Кажибаева Аяжан Болатовна

Бастауыш сынып мұғалімі

Эссе

«ЖИ құралдарымен жұмыс жасауда сыни ойлауды және цифрлық сауаттылықты дамыту»

Қазіргі заманда адамзат қоғамы технологиялық дамудың жаңа кезеңіне қадам басты. Жасанды интеллект жүйелері күн сайын жетіліп, адамның күнделікті өміріне терең еніп келеді. Бүгінде ЖИ тек техникалық жаңалық қана емес, ол – ақпаратпен жұмыс істеу мәдениетін түбегейлі өзгертетін құрал. Осындай өзгерістер жағдайында сыни ойлау мен цифрлық сауаттылықты дамыту мәселесі ерекше өзектілікке ие болып отыр. Себебі жасанды интеллект мүмкіндіктерін дұрыс қолдану адамның интеллектуалдық деңгейіне, ақпаратты қабылдау тәсіліне және жауапкершілігіне тікелей байланысты.

Сыни ойлау – адамның ақпаратты дайын күйінде қабылдамай, оны талдап, сұрақ қойып, дәлелдерге сүйене отырып бағалай білу қабілеті. ЖИ құралдары ұсынатын жауаптар көбіне логикалық, сауатты әрі сенімді болып көрінеді. Алайда олардың артында белгілі бір алгоритмдер мен деректер базасы жатқанын ұмытпау керек. Бұл деректер әрдайым толық, бейтарап немесе өзекті бола бермейді. Сондықтан қолданушы ЖИ берген ақпаратқа күмәнмен қарап, оның қаншалықты дәл екенін анықтауға тырысуы тиіс. Дәл осы жерде сыни ойлау адамның негізгі қорғаныс құралына айналады.

Цифрлық сауаттылық – қазіргі қоғамда өмір сүру үшін қажетті базалық дағды. Ол тек гаджеттерді қолдану немесе интернетке кірумен шектелмейді. Цифрлық сауаттылыққа ақпараттық қауіпсіздік, дербес деректерді қорғау, онлайн ортадағы этикалық мінез-құлық және авторлық құқықты сақтау да кіреді. ЖИ құралдарымен жұмыс барысында қолданушы өз мәліметтерінің қалай өңделетінін, қайда сақталатынын және қандай мақсатта қолданылуы мүмкін екенін түсінуі қажет. Бұл білімнің болмауы түрлі қауіп-қатерлерге әкелуі мүмкін.

Жасанды интеллекттің кеңінен қолданылатын салаларының бірі – білім беру. Қазіргі таңда оқушылар мен студенттер ЖИ көмегімен мәтін жазады, есеп шығарады, ақпарат жинайды. Бұл үрдіс білім алу мүмкіндіктерін кеңейтсе де, белгілі бір қауіптерді де туындатады. Егер білім алушы ЖИ-ді тек дайын шешім көзі ретінде қолданса, оның ойлау, талдау және шығармашылық қабілеттері төмендеуі мүмкін. Сондықтан ЖИ құралдарын білім беру үдерісінде орынды пайдалану, яғни оларды көмекші құрал ретінде қарастыру маңызды. Мұғалімдер мен оқытушылар да білім алушыларға ЖИ-мен жұмыс істеудің мәдениетін үйретуі тиіс.

Сыни ойлау мен цифрлық сауаттылықтың дамуы жалған ақпарат мәселесімен де тығыз байланысты. Қазіргі ақпараттық кеңістікте фейк жаңалықтар, манипуляциялық мәтіндер мен бұрмаланған деректер көп кездеседі. ЖИ технологиялары бұл ақпаратты жылдам таратуға да, жасауға да мүмкіндік береді. Осындай жағдайда ақпаратты сүзгіден өткізе алатын, дереккөзді тексеретін және эмоцияға берілмей ой қорыта алатын адам ғана шынайы ақпаратты ажырата алады. Бұл – сыни ойлаудың нақты көрінісі.

Сонымен қатар ЖИ құралдарымен жұмыс жасауда этикалық жауапкершілік мәселесі ерекше орын алады. Жасанды интеллект арқылы плагиат жасау, өзгенің еңбегін иемдену немесе жалған контент құрастыру оңайлағаны белгілі. Мұндай әрекеттер қоғамдағы сенімге, білім сапасына және әділдік қағидаларына нұқсан келтіреді. Цифрлық сауатты әрі сыни ойлай алатын адам мұндай әрекеттердің салдарын түсініп, ЖИ құралдарын адал мақсатта қолдануға ұмтылады.

Жасанды интеллекттің еңбек нарығына әсері де осы тақырыптың маңызын арттыра түседі. Болашақта көптеген мамандықтар өзгеріске ұшырап, кейбірі мүлде жойылуы мүмкін. Алайда сыни ойлау, мәселені талдау, шығармашылық шешім қабылдау сияқты адамға тән қабілеттер әрдайым өзектілігін сақтайды. Сондықтан ЖИ-мен бірге жұмыс істей алатын, цифрлық сауатты әрі ойлау қабілеті жоғары мамандар қоғамда үлкен сұранысқа ие болады.

Қорытындылай келе, жасанды интеллект құралдары – адамзат дамуының жаңа мүмкіндіктерін ашатын қуатты технология. Алайда оларды тиімді әрі қауіпсіз пайдалану үшін сыни ойлау мен цифрлық сауаттылықты дамыту аса маңызды. Бұл қабілеттер адамға ақпаратты дұрыс бағалауға, жауапты шешім қабылдауға және цифрлық ортада саналы әрекет етуге мүмкіндік береді. Сыни ойлайтын, цифрлық сауатты тұлға ғана ЖИ дәуірінің сын-қатерлеріне төтеп беріп, оның мүмкіндіктерін қоғам игілігіне жарата алады.