Жоғары сынып оқушыларының кәсіби өзін-өзі айқындауын психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу.

Касымова Р.С.

п.ғ.к., профессор м.а.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Айдар А.Е.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Алматы қ.

Жоғары сынып оқушыларының кәсіби өзін-өзі айқындауын психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу.

Түйін: Мектепте оқытудың аралық кезеңдерінде (9,11 сыныптар) кәсіби бағдар беру мәселелері қарастырылады. Жоғары сынып оқушыларының кәсіби өзін-өзі айқындауын психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу тиімділігінің жолдары анықталды. Мектептің оқыту кезеңдерінде оқушылардың кәсіби өзін-өзі анықтауына талдау жүргізілді. Осы процесс динамикасының тән ерекшеліктері сипатталған.

Түйінді сөздер: психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу, жоғары сынып оқушылары, кәсіби өзін-өзі анықтау.

Аннотация: В данной статье рассматриваются вопросы о профессиональной ориентации на рубежных периодах (9,11 классы) обучения в школе. Определены пути эффективности психолого-педагогического сопровождения профессионального самоопределения старшеклассников. Проведен анализ профессионального самоопределения школьников на этапах обучения школы. Описаны характерные особенности динамики этого процесса.

Ключевые слова: психолого-педагогическое сопровождение, старшеклассники, профессиональное самоопределение.  

Summary: This article discusses questions about vocational guidance at the turnaround periods of grades 9-11 in school education. The effective ways of psychological and pedagogical support of high school students’ professional self-determination are determined. The analysis of professional self-determination of schoolchildren at the stages of school educations held.

Keywords: psychological and pedagogical support, high school students, professional self-determination.

Кәсіби бағдар беру жұмысы оқушылармен барлық педагогикалық жұмыстың табиғи жалғасы болып табылады және қандай да бір мағынада оның логикалық қорытындысы болып табылады. Е. А. Климов кәсіби бағдар беру жұмысының маңыздылығын: "жасөспірімдерге мамандық әлемінде кең бағдар алуға барынша көмектесу керек. Ол жобаның авторы және өзінің өмірлік жолының негізін салушы болуы керек" деп атап өтті [1]. Қазіргі таңда кәсіби бағдар ғылыми проблема ретінде және практикалық шаралардың белгілі бір жиынтығында терең тарихи тамыры бар. Ол көптеген ғалымдардың назарын аударды және психологтар мен педагогтердің қызығушылығын туғызды. Психологиялық сөздікте: "кәсіби бағдар (кәсіптік бағдар) жастарға мамандық таңдауда көмек көрсетуге бағытталған шаралар жүйесі ретінде" деп анықтайды. Ол өз мәні бойынша жастардың кәсіби өзін-өзі айқындауын қалыптастыруға, өзінің мүдделеріне, ықыласына, бейімділігіне, қабілетіне сәйкес және әртүрлі бейіндегі мамандарға бар қоғамдық қажеттіліктерді ескере отырып, кәсіпті саналы және негізді таңдауға дайындығын қалыптастыруға бағытталған іс-шаралар жүйесін білдіреді.

Мамандық таңдау барлық уақытта адамның өмір сүру деңгейіне анықталуына әсер етті. Жеке тұлғаның мүмкіндіктеріне, талантына және ұмтылыстарына жауап беретін жұмыс қызметкерге да, қоғамға да үлкен пайда әкеледі. Жаңа белестерді (сәнді), қаржылық ауқаттылық пен беделге қуып, адамның алдына жалған және жүзеге асырылмайтын мақсаттар қойып, оны ұнамайтын еңбек жылдарына шектейді. Белгілі бір тұлғалық бейімділікпен және іскерлікпен бекітілмеген мамандығы бар адам көбінесе өз ісінде қандай да бір кәсіби табыстарға қол жеткізе алады. Кәсіби өзін-өзі анықтау мәселесі егжей-тегжейлі талдауды талап етеді. Алғашқы рет орыс психологиялық ғылымында психикалық құбылыс ретінде өзін-өзі билеуге С. Л. Рубинштейн назар аудартты, ықпалымен сыртқы іс-қимылдар өзгеретін ішкі күштердің маңыздылығын атап өтті [4].

С. Л. Рубинштейннің идеялары К. А. Абульханова-Славская жұмыстарында дамыды. И. С. Кон, И. В. Дубровина, Л. И. Божович, В. Ф. Сафина және Г. П. Никова және т. б. шетелдік ғылыми психология ұғымына "өзін-өзі анықтау" термині "сәйкес (идентичность)" терминіне сәйкестігін көрсетті [6]. Бірегейлік құбылысын Э. Эриксон, Дж. Марсиа, А. Ватерман, И. Гофман, Ю. Хабермас және т.б. авторлар: жеке және әлеуметтік бірегейлікке қол жеткізу үдерістерінің ерекшеліктері мен кезеңдерін көрсетеді[1]. Өзін-өзі анықтау белгілі бір әлеуметтік орта атмосферасындағы психикалық және физикалық ерекшеліктерді түсінумен байланысты. Таңдаудың өмірлік жағдайы өзін-өзі сезінуді ынталандырады және мақсаттарды, құндылықтарды, жеке ұстанымдарды, өзін-өзі бағалауды түсіну бойынша Өзін-өзі талдау процестерін белсендіреді, бұл өз кезегінде жеке жолды, жеке ұстанымды таңдау үшін негіз болады[5]. Өзін-өзі анықтау бір уақытта процесс және нәтиже ретінде қарастырылуы мүмкін. Өзін-өзі анықтау нәтижесі ретінде ішкі үйлесім, тепе-теңдік жағдайы ретінде жеке басын сәйкестендіру болып табылады. Мамандық таңдауын жүзеге асыру өзін-өзі талдау және рефлексия (өмірдің мәнін іздеу), тұлғаның болашаққа бағдарлануы, өзінің ішкі позициясын қалыптастыру қабілеті. Жасөспірімдер жасындағы орталық ісіктердің бірі тұлғаның кәсіби бағыты болып табылады. Сонымен қатар, өзін-өзі анықтаудың маңызды факторлары ретінде өзін-өзі бағалау мен тұлғаның құндылықтық бағдарларының жиынтығын есептеуге болады. Жоғары сынып оқушыларының кәсіби өзін-өзі айқындауын психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу өз қабілеттері мен ұмтылыстарын ұғынуға көмек көрсетуі тиіс және мектептегі педагогикалық процестің ажырамас бөлігі болып табылады. Бұл бағыттағы жұмыс оқушының, әсіресе жоғары сыныптардың, болашақ мамандықты саналы таңдауға бағытталған өмірлік бағдарлар мен қондырғыларды қалыптастырудың мақсаты бар. Автордың пікірінше, бұл мәселенің маңыздылығы тек бір ғана шешім — бұл психологтардың, педагогтардың, ата-аналардың мектеп оқушыларымен тиімді жұмысы. Кәсіптік бағдар шараларының нәтижесі мамандық алу үшін кәсіптік оқу орны мектебінің түлегі саналы және саналы таңдау болуы тиіс. Жоғары сынып оқушыларының кәсіби өзін-өзі айқындауын психологиялық-педагогикалық сүйемелдеудің бағыттары:

- оқушылардың өз жеке басының, өмірлік құндылықтары, қабілеттері мен мүмкіндіктері туралы нақты түсінігін қалыптастыруға жағдай жасау;

- жоғары сынып оқушыларын проблемалық жағдайларды шешуде өзін-өзі талдау тәсілдеріне үйрету;

- оқыту бейінін таңдауда психологиялық көмек;

- жоғары сынып оқушыларының кәсіби өзін-өзі анықтау практикасымен білім беру үдерісін ықпалдастыру; жоғары сынып оқушыларының кәсіби өзін-өзі анықтау есебімен бейіндік даярлаудың жеке бағыттарын ұйымдастыру;

- мектепті жоғары оқу орындарымен біріктіру.

Осы бағыттағы мақсаттарды іске асыру үшін біз бірқатар психологиялық диагностикалық әдістер мен әдістемелерді қолдандық. Олардың ішінде даму теориясы, бірегейлік теориясы, сана және өзіндік сана концепциясы, мотивация теориясы, кәсіби өзін-өзі анықтау тұжырымдамасы, бейіндік оқыту тұжырымдамасы тұрғысынан әдебиеттің мазмұнды талдауы; бейіндік мектептегі кәсіптік өзін-өзі анықтау жағдайын жалпылама талдау үшін оқушылар, студенттер, педагогтар және ата-аналар топтарының сауалнамалық сұрағы; М. Рокичтің "құндылықты бағдарлау" әдістемесі; С. А. Будассидің «өзін-өзі бағалауды сандық өлшеу» әдістемесі. Е. А. Климова "дифференциалдық-диагностикалық сауалнама" әдістемесі; әртүрлі көзқараспен кәсіби өзін-өзі анықтау процесін зерттеу үшін тәуелсіз сипаттамаларды жалпылау әдісі; деректерді математикалық-статистикалық өңдеу.

Мектепте оқуды аяқтау және ЖОО-ның 1 курсында студенттерді оқыту кезеңдерінде оқушылардың кәсіптік өзін-өзі айқындауын талдау процесс динамикасының тән ерекшеліктерін сипаттауға мүмкіндік береді. Оқытудың көрсетілген кезеңдерінде тұлғаны өзін-өзі бағалау айтарлықтай өзгермейді, алайда оқытудың әрбір сатысында өзін-өзі бағалауды арттыруға құндылықты қондырғылардың белгілі бір жиынтығы ықпал ететін болады. Тоғызыншы сынып оқушылары үшін оларды белсенді коммуникативтік қызмет түрлеріне, басқа адамдармен, оның ішінде қарама-қарсы жынысты өзара іс-қимылға қосу маңызды болып табылады. БАҚ-ты зерттеу нәтижелеріне сәйкес орта мектеп түлектерінің өзін-өзі барабар бағалауын қалыптастыруға өзіне деген талаптар мен талаптарды жоғары деңгейде өмір мен қызметте белсенділік ықпал ететін болады. Бірінші курс студентінің өзін-өзі бағалауын арттыру өмірлік жағдайларды шешуде ұтымды тәсілмен, сондай-ақ қарым-қатынаста адалдық пен шынайылық көріністерімен сүйемелденеді. Барлық зерттелетін топтардың кәсіби бағыты қарым-қатынас пен шығармашылықпен байланысты салалар айналасында шоғырланады.

Тоғызыншы сынып оқушыларының арасында "адам-техника" саласы басқа жас топтарына қарағанда көп. Маңызды өзара іс-қимыл саласындағы жұмысқа бағыттылығы жоғары оқу орнында 1 курста белсенді түрде қалыптаса бастайды. Мамандық таңдау жағдайына деген көзқарас өзгереді. Тоғызыншы сыныпта оқу профилін таңдай отырып, оқушылар мамандық таңдауға эмоционалдық - жағымды қарайды, ата-аналар мен жақын адамдар тарапынан көмек күтеді. Бейінді оқыту таңдауды жүзеге асыруға көмектеседі деп санайды. Ішкі мотивация негізінде өз таңдауын қалыптастырады, болашақ кәсіби қызметтің мазмұнына қызығушылық танытады. Он бірінші сыныптың аяқталуына қарай мамандық таңдауда сенімділік әлсірейді. Болашақ мамандықтың маңызды сипаты оның беделі мен болашақ перспективалары болып табылады.

Он бірінші сынып оқушылары басқа топтарға қарағанда ата-аналар тарапынан көмек күтеді.

ЖОО-ның бірінші курс студенттерінің болашақ кәсіптің формалды тартымдылығына бағдарлануы сақталуда. Олар ата-аналардың пікірін ең маңызды деп таниды, бірақ болашақ кәсіби жолға қатысты өз көзқарасын қорғауға дайын. Барлық зерттеулерге негізделе отырып, біз оқытудың бейіндік бағыты кәсіптік өзін-өзі анықтау процесінің өту барысында оқушылар топтары арасындағы айырмашылықты қалыптастыруға әсер ететінін айта аламыз.

Осы тақырып бойынша еңбектерді талдай отырып, өзін-өзі анықтаудың үш компонентті құрылымына негізделген мамандық таңдаудың тұлғалық дайындығының психологиялық алғышарттарын анықтауға мүмкіндік берді.:

1. субъектілік-тұлғалық компонентті дамыту (өзін-өзі бағалаудың, жауапкершіліктің және өмірлік жолды таңдауға саналы көзқарастың жеткілікті жоғары деңгейін қалыптастырумен байланысты);

2. құндылық-мотивациялық компонент («өзін-өзі бақылау», «өз іс-әрекеттеріндегі тәуелсіздік», «адалдық», «пікірді, көзқарасты ұстанудағы батылдық», «өмірлік даналық» сияқты құндылықтардың тұлғалық сипаты үшін жоғары маңыздылықта көрсетілген «физикалық және психикалық денсаулық »,« қаржылық қауіпсіз өмір»);

3. бағдарлы - мінез-құлық компоненті (кәсіби мүдделер өрісінің біртіндеп тарылуымен, кәсіптік бағдар қалыптастырумен сипатталады).

Бейіндік мектепте жоғары сынып оқушыларының кәсіби өзін-өзі анықтауының психологиялық-педагогикалық ерекшеліктерін зерделей отырып, :

• оқу профилі оқушы таңдаған болашақ мамандыққа сәйкес келмейді;

• тоғызыншы сынып оқушылары көбінесе таңдалған оқу бейініне қанағаттанушылықты білдіреді, бірақ он бірінші сынып оқушыларының жартысы және сұралған 1 курс студенттерінің үштен бірі оқу бейіндерін өзгертуді қалар еді;

• сауалнамаға қатысқан он бірінші сынып оқушыларының жартысы ғана бейінді оқыту шын мәнінде мамандықты таңдауға көмектеседі деп санайды;

• ЖОО-ның бірінші курс студенттерінің бір бөлігі орта мектепте тиісті бейіндік сыныпта (жаратылыстану-математикалық немесе қоғамдық-гуманитарлық бейін);

• сауалнамаға қатысқан 1 курс студенттерінің жартысы мамандықты дұрыс таңдағанына сенім білдірді;

• мұғалімдер мен ата-аналар кәсіптік таңдауды қалыптастырудағы бейіндік оқытудың рөлін жоғары бағалайды;

• ата-аналардың кәсіпті таңдау кезінде балалардың пікіріне әсер ету деңгейі өте жоғары; ата-аналардың кәсіптік өзін-өзі анықтау ерекшеліктерінің көзқарасы мектеп оқушыларының өздері қалай бағалайтынына өте жақын;

• педагогтердің оқушылардың кәсіби өзін-өзі анықтау үдерісіне қатысты ұстанымы қашықтықтан, олардың мамандықты таңдау үрдісі туралы түсініктері мектеп оқушыларының жағдайды қалай қабылдайтынынан алыс. Мұғалімдердің әсері барлық топтармен жеткілікті төмен бағаланады.

Мәселені зерттеу шеңберінде біз бейіндік мектеп жағдайында жоғары сынып оқушыларының кәсіби өзін-өзі айқындауын психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу моделінің жобасын ұсындық.

Модель құру теориялық және эмпирикалық зерттеу барысында алынған нәтижелерге негізделеді:

• бейіндік сыныптардағы білім беру процесі жоғары сынып оқушыларының жеке тұлға туралы нақты түсінігін қалыптастыруға, олардың өздерінің басты өмірлік құндылықтары мен мақсаттарын, кәсіби мүдделерін анықтауға ықпал етуі тиіс;

• жоғары сынып оқушыларының кәсіби өзін-өзі анықтау көрсеткіштерін анықтау олардың бейіндік дайындығының жеке бағыттарын ұйымдастыру үшін негіз болады;

• кәсіби өзін — өзі анықтау, мектеп оқушыларын кәсіби бейімдеу мақсаты бола отырып, маман-психологтың басшылығымен ата-аналардың, мұғалімдердің бірлескен ілесіп жүретін іс-әрекетінде жүзеге асырылады ;

• кәсіпті таңдауға эмоционалды-оң қарым-қатынасты қалыптастыруға оқушыларды кәсіби баламалар туралы хабардар етудің нысандары мен тәсілдерін кеңейту; кәсіби мүдделерді дамыту ықпал етеді;

• оқыту бейінін таңдау кезеңі (9-сынып) ерекше назар аударуды, белсенді сүйемелдеуді және қолдауды талап етеді, бұл оқушылардың бейін таңдау жағдайына позитивті-идеалистік көзқарасымен, өзінің болашақ еңбек қызметінің өзін-өзі анықтаудың алғышарттарының бастауымен; тоғызыншы сынып оқушыларының мамандық таңдауда психологиялық-педагогикалық құрылымдардың көмегіне қатысты күтуімен негізделеді.;

• кәсіптік өзін-өзі айқындауды сүйемелдеу оқушыларды оның формальды тартымдылығын емес, кәсіптің мазмұндық жағына бағдарлануы тиіс;

• жоғары сынып оқушыларын кәсіби өзін-өзі анықтаумен байланысты проблемалық жағдайларды шешуге итермелейтін оқу пәндерінің мемлекеттік компонентінде арнайы оқу курсын құру қажет;

• мемлекеттік деңгейде ұлттық бірыңғай тестілеу (ҰБТ) талаптарының бейінді оқыту бағыттарымен және жоғары кәсіптік білім беру мамандықтарымен келісілуі қажет. Бүгінгі күні мектеп оқушыларының кәсіби өзін-өзі анықтауы оқушылардың өздерінің және олардың ата-аналарының айрықша ерекшелігі болып қала береді. Бізге бейіндік оқытуды дамыту үшін мемлекеттік деңгейде психологиялық-педагогикалық сүйемелдеуді қолдау, ұлттық бірыңғай тестілеу міндеттерімен келісуде бейіндік идеяны әзірлеу, арнайы кәсіптік бағдар беру курстарын, бағдарламаларды құру, білім беру процесіне кәсіби өзін-өзі айқындауды психологиялық-педагогикалық сүйемелдеуді енгізу қажет.

Кәсіби өзін-өзі анықтау адамның өмірлік жолында маңызды оқиға, осылайша, қорытынды жасауға болады. Тек өткен тәжірибесімен байланысты емес, сонымен қатар болашаққа, жеке "Мен" қалыптасуына қатыса отырып, өмірдің әр қырына байланысты. Кәсіби өзін-өзі анықтаудың неғұрлым зерделенген және танылатын факторы субъектінің мүдделері болып табылады. Мамандық таңдаудың маңызды және жеткілікті дәрежеде зерделенген факторы қабілет болып табылады. Кәсіби өзін-өзі анықтау өз қабілеттері мен мүмкіндіктерін бағалауға негізделген жеке талаптың белгілі бір деңгейін көрсетеді. Жастарды кәсіби бағдарлау тәжірибесін дамыту бүгінгі күнде өзекті болып отыр. Өзгерген экономикалық жағдайларда жоғары сынып оқушыларына өз қабілеттері мен мүмкіндіктерін тануға, оларды кәсіптер әлеміне тануға, өздерінің "қалаймын" және "жасай аламын" еңбек нарығымен байланыстыруға үйрету қажет. Бұл жаңа әлеуметтік тапсырыс!

Әдебиеттер тізімі:

1. Климов Е. А. мамандықты Қалай таңдауға / Е. А. Климов. М.: Ағарту. 1990ж. 150 б.

2. Варданян Н. Т. жеке тұлғаның дамуы мен әлеуметтік бірегейліктің зерттеулеріне теориялық шолу. "Социосфера" ғылыми-баспа орталығы Прагадағы жоғары Экономика мектебінің бизнес факультеті "ХҚЭДО білім беру ресурстары"Ақпараттық орталығы//XXI ғасырдағы білім беруді дамытудың мәселелері мен перспективалары: тұлғаның кәсіби қалыптасуы (философиялық және психологиялық-педагогикалық аспектілері). II Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары 10-11 сәуір 2012 ж. 23-27 б.

3. Гинзбург М. Р. Тұлғалық өзін-өзі психологиялық проблема // Вопросы психологии. № 2. 1988ж. 19-26 б.

4. Климов Е. А. Психология кәсіби өзін-өзі анықтау): Оқу құралы студ. жоғ. пед. оқу. - М.: "Академия" баспа орталығы, 2004ж. — 304 б.

5. Рубинштейн С. Л. Жалпы психология негіздері- СПб: "Питер" баспасы, 2000ж.-712 б.: ("Психология шеберлері" сериясы)

6. Смирнова Ю. Е. Кәсіптік өзін-өзі және өзін-өзі бағалау жеке тұлғаның жоғары мектеп жасында // жазбалары Институты үздіксіз педагогикалық білім беру: сб. мақалалар / құраст. Е. В. Иванов — Великий Новгород, 2010ж. —184-191 б.

7. Эриксон Э. Ұқсастық: жастық және дағдарыс. — Москва, 1996.