Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

6B01401-Дене шынықтыру және спорт білім беру бағдарламасы

Реферат

Тақырыбы: «Жеңіл атлетикадағы жүгірудің физиологиялық сипаттамасы»

Орындаған: ФКС-211 топ студенті Жасұлан.Ә

Тексерген: PhD профессор Меңдіғалиева А.С

Орал қаласы 2025жыл

ЖОСПАР

КІРІСПЕ…………………………….. 3

НЕГІЗГІ БӨЛІМ…………….…………………….4

1.Жүгірудің физиологиялық әсері …………….. ……………..4

2.Жеңіл атлеттканың адам ағзасындағы процесі………. ………………5

ҚОРЫТЫНДЫ……………………………………...6

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР………………..7

Кіріспе

Жеңіл атлетикадағы жүгірудің физиологиялық сипаттамасы дегеніміз-арнайы құрал-жабдықты қажет етпей, табиғи қозғалыстың негізінде орындалуы.Тарихи тұрғыдан жүгіру адамзат өмірінде үлкен маңызға ие болған. Ежелгі дәуірлерде адамдар аң аулау, қауіптен қашу немесе ұзақ қашықтыққа хабар жеткізу үшін жүгіруді кеңінен қолданған. Мәселен, ежелгі гректердегі Олимпиада ойындарының алғашқы бағдарламасына енген спорт түрлерінің бірі – жүгіру еді. Осыдан жүгірудің мәдениет пен өркениет дамуындағы орны айқындалады.Қазіргі таңда жүгіру тек спорттық жарыс қана емес, денсаулықты нығайтудың, салауатты өмір салтын қалыптастырудың ең тиімді әдістерінің бірі болып отыр. Дәрігерлер мен ғалымдар жүгірудің жүрек-қантамыр жүйесіне, тыныс алу мүшелеріне, бұлшық ет пен жүйке жүйесіне оң әсерін ерекше атап өтеді. Сол себепті жүгіруді күнделікті өмірде қолдану адам денсаулығы үшін аса пайдалы.Жүгірудің физиологиялық сипаттамасын зерттеу спорт ғылымында ерекше мәнге ие. Өйткені әртүрлі қашықтықтағы жүгіру ағзаға түрлі деңгейде жүктеме түсіреді. Қысқа қашықтықтарда бұлшық еттердің жылдамдық қабілеті сыналса, ұзақ қашықтықтарда төзімділік пен тыныс алу жүйесінің мүмкіндігі анықталады. Осыған байланысты спортшылар үшін жүгірудің физиологиялық негізін білу – жаттығуды тиімді жоспарлаудың кепілі.Жалпы алғанда, жүгіру – адам ағзасының барлық жүйелерін белсендіретін әмбебап қозғалыс түрі. Ол тек кәсіби спортшылар үшін ғана емес, қарапайым адамдардың да денсаулығын сақтап, өмір сүру сапасын жақсартуға мүмкіндік береді. Сондықтан жүгірудің физиологиялық ерекшеліктерін қарастыру – ғылыми тұрғыдан да, практикалық тұрғыдан да өзекті мәселе.

3

Негізгі бөлім

1. Жүгірудің физиологиялық әсері

Жүгіру – ағзаның барлық жүйелерін бір мезетте іске қосатын ең тиімді қозғалыс түрлерінің бірі. Жүгіру кезіндегі негізгі физиологиялық өзгерістерді жүрек-қантамыр, тыныс алу, бұлшық ет және жүйке жүйелерінің жұмысы арқылы сипаттауға болады.Жүгірудің физиологиялық сипаттамасын қарастырғанда жас ерекшелігі факторын ескерген жөн. Балалар үшін жүгіру ағзаның табиғи дамуына ықпал етіп, жүрек пен өкпенің көлемін ұлғайтады, қозғалыс үйлесімділігін қалыптастырады. Жасөспірімдер кезеңінде жүгіру бұлшық ет пен сүйек жүйесінің дұрыс жетілуіне әсер етеді. Ересек адамдар үшін жүгіру жүрек-қан тамыр ауруларының алдын алып, еңбек қабілетін арттырса, егде жастағылар үшін жеңіл жүгіру (немесе баяу қарқынмен жүру-жүгіру) денсаулықты сақтау мен қимыл белсенділігін ұзақ уақытқа сақтап қалудың тиімді тәсілі болып табылады.Жүрек-қантамыр жүйесінің қызметі. Жүгіру барысында жүрек жұмысы қарқынды артады. Жүрек соғысы қалыпты жағдайда минутына 60–80 рет болса, жүгіру кезінде ол 150–190 соққыға дейін жиілейді. Мұның нәтижесінде қан айналымы жылдамдап, бұлшық еттерге оттегі мен қоректік заттардың жеткізілуі күшейеді. Ұзақ жаттығулардан кейін жүрек бұлшық еті қалыңдап, көлемі ұлғаяды, соның арқасында жүрек соғысының жиілігі төмендеп, бір соққыда айдалатын қан көлемі артады. Бұл спортшылардың төзімділігін арттыруға ықпал етеді.Тыныс алу жүйесінің қызметі. Жүгіру кезінде өкпенің тіршілік сыйымдылығы ұлғайып, тыныс алу жиілігі қалыптағыдан 2–3 есе артады. Жеңіл жаттығу кезінде адам минутына 15–20 рет тыныс алса, жүгіру кезінде бұл көрсеткіш 40–60 ретке дейін көтеріледі. Мұндай жағдайда өкпедегі газ алмасу белсенділігі күшейеді, яғни оттегі ағзаға көп түсіп, көмірқышқыл газы жылдам шығарылады. Бұл процестің тиімді жүруі спортшының ұзақ уақыт жоғары қарқында жүгіре алуына мүмкіндік береді.

