Ж.Жабаев "Зілді бұйрық", "Ата жаумен айқастық" өлеңдері (10 сынып, қазақ әдебиеті)

Сабақтың тақырыбы: Мақал-мәтелдер (V сынып)

Сабақтың мақсаты: білімділік – ғасырлар шежіресі, халық тарихы, оның әлеуметтік

тіршілігі, ақыл-өнегесімен көрініс тапқан мақал-мәтелдердің қолданылу тәртібі, халық даналығының бір түрі тәмсіл туралы түсінік беру;

дамытушылық – ойлау қабілеттерін, танымдық ізденістерін, көркем ауызша баяндау ретін, ой алғырлығы мен ойды бейнелеу нақыштарын қызықты грамматикалық ойындар арқылы жан-жақты дамыту;

тәрбиелік – асыл да ата мұрамызды құрмет тұтуға, тәрбиелі қыз, ардақты ұл болуда ұлттық құндылығымызды сөйлеу тілінде тобықтай сөздің түйінін жасқанбай жағымды пайдалануға, қасиетті қызыл тіліміздің үстемін көтеруге тәрбиелеу; шапшаңдыққа, сауаттылыққа, сүйіспеншілікке, әдеби тілде сөйлеуге, білімге үндеу, эстетикалық тәрбиеге баулу.

Сабақтың типі: жаңа тақырыпты меңгерту.

Сабақтың әдісі: баяндау, пікірлесу, сұрақ-жауап, ой шақыру, топтастыру.

Сабақтың көрнекілігі: оқулық, тақта, видеопроектор, үлестірме топшамалар, «Қазақтың

мақалдары мен мәтелдері» Алматы: Білім 2007жыл.

Пәнаралық байланыс: шешендіктану, қазақ тілі, бейнелеу.

Сабақтың өтілу барысы

I. Ұйымдастыру бөлімі

а) сәлемдесу, оқушыларды түгелдеу

ә) сабаққа дайындықтарын тексеру

б) орқушылардың зейінін сабаққа аудару

II. Мақсат қою кезеңі

«Мақал – сөздің мәйегі». «Мақал – сөздің атасы». Мақал мен мәтелдің мәнін, түпкі ойын түсіну. Мақал мен мәтел халықтың өзі жасап алған заңы, өмірде болатын әр түрлі жағдайларды ұғындыратын, түсіндіретін оқу құралы іспетті екенін дәлелдеу.

СӨЗЖҰМБАҚ

Сұрақтар:

1. Жазылуы бірдей, мағыналары әр түрлі сөздер (омоним).

2. Заттың атын білдіретін сөз табы (зат есім).

3. Жылқы пірі (Қамбар ата).

4. Адамның түрлі көңіл-күйін білдіретін сөздер (одағай).

5. Жеке заттарға қойылатын атау (жалқы).

6. Балаға ең қымбат – ... (ата-ана).

7. Білім беретін мекеме (мектеп) .

8. Бірнеше сөйлемнен құралып негізгі ойды білдіреді (мәтін).

9. Көркемдеп суреттеуде затты не құбылысты екінші затпен немесе құбылыспен салыстырып бейнелеу (теңеу).

10. Сиыр пірі (зеңгі баба).

11. Сөздер мен сөйлемдерді байланыстыратын сөз табы (шылау).

ІІІ. Жаңа білімді меңгерту

«Сөздің көркі – мақал» деген аталы сөз бар мақалдың көмегімен айтайын дегеніңді ұнамды да ұтымды жеткізуге болады. Мысалы, «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» (Абай) деп айтылған ақыл кімге ұнамайды дейсің. Мақалды көп біліп, көп қолданатын адамдардың білімі де, ақылы да арта түседі.

Мақал-мәтелдер – ауыз әдебиетінің бір түрі. Мақал-мәтелдерде көбінесе нақыл, ақыл айтылады. Жаманнан сақтандырып жақсыны үлгі етеді. Мақал-мәтелдердің мәндері тақыраптары әр алуан: еңбек пен ерлік, жақсы мен жаман, достық пен қастық, ақыл мен өнер-білім, ынтымақ пен бірлік, Отан туралы, т.б. болып келеді. Халық өмірдегі өз бақылауларын қорытындылап, тұжырым жасап ұйқасты сөздермен өнеге, үлгі боларлық мақалдар жасап отырған. Мақал-мәтелдер өлең сөз сияқты көркем ұйқасып тұрады. Сөйлемдері өте ықшам, басы артық сөз болмайды, сөздерді басқа сөзбен алмастыруға келмейтін тұрақты келеді. Мәселен, «Ақыл – жастан, асыл – тастан» деген мақалдың сөздерінің орнына басқа сөз қойып немесе қосып, я алып тастап көрсеңдер, мағынасының мақал ретінде қуаты да, көркі де , мәні де бұзылып, өз сипатын жоғалтатынына көздерің жетеді.

Ақын-жазушылар шығармаларының жақсы сөздері де мақалға айналып кетіп отырады. Мысалы, Абайдың жаман дорс туралы «Күн жауғанда қойныңда, күн ашықта мойныңда», «Күшік асырап ит еттім, ол балтырымды қанатты» деген сияқты сөздері бүгінде мақал ретінде айтылады.

Мақал-мәтел – сан ғасырлар бойы халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан қастерлі қазына. Мақал-мәтелдер аз сөзбен көп мағына білдіре ді, құрамындағы әр сөздің орны тұрақты болады. Ондағы сөздердің орнын ауыстыруға немесе бір сөзін басқа сөзбен алмастыруға келмейді. Мақал тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін білдіреді. Ал мәтелдер тиянақты ойды бере алмайды, тек белгілі бір ойды, пікірді ажарлау, айқындау үшін қолданылады. Мәтелдерде ой-пікір бейнелі әрі тұспалдап айтылған ишара түрінде болады. Мысалы: «қой семізі қойшыдан», «Біреуге ор қазба».

Мәтелде ой соңына дейін жеткізілмей, болжам түрінде түсіндіріледі, сөйлем аяқталмайды. Мақал-мәтел ата-бабаларымыздың ұрпағына қалдырған өсиеті, ақылы, мақал-мәтел бәріңді жамандықтан сақтайды, жақсылыққа бастайды. Үлгілі, өнегелі, еңбекқор, ер жүрек, тазалық, адалдыққа тәрбиелейді, арамдық, жалқаулық, қорқақ, сатқын, өсек-өтірік, екіжүзділік сияқты теріс мінез-құлықтарды әшкерелейді, сынайды.

Қосымша мәлімет. Халық даналығының тағы бір түрі халықтың өмірде көрген-білгенін мысал түрінде түйіп айтатын және тарихи деректердің ой оралымдарын тәмсіл деп атау енгізілді (Әбдуәли Қайдардың ұсынуы борйынша).

Мысалы: 1. Қайда барсаң – Қорқыттың көрі. 2. Аяз әліңді біл, Құмырсқа жолыңды біл. 3. Абылайдың асында шаппағанда, Атаңның басында шабасың ба? 4. Есім ханның ескі жолы, Қасым ханның қасқа жолы.

Әрбір тәмсілдің астарында ұзақ сыр, мәңгілік тарих, асқан даналық, ұлылық жатыр.

Мақал мен мәтелдің ерекшеліктері

Мақал	Мәтел
1.Құрылысы жағынан екі, үш бөлімді болады. Әке – асқар тау, шеше – қайнар бұлақ, бала – жағасындағы құрақ.	1.Көбіне бір бөлімді болып келеді. Суға кеткен тал қармайды.
2. Ой неғұрлым ашық айтылады. Батыр туса – ел ырысы, Жаңбыр жауса – жер ырысы.	2. Ой-пікір ишара, тұспал түрінде беріледі. Көп түкірсе – көл.
3. Ақыл, өсиет түрінде келеді. Бірлігі күшті ел озады, Бірлігі жоқ ел тозады.	3. Көбіне эмоциялық реңк басым. Қызым саған айтам, келінім сен тыңда.

Сендер мақал-мәтел білесіңдер ме? Білсеңдер қазір біз «Топтастыру» әдісі арқылы мақалдардың тақырыптарын анықтаймыз. Ол үшін әр тақырыпқа бір-бір мақал айтайық.

Т уған жер. Туған жердің күні де ыстық, түні де ыстық.

В ЕНН ДИАГРАММАСЫ

Ортақ

«Мені түсін» ойыны