Кәсіпкерлік қызметті ұйымдастырудың мәні

Кәсіпкерлік қызметтің ұйымдық – құқықтық нысандары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ............................................................................................................... 3

Ι КӘСІПКЕРЛІКТІ ДАМЫТУДЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ ЖӘНЕ ӨЗІНДІК ЕРЕКШЕЛІГІ

1.1. Кәсіпорын-шаруашылық субъект ретінде ................................................ 6

1.2. ҚР ұдайы өндірістік құрылымдарда кәсіпкерліктің корпоративтік және ұсақ формаларын дамыту проблемалары ................................................................. 13

1.3. Қазақстан Республикасының кәсіпкерлік қызметінің дамуы және оның ерекшеліктері...................................................................................................... .38

1.4. Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерліктің ұйымдастырылуы және оны дамыту жөнімдегі мемлекет саясаты ..................................................................41

ΙΙ «ТУРАН ӘЛЕМ БАНК» ААҚ

2.1."Туран Алем банк" ААҚ жалпы сипаттама………………..……………....48

2.2."Туран Алем банктің" әлемдік қаржы нарығындағы орны..……………...53

ҚОРЫТЫНДЫ

Қолданылған әдебиеттер тізімі

КІРІСПЕ

Қазақстан Республикасы ХХ ғасырдың 90 жылдарынан бастап егеменді ел болып өз экономикасын дамытуға мүмкіндік алып әлемдік еңбек бөлісіне қатыса бастады. Он бір жыл ішінде елімізде бұрын-соңды болмаған тарихи маңызды, орасан зор өзгерістер болды. Осы жаңалықтардың негізі материалдық өндірістің, бұрынғы экономикалық қатынастардың орнына жаңа қатынастардың пайда болуы. Социалистік деп аталған мемлекеттік және кооперативтік меншіктің орынына көп түрлі меншік формаларының келуі, оның ішінде жеке меншік түрлерінің пайда болуы. Меншіктің жекешелендірілуі, мемлекет иелігінен алынуы әкімшілік жүйенің құлауына жол ашты. Бірақ шаруашылықты тиімді ұйымдастырушы, ортақолды меншік иелерін қалыптастыру оңай жүргізілетін шаруа емес. Оның басты себебі совет елінде 70 жылдан астам мемлекетке қызмет атқарған адамдар психологияс жеке адамдарды кәсіпкерліктен алшақтатты, шынын айтқанда кәсіпкерлік теорияс болған жоқ, керісінше бұл қызметті мемлекет басқару органдары атқарады деген пікір қалыптасты.

Совет экономикасы пролетарлық саяси экономия догмасына сәйкес бір орталықтан басқарылатын күрделі фабрика ретінде қаралды. Оның үстіне кәсіпкерлер - қанаушы тап капиталистер деген ұғым халық санасына молынан енді. Кейбір ынталы, жігерлі, өз бетімен еңбекке, кәсіпкерлікке талпынушы адамдар алдында заң жүзінде кедергі қойылып, олар жазаға тартылған жағдайлар да кездескен. Бүкіл Совет Одағына аты шыққан қазақстандық шаруа Худенко А.В. мердігерлік егіншілік бригадасын құрған үшін жауапқа тартылып мезгілсіз, жазықсызда дүние салды. Әлемдік тәжірибе мен ғылымда кәсіпкерлік теориясы кең қолданылды да индустриясы дамыған елдер экономикасында айтарлықтай жетістіктер болғаны жұртқа мәлім. Теориядағы сыңаржақтық, я болмаса тура бұрмалаушылық экономикаға орасан зор кедергі келтіреді, қоғам мүшелерінің әл-ауқатын, мәдени дәрежесін төмендетері сөзсіз. Осыған орай, теориядағы догмалардың кесірі ұзақ жылдар бойы бүкіл совет халқының, оның ішінде қазақстандықтардың материалдық жағдайына қолайсыз болғаны белгілі.

Трансформациялық экономика жағдайында шаруашылықты ілгері дамыту үшін кәсіпкерліктің бастапқы нысандарын қалыптастыру үлкен мәнге ие болды. Себебі, ұдайы өндіріс тұрғысында кәсіпкерлік құрылымдар ғана экономикалық жүйелерді бір-бірінен айырма алады. Осыған байланысты, нарықтық принциптерге негізделген кәсіпкерлік сектордың жүйелі факторлары маңыздылыққа ие болады.

Методологиялық тұрғыдан нарықтық сектор кезеңі фирманың өндірістік, қаржылық және ақпараттық жүйесін қайта бағыттау мен кәсіпкерліктің қазіргі заманғы институционалдық құрылымын қалыптастыруды анықтайды.

Әдістемелік тұрғыдан қазіргі заманғы кәсіпкерлік табиғатына ішкі және сыртқы ынталылықты, жоғары табысты әрекетке деген ынталылықты жүзеге асырудың мінез-құлықтық құралдары енеді.

Кәсіпкерлік нысандар көшпелі жағдайда ұдайы өндірістік қатынастарды келесідей жүйелі нәтижелерге әкелетіндей реформалау тұрғысынан қарағанда іс жүзінде шешуші рөл атқарады. Трансформациялық жағдайда кәсіпкерліктің түрлері туралы мәселе Ұдайы өндірістік реформалау тұрғысынан маңыздылықты иеленеді. Кәсіпкерліктің өзі нақты нысандарда жүзеге асырылады, солардың ішінде ең пәрменділері - корпорациялар (ірі бизнес деңгейінде), лизинг, франчайзинг, венчурлық бизнес кәсіпкерліктің орта және шағын деңгейлерінде болып табылады. Акционерлік қатынастарды дамыту нәтижесі ретіндегі корпорациялау нақты өндірістік сектор мен қатар қаржылық сектордың белсенділігін арттырады. Бұл өндіріс сатысында (комбинаттар, трестер) және айналыс деңгейінде (банкілік консорциумдар, брокерлік ассоциациялар) бірлескен нысандардың пайда болуына әкеледі. Осының салдары қорпоративтік құрылымдардың (ҚӨТ, ТҰК) қалыптасуы болып табылады. Бұл өз кезегінде солардың тиімділігінің қосымша талдауын талап етеді. Сондықтан, мәселенің негізгі элементтеріне:

• біріншіден, кәсіпкерліктің қалыптасуының шаруашылық тетігі, егер оның құрылуы үшін технологиялық негіз болса;

• екіншіден, тұрақсыз экономикалық орта жағдайында базалық кәсіпкерлік нысандарының факторлық ерекшеліктері;

• үшіншіден, кәсіпкерліктің экономикалық және әлеуметтік тиімділігін дәл көрсететін оның оңтайлы нысандарын іздестіру;

Кәсіпкерлік қызметінің қандайы болмасын мемлекеттің экономикасы аясынан өзіне тиісті орнын, дәреже-деңгейін тапқаны бүгінде баршаға мәлім. Ал бүгінгі таңда Қазақстандағы кәсіпкерлікгің туындап, дамуы жүргізіліп жатқан зкономикалық реформалардың өзегі ретінде көрініс табуда. Өйткені, нарық экономикасына көшудің (өтудің) бірден-бір жолы, бұл кәсіпкерлік құрылымдардың материалдық базасы жекеменшік инвестициялар болып табылуымен қатар, олардың басқару бастауында білікті және қайратты кәсіпкер тұруы қажет.

Мемлекет тарапында жүзеге асырылатын кызметтерге тұлғаның жұмысқа кіруі еркін сипатта болғанымен, басқару қызметі басқарушы органың мүддесіне соған жету жолында жүзеге асыратын функциаларына, әдістеріне және т,б, негізделгендіктен қызмет істеу еріксіз болып табылады.

Жалпы экономикалық прогресс кәсіпкерліктің дамуымен тікелей байланысты. Нарықтық экономика жағдайында кәсіпкерлік – шаруашылық қызметтің маңызды түрі болып табылады. Өйткені, нарықтық экономиканың өзі – кәсіпкерлік экономика. Оның ролін көрсетуде, Адам Смит кәсіпкерді коммерциялық идеяны жүзеге асыру және пайда табу үшін экономикалық тәуекелге баратын меншік иесі ретінде сипаттайды. Кәсіпкерлік өндірістің, нарықтың және бүкіл қоғамның дамуына ықпал етеді. Осыған байланысты кәсіпкерліктің теориясы мен тәжірибесіне деген мүдделілік өсіп отыр.

Экономикалық теорияда "кәсіпкерлік" түсінігін өзіндік ерекшеліктеріне сәйкес бірнеше кезеңдерге бөлінеді. Кәсіпкерлік концепциясының бірінші кезеңі "кәсіпкерлік теориясының" классигі Р.Контильон есімімен байланысты. Ол бірінші рет кәсіпкерліктің негізгі тұлғасын анықтады. Кәсіпкер – белгілі бағада сатып алушы, белгісіз бағада сатушы, яғни тәуекелге барушы адам. Классикалық экономикалық теорияда кәсіпкерлік ұдайы өндірістің негізі ретінде тәуекел үшін табыс алу ретінде қарастырылды. Тәуекелді төмендету үшін кәсіпкерге негізгі өндіріс факторларын: жер, еңбек, капиталды тиімді үйлестіруіне тура келеді. (1)

А.Маршалл өз кезегінде кәсіпкерлік қызметтегі технологияны үйлестірудің жаңа әдістеріне, өндірісті ұйымдастыру мен басқарудың жаңа нысандарына тиімді деп есептеген. Кәсіпкерлік теориясының қалыптасуында Й.Шумпетердің "тиімді монополия" концепциясының ролі ерекше. Оның айтуынша, кәсіпкерліктің мәнін жаңашылдық механизмі құрайды. Кәсіпкер- экономикадағы барлық динамикалық өзгерістерге негізгі жаңалық енгізуші. Сондай-ақ, Й.Шумпетер классиктерге қарағанда кәсіпкерліктің жаңашылдық қызметін капиталистің қызметінен бөліп көрсетеді. Капиталистің қызметі: кәсіпкер барлық уақытта таза күйінде қандай да бір мүлікке меншік құқығына ие бола бермейді. Сондықтан да ол қарсы тәуекелге бармайды. Кәсіпкер ол менеджер емес,оның міндеті – жасаған жаңалығын жүзеге асыру және оның экономикалық дамуына септігін тигізу. Кәсіпкер – бұл меншік иесі, әрі ол шаруашылықпен тікелей айналысады. Ол нарыққа өзінің дербес жауапкершілігі арқылы тәуекелге баратын адам. Ал менеджмент – жалпы өндіріс пен тауар айналымын (бизнесті) тиімді жүргізу мен пайда табу мақсатындағы басқару жүйесі мен әдістерінің жиынтығы.

Ι КӘСІПКЕРЛІКТІ ДАМЫТУДЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ ЖӘНЕ ӨЗІНДІК ЕРЕКШЕЛІГІ

1.1.Кәсіпорын - шаруашылық субъект ретінде.

Фирма - кез-келген шаруашылық кәсіпорынға қатынасы бар ортақ атау. Бұл ұғым тек кәсіпорындарда заңды тұлға құқығы бар екендігін көрсетеді. Сонымен қатар, фирма- бұл өнеркәсіптік, инновациялық, сервистік, саудалық кәсіпорын немесе заңды тұлға құқығынан қолданатын бизнесмен. Фирманың өзінің фирмалық белгісі мен атауы болады. Олар жалғыз ( "Мариар" маркетингтік фирмасы) .аралас (" Стерлинев және КО " фирмасы )1

Фирманың атауы "Фирма" ұғымы тәрізді кәсіпорынның ұйымдық-құқығының мәртебесін бейнелейді, керісінше бұл мәртебе сізді өзіндік кәсіпорынды ұйымдастыруда әріптеспен сөйлесу кезінде қызықтыруы мүмкін.

Тура осы сипаттама әріптеске де қатысты. Компания мұнда кез келген сауда, өндіріс, транспорттық т.б. іскер адамдардың жиналған тобына беретін кез келген кәсіпорын. Олардың ерекшелігі біріккен іс әрекет атқаруы. Бұл екі ұғымның арасындағы ерекшелік жеке дара меншік өзінің кәсіпорнының фирмасы деп атауға болады. Ал кәсіпорында бірнеше иегерлер "КО" атауы кәсіпорынға заңды тұлға деген мәртебе бере алмайды. "Кәсіпорын" терминінің бірнеше түсініктері кездеседі. Ресейлік құқық бойынша кәсіпкерлік -жеке шаруашыпық субъект. Басқа жағдайларда кәсіпкерлік - дегеніміз белгілі бір элементтерден тұратын өндірістік шаруашьшық кешен ,Ең алдымен материалды және еңбек, Бұл "компания" термині -зауыт .фабрика сауда ұйымы. Тағы басқалардың орнына да қолданыла береді.

Кәсіпкерлік қызметі жеке кәсіпорын құру немесе серіктестік нысанын да құруға болады.

Жеке кәсіпорын - бұл бір ғана адамдардың меншігіндегі кәсіпорын. Ол адам сол бизнестің қызметіне, барыеына толығымен өзі жауап береді. Кәсіпкерліктің бұл нысаны заңды тұлға мәртебесі бар және заңды тұлға емес кәсіпорын негізінде де жүзеге аса береді.

Көптеген елдерде кәсіпорынды сауда реестріне көшіру үшін міндетті түрде заңның талаптарын сақтау қажет. Негізінде бұл кесіпорын көлемі мен оның қызметтерінің түріне де байланысты. Заңды тұлға ретінде өзіндік жеке жарғысы бар, банктік есебі және мемлекеттік сауда реестріне енген іскер кәсіпорындар ғана бола алады. Кәсіпкерлік қызметінің жүзеге асуы үшін заңды тұлға мәртебесі жоқ кәсіпорын қандай да бір кез-келген қызметпен айналысуы керек.

Батыс елдерде кәсіпкерлік ұйымда кәсіптік құқық бар. Бұл құқық шаруашылық кәсіптік еріктілік принципіне негізделген. Яғни әр индивид үшін жеке шаруашылықтың қызметпен айналысу заңының болуы. Кәсіптік құқық бұл мерзімдер олардың эконикалық жүйесінің бөлінбейтін құрамын құрайды. Шаруашылық қызмет бойынша шектеулер кез-келген елде бар. Бір елде банкілік сфера қызметін жоспарлауда оған келісім алуы міндетті болуы керек, Ал басқаларда ешқандай да шектеу жоқ болады.

Ресейде кәсіпкерлік қызметің заңