Жұмыссыз жастардың әлеуметтік оқшаулануы: себептері, қажеттіліктері және мүмкіндіктері

Жұмыссыз жастардың әлеуметтік оқшаулануы: себептері, қажеттіліктері және мүмкіндіктері

Орындаған: Құтжан Гүлдана, Шәріпхан Жанерке, Тоқтарқан Ақниет, Қайыпназар Әсем, Аманжол Нұрсәуле, Шаяхметова Аяулым

Жетекші: Авсыдыкова Құралай

Тақырып бойынша студенттің өзіндік жұмысы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті негізінде орындалды. https://farabi.university/

1. Таңдалған әлеуметтік топтың сипаттамасы

Жұмыссыз жастар – еңбек етуге қабілетті, жұмысқа орналасуға ниетті немесе жұмыс іздеп жүрген, бірақ белгілі бір кезеңде тұрақты жұмыспен қамтылмаған жастар тобы. Жастар арасындағы жұмыссыздықты тек табыстың болмауы ретінде қарастыру жеткіліксіз. Жұмыс орны адамның экономикалық жағдайымен қатар, оның күнделікті әлеуметтік ортасын, кәсіби байланыстарын, қоғамдағы рөлін және өзін әлеуметтік тұрғыдан бағалауына да әсер етеді.

Жұмыссыздық ұзаққа созылған жағдайда әлеуметтік оқшаулану қаупі жоғарылауы мүмкін. Әлеуметтік оқшаулану – адамның қоғамның негізгі әлеуметтік, экономикалық, білім беру және кәсіби қатынастарына толық қатыса алмауы немесе осы байланыстардың әлсіреуі. Бұл ұғым әлеуметтік шеттетілу, әлеуметтік интеграция және әлеуметтік қатысу мәселелерімен тығыз байланысты.

Жұмыссыз жас тұрақты табыстан айырылған кезде ата-анасына немесе басқа отбасы мүшелеріне қаржылық тәуелді болуы мүмкін. Сонымен бірге кәсіби тәжірибенің аздығы еңбек нарығындағы бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді. Достары мен бұрынғы курстастары жұмысқа орналасып, жаңа әлеуметтік орта қалыптастырған кезде жұмыссыз жас өзін сол ортадан тыс сезінуі мүмкін.

Бұл жерде салыстырмалы айырылу ұғымын да қолдануға болады. Адам өзінің жағдайын айналасындағы адамдардың жағдайымен салыстырып, өзін артта қалғандай сезінуі ықтимал. Мысалы, достары тұрақты табыс алып, жеке өмірін қалыптастырып жатқанын көрген жас өзінің кәсіби жолы басталмай тұрғанын сезінуі мүмкін.

Жұмыссыз жастар үшін негізгі әлеуметтік тәуекелдерге мыналар жатады:

• тұрақты табыстың болмауы;

• ата-анаға немесе басқа адамдарға қаржылық тәуелділік;

• кәсіби тәжірибенің жеткіліксіздігі;

• еңбек нарығында бәсекелестіктің жоғары болуы;

• кәсіби әлеуметтік желілердің қалыптаспауы;

• әлеуметтік байланыстардың азаюы;

• өзін қоғамға қажетсіз сезіну;

• әлеуметтік белсенділіктің төмендеуі;

• болашаққа қатысты белгісіздік;

• кәсіби және тұлғалық мотивацияның төмендеуі.

Сондықтан жұмыссыз жастарды әлеуметтік жұмыста тек «жұмыс іздеуші» ретінде емес, әлеуметтік ресурстары мен қажеттіліктері әртүрлі болатын әлеуметтік топ ретінде қарастыру қажет.

2. Оқу кейсі: Әлидің жағдайы

Кейіпкер: Әли, 22 жаста.

Әли университетті жақында аяқтаған. Мамандығы бойынша еңбек тәжірибесі жоқ. Диплом алғаннан кейін бірнеше компанияға түйіндеме жіберіп, жұмысқа орналасуға әрекет жасаған. Бірнеше сұхбатқа қатысқанымен, жұмыс берушілердің бір бөлігі тәжірибесінің жоқтығын негізгі себеп ретінде көрсеткен.

Алғашқы кезеңде Әли жұмыс іздеуге белсенді қатысқан. Бос жұмыс орындарын қарап, түйіндеме жіберіп, сұхбаттарға барған. Алайда бірнеше рет нәтиже болмағаннан кейін оның жұмыс іздеуге деген белсенділігі төмендей бастаған.

Қазіргі уақытта Әли ата-анасымен бірге тұрады. Оның негізгі тұрмыстық және қаржылық қажеттіліктерін отбасы қамтамасыз етеді. Бұл жағынан отбасы Әли үшін маңызды әлеуметтік қолдау ресурсы болып табылады. Бірақ ұзақ уақыт бойы ата-анасына тәуелді болу оның экономикалық дербестігінің қалыптасуын баяулатуы мүмкін.

Әлидің достарының көпшілігі жұмысқа орналасып, кәсіби өмірін бастаған. Бұрын олар жиі кездесіп, бірге уақыт өткізген болса, қазір олардың байланысы сиреген. Әли әлеуметтік желілер арқылы достарының жұмысқа орналасқанын, жаңа жетістіктерін және жеке өміріндегі өзгерістерді көреді. Ол өзін олармен салыстырып, өзінің өмірінде алға жылжу жоқ деген ойға келеді.

Нәтижесінде Әли қоғамдық және кәсіби іс-шараларға сирек қатыса бастайды. Жаңа адамдармен танысуға қызығушылығы төмендеген. Мұнда әлеуметтік оқшаулану қаупі қалыптасып отыр.

Сонымен бірге Әлидің әлеуметтік жұмыс үшін маңызды күшті жақтары бар: жоғары білімі бар, компьютерлік сауаттылығы жақсы, жаңа дағдыларды меңгеруге дайын және жұмыс істеуге ниеті сақталған. Демек, оның жағдайын тек проблемалар арқылы емес, қолда бар ресурстар арқылы да бағалау қажет.

3. Кейстегі негізгі мәселені анықтау

Әлидің негізгі мәселесі – тек жұмыссыздық емес. Оның жағдайында бірнеше мәселе өзара байланысып тұр:

жұмыссыздық → кәсіби тәжірибенің қалыптаспауы → қаржылық тәуелділік → әлеуметтік байланыстардың әлсіреуі → өзін басқалармен салыстыру → мотивацияның төмендеуі → әлеуметтік оқшаулану қаупінің күшеюі.

Бұл тізбек адамның бір әлеуметтік мәселесінің екіншісін күшейтуі мүмкін екенін көрсетеді.

Мұнда кумулятивті әлеуметтік тәуекел ұғымын қолдануға болады. Яғни бірнеше қиындық бір уақытта жинақталып, адамның әлеуметтік жағдайын күрделендіреді. Мысалы, жұмыссыздық жеке адамның табысына ғана әсер етсе, ұзақ мерзімді жұмыссыздық оған қоса кәсіби тәжірибенің жетіспеуіне, әлеуметтік байланыстардың азаюына және еңбек нарығынан алыстауына алып келуі мүмкін.

4. Тәуекелдерді үш деңгейде талдау

Микродеңгей – жеке адам

Әлидің жеке деңгейіндегі тәуекелдерге кәсіби тәжірибенің болмауы, өзіне сенімсіздік, мотивацияның төмендеуі, қаржылық тәуелділік және әлеуметтік байланыстардың азаюы жатады.

Бұл деңгейде өзін-өзі тиімді сезіну ұғымы маңызды. Адам өзінің белгілі бір әрекетті орындап, нәтижеге жеткізе алатынына сенбеген кезде белсенділігі төмендеуі мүмкін. Әлидің бірнеше рет жұмысқа қабылданбауы оның өз мүмкіндіктеріне деген сенімін әлсіретуі ықтимал.

Мезодеңгей – отбасы және әлеуметтік орта

Мезодеңгейде отбасы, достар, университет, бұрынғы курстастар, кәсіби орта және жұмыс берушілермен байланыс қарастырылады.

Әлидің отбасы материалдық қолдау көрсетіп отыр, сондықтан отбасы – оның негізгі әлеуметтік ресурстарының бірі. Бірақ кәсіби ортадағы байланыстары әлсіз. Бұл жерде әлеуметтік капитал ұғымы маңызды.

Әлеуметтік капитал – адамның басқа адамдармен байланысы арқылы алатын ақпарат, қолдау, тәжірибе және мүмкіндіктер жиынтығы. Мысалы, танысы арқылы бос жұмыс орны туралы ақпарат алу немесе университеттегі оқытушының белгілі бір ұйымға ұсыныс беруі кәсіби әлеуметтік капиталдың мысалы бола алады.

Макродеңгей – қоғам және әлеуметтік жүйе

Макродеңгейде еңбек нарығының жағдайы, жастарды жұмыспен қамту саясаты, білім беру жүйесі, кәсіби даярлау бағдарламалары және жастарға арналған мемлекеттік қолдау шаралары қарастырылады.

Жас мамандар үшін «тәжірибесі жоқ болғандықтан жұмысқа қабылданбау» парадоксы маңызды мәселе болып табылады: жас адам тәжірибе жинау үшін жұмысқа орналасуы керек, бірақ кейбір жұмыс орындары тәжірибені алдын ала талап етеді.

Сондықтан жастардың жұмыссыздығын тек олардың жеке белсенділігімен түсіндіру жеткіліксіз. Жеке әрекет пен құрылымдық жағдай бір-бірімен байланысты.

5. Экологиялық тәсіл арқылы кейсті түсіндіру

Әлидің жағдайын экологиялық тәсіл арқылы талдау адамның мінез-құлқы мен әлеуметтік жағдайын оның қоршаған ортасымен бірлікте қарастыруға мүмкіндік береді.

Экологиялық тәсілде адам жеке дара өмір сүретін субъект емес, бірнеше әлеуметтік жүйенің ішінде әрекет ететін тұлға ретінде қарастырылады.

Микрожүйе

Әлидің микрожүйесіне отбасы, достары және күнделікті жақын ортасы жатады.

Отбасы оған қаржылық және эмоционалдық қолдау көрсетеді. Бұл – қорғаныш факторы. Бірақ достарымен қарым-қатынастың азаюы әлеуметтік оқшаулану қаупін күшейтеді.

Мезожүйе

Мезожүйеге университет, бұрынғы курстастар, жұмыс берушілер, кәсіби орта және әлеуметтік ұйымдар арасындағы байланыстар жатады.

Әли университетті аяқтағаннан кейін оқу орнымен кәсіби байланысын сақтамаған. Сондықтан ол жаңа кәсіби ортаға кіруде қиындыққа тап болып отыр.

Экзожүйе

Экзожүйеге Әли тікелей қатыспаса да, оның өміріне әсер ететін жүйелер кіреді. Мысалы, ата-анасының еңбек жағдайы, отбасының экономикалық жағдайы, жергілікті жұмыспен қамту қызметтері және жастарға арналған ұйымдардың жұмысы.

Макрожүйе

Макрожүйеге қоғамдағы еңбекке деген көзқарас, жастар саясаты, еңбек нарығының құрылымы, экономикалық жағдай және білім беру мен еңбек нарығы арасындағы байланыс жатады.

Осы тұрғыдан Әлидің жағдайын «жұмыс іздемейді» деп түсіндіру жеткіліксіз. Оның жағдайы жеке, отбасылық, кәсіби және құрылымдық факторлардың өзара байланысынан қалыптасып отыр.

6. Қажеттіліктерді бағалау

Әлеуметтік қызметкер үшін келесі кезең – Әлидің қажеттіліктерін анықтау.

Бұл жерде қажеттілік пен ресурсты қатар бағалау маңызды. Әлеуметтік қызметкер тек «Әлиге не жетіспейді?» деген сұрақ қоймайды. Сонымен қатар «Әлиде қандай ресурстар бар?» деген сұраққа жауап іздейді.

7. Экокарта

Әлидің әлеуметтік ортасын экокарта арқылы көрсетуге болады.

Әли

→ 👨‍👩‍👦 Отбасы – күшті қолдау, қаржылық ресурс
→ 👥 Достар – байланыс әлсіреген
→ 🎓 Университет – бұрынғы кәсіби ресурс
→ 💼 Еңбек нарығы – негізгі құрылымдық кедергі
→ 🏢 Жұмыспен қамту қызметі – әлеуетті қолдау
→ 📚 Кәсіби курстар – жаңа дағды қалыптастыру ресурсы
→ 🏛️ Жастар ұйымдары мен мемлекеттік бағдарламалар – әлеуетті ресурс
→ 🌐 Әлеуметтік желілер – ақпарат көзі, бірақ салыстыру факторы болуы мүмкін

Экокартада қалың сызық – күшті байланыс, жіңішке сызық – әлсіз байланыс, ал үзік сызық – әлеуетті немесе қалыптаспаған байланысты көрсету үшін қолданылуы мүмкін.

Бұл құрал әлеуметтік қызметкерге адамның қандай ресурстарға сүйене алатынын және қай әлеуметтік байланыстарды күшейту қажет екенін көруге мүмкіндік береді.

8. Әлеуметтік жұмыстың негізгі бағыттары

Жұмыспен қамтуға әлеуметтік сүйемелдеу

Әлиге тек «жұмыс ізде» деп кеңес беру жеткіліксіз. Әлеуметтік қызметкер оның еңбек нарығына шығу процесін нақты қадамдарға бөле алады:

• түйіндемесін талдау және түзету;

• жұмыс іздеу стратегиясын құру;

• сұхбатқа дайындалу;

• бос жұмыс орындарын іздеу;

• алғашқы жұмыс тәжірибесін жинауға мүмкіндік беретін тағылымдамаларды қарастыру;

• жұмыспен қамту қызметтеріне бағыттау.

Бұл жерде case management – жағдайды жүргізу тәсілін қолдануға болады. Әлеуметтік қызметкер клиенттің мәселесін анықтап қана қоймай, қажетті қызметтермен байланыстырып, оның алға жылжуын бақылап отырады.

Кәсіби капиталды қалыптастыру

Әлидің негізгі мәселелерінің бірі – еңбек тәжірибесінің болмауы. Сондықтан оның кәсіби капиталын дамыту қажет.

Оған қысқа мерзімді курстар, тағылымдамалар, еріктілік, жобалық жұмыстар және бастапқы деңгейдегі қызметтер арқылы тәжірибе жинауға жағдай жасауға болады.

Мысалы, Әли компьютерлік сауаттылығын пайдаланып, цифрлық дағдыларға байланысты қысқа курс аяқтап, кейін сол бағыттағы тағылымдамаға қатыса алады.

Әлеуметтік байланыстарды қалпына келтіру

Әлеуметтік оқшауланудың алдын алу үшін Әлиді тек еңбек нарығына емес, әлеуметтік ортаға да қайта қосу қажет.

Мысалы:

• жастар орталықтарына қатысу;

• волонтерлік жобаларға қосылу;

• кәсіби семинарларға бару;

• қызығушылықтары бойынша клубтарға қатысу;

• бұрынғы курстастарымен кәсіби байланысты қайта орнату.

Бұл жерде волонтерлік қызметтің екі функциясы бар: бір жағынан әлеуметтік байланыс қалыптастырады, екінші жағынан еңбек тәжірибесін толықтыруға мүмкіндік береді.

Ақпараттық қолдау

Әлиге жұмысқа орналасу, кәсіби оқыту, тағылымдама және жастарға арналған қолдау шаралары туралы нақты ақпарат қажет.

Ақпараттың жетіспеуі кейде адамның әлеуметтік ресурстарға қол жеткізуін шектейді. Сондықтан әлеуметтік қызметкердің міндеттерінің бірі – клиент пен әлеуметтік қызметтер арасындағы делдалдық функцияны атқару.

9. Empowerment – мүмкіндіктерді күшейту тәсілі

Бұл кейсте empowerment немесе адамның өз мүмкіндіктерін күшейту тәсілін қолдануға болады.

Бұл тәсілде әлеуметтік қызметкер барлық шешімді клиенттің орнына қабылдамайды. Керісінше, адамның өзінің ресурстарын анықтап, шешім қабылдауына және дербестігін арттыруына жағдай жасайды.

Әлидің жағдайында:

«Сен жұмыс таппай жүрсің» деген көзқарастың орнына
«Сенде қандай білім, дағды және байланыстар бар және оларды еңбек нарығында қалай қолдануға болады?» деген сұрақ қойылады.

Әлидің компьютерлік сауаттылығы, жоғары білімі және жаңа нәрсені үйренуге дайындығы – оның ресурстары. Әлеуметтік жұмыс осы ресурстарды нақты мүмкіндіктерге айналдыруға бағытталады.

10. Әлеуметтік жұмыс тәжірибесіндегі ықтимал жағдай

Мысалы, әлеуметтік қызметкер алғашқы кездесуде Әлидің жұмыссыздығын ғана емес, оның күнделікті әлеуметтік белсенділігін де бағалайды. Әли аптасына бірнеше рет жұмыс іздегенімен, бірнеше рет бас тарту алғаннан кейін түйіндеме жіберуді тоқтатқанын айтады.

Әлеуметтік қызметкер оның бойындағы әлеуетті анықтайды: жоғары білім, компьютерлік сауаттылық, коммуникацияға қабілеттілік және жаңа нәрсе үйренуге дайындық.

Келесі кезеңде Әлимен бірге нақты жоспар жасалады: түйіндемені жаңарту, аптасына белгілі бір мөлшерде жұмыс орындарына өтініш беру, бір кәсіби курс таңдау және жастарға арналған бір қоғамдық немесе волонтерлік жобаға қатысу.

Бірнеше аптадан кейін әлеуметтік қызметкер Әлидің жұмыс іздеу белсенділігін, кәсіби байланыстарын және әлеуметтік қатысуын қайта бағалайды.

Бұл жерде әлеуметтік жұмыстың мақсаты бірден «жұмыс тауып беру» ғана емес, адамның әлеуметтік және кәсіби белсенділігін қайта қалыптастыру болып табылады.

11. Күшті жақтары мен тәуекел факторлары

Әлеуметтік жұмыста strengths-based approach – күшті жақтарға негізделген тәсіл маңызды.

Әлидің күшті жақтары:

• жоғары білімінің болуы;

• компьютерлік сауаттылығы;

• жұмыс істеуге ниеті;

• жаңа білім алуға дайындығы;

• отбасының қолдауы;

• еңбек нарығына шығуға жас ерекшелігі бойынша әлеуетінің болуы.

Тәуекел факторлары:

• еңбек тәжірибесінің болмауы;

• бірнеше рет жұмысқа қабылданбау;

• қаржылық тәуелділік;

• әлеуметтік байланыстардың азаюы;

• мотивацияның төмендеуі;

• кәсіби ортаның қалыптаспауы.

Бұл екі тізімнің қатар қарастырылуы маңызды, себебі әлеуметтік жұмыстың мақсаты тек тәуекелдерді азайту емес, қолда бар ресурстарды күшейту арқылы адамның дербестігін арттыру.

Қорытынды

Жұмыссыз жастардың әлеуметтік оқшаулануы – экономикалық және әлеуметтік факторлар өзара байланысатын күрделі мәселе. Жұмыссыздық тұрақты табыстың болмауына ғана емес, адамның кәсіби тәжірибесіне, әлеуметтік байланыстарына, әлеуметтік капиталын қалыптастыруына және қоғамдағы белсенділігіне әсер етуі мүмкін.

Әлидің кейсі көрсеткендей, жұмыссыздықтың артында бірнеше өзара байланысты мәселе болуы ықтимал: кәсіби тәжірибенің болмауы, қаржылық тәуелділік, әлеуметтік байланыстың әлсіреуі және еңбек нарығына деген сенімнің төмендеуі. Сондықтан мұндай жағдайда әлеуметтік қызметкер мәселені бір ғана фактормен түсіндірмей, экологиялық тәсіл, қажеттіліктерді бағалау, case management, әлеуметтік капитал және empowerment сияқты әлеуметтік жұмыс құралдарын кешенді қолдануы қажет.

Әлеуметтік жұмыстың түпкі мақсаты – жас адамды тек жұмысқа орналастыру емес. Оның әлеуметтік интеграциясын күшейту, кәсіби және әлеуметтік ресурстарын кеңейту, дербестігін арттыру және қоғамдағы белсенді қатысуына жағдай жасау. Жұмыссыз жасқа қолдау көрсеткен кезде оның әлсіз жақтарымен қатар күшті жақтарын да ескеру осы процестің маңызды бөлігі болып табылады.