4

2.Жеңіл атлетиканың адам ағзасындағы процесі.

Жаттығуды жүйелі орындау жүйке жүйесінің тұрақтылығын күшейтіп, ағзаның сыртқы ортаның әсеріне төзімділігін арттырады. Сонымен қатар жүгіру жүйке жүйесінің эмоционалды жағдайға әсер етіп, күйзелісті азайтады, көңіл-күйді көтереді.Энергетикалық алмасу ерекшелігі. Жүгіру кезінде ағзада көмірсулар, майлар және аз мөлшерде ақуыздар энергия көзі ретінде қолданылады. Қысқа қашықтықта көмірсулар басты рөл атқарса, ұзақ қашықтықта майлардан энергия алу процесі басым болады. Энергетикалық алмасудың осы ерекшеліктерін ескере отырып, спортшылардың тамақтану рационы дұрыс ұйымдастырылуы қажет.Жүгірудің ағзаға ұзақ мерзімді әсері. Жүйелі түрде жүгірумен айналысатын адамдардың жүрек-қантамыр және тыныс алу жүйелері жақсы дамиды, бұлшық ет массасы артады, зат алмасу қарқыны жақсарады. Сонымен қатар жүгіру семіздіктің алдын алып, қандағы холестерин деңгейін төмендетеді, қант диабетінің қаупін азайтады. Психологиялық тұрғыдан алғанда, жүгіру эндорфиндердің бөлінуін күшейтіп, адамның өзін сергек әрі бақытты сезінуіне жағдай жасайды.Жүгірудің физиологиялық ерекшеліктерін жан-жақты талдай отырып, оның тек спорттағы жетістікке жетудің ғана емес, жалпы адам денсаулығын нығайтудың ең тиімді әдістерінің бірі екенін көруге болады. Сондықтан жүгірудің әртүрлі қашықтықтағы физиологиялық жүктемелерін ескеру спортшылардың дайындық деңгейін арттыруға, ал қарапайым адамдар үшін ұзақ әрі сапалы өмір сүруге жол ашады. Жүйке жүйесінің рөлі. Жүгіру кезінде қозғалыстың үйлесімділігі, бұлшық еттердіңүйлесімді жұмысы, жүрек пен тыныс алу ырғағының реттелуі жүйке жүйесі арқылы жүзеге асады.[2]

5

Қорытынды

Жүгіру – адам ағзасын табиғи жолмен дамытатын, барлық жүйелерді бір уақытта іске қосатын кешенді қозғалыс түрі. Оның басты құндылығы – қолжетімділігі мен әмбебаптығында. Арнайы құрал-жабдықсыз орындалатын бұл спорт түрі адам денсаулығын сақтаудың ең тиімді жолдарының бірі болып саналады.Физиологиялық тұрғыдан жүгіру ағзада терең өзгерістер туғызады. Бұлшық ет талшықтарының төзімділігі артып, жүрек-қантамыр жүйесі нығаяды, тыныс алу мүшелерінің қызметі жетіледі. Жүйелі түрде жаттығу нәтижесінде ағзаның бейімделу қабілеті күшейіп, жалпы төзімділік деңгейі жоғарылайды.Сонымен қатар жүгірудің профилактикалық мәні зор. Қазіргі заманның басты мәселелерінің бірі – қимыл-қозғалыстың аздығы. Жүгіру гиподинамияның алдын алып, семіздік, қант диабеті, жүрек-қан тамыр аурулары сияқты сырқаттардың қаупін төмендетеді.Жүгірудің психологиялық әсері де ерекше. Ол адамның көңіл-күйін көтеріп, стрессті азайтады, ойлау қабілетін жақсартады. Ми қыртысының қан айналымы күшейгендіктен, есте сақтау қабілеті мен зейін тұрақтылығы артады. Осылайша жүгіру тек дене емес, рухани саулықтың да қайнар көзіне айналады.Жалпы алғанда, жүгіру – салауатты өмір салтының негізі. Ол спорттық жетістікке жетудің құралы ғана емес, адамның ұзақ әрі сапалы өмір сүруінің кепілі. Сондықтан жүгіруді күнделікті әдетке айналдыру – әрбір адамның денсаулығы мен өмірлік энергиясын сақтаудың ең қарапайым әрі сенімді жолы.[4]

6

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Коц Я.М., Зимкин Н.В., Панфилов О.П., Волков В.М. Спортивная физиология. – Москва: Физкультура и спорт, 1986. – 239 с.

2. Солодков А.С., Сологуб Е.Б. Физиология человека: общая, спортивная, возрастная. – Москва: Спорт, 2022. – 736 с.

3. Капилевич Л.В. Физиология человека. Спорт. – Москва: Юрайт, 2025. – 412 с.

4. Захарьева Н.Н. Спортивная физиология: курс лекций. – Москва: Физическая культура, 2011. – 288 с

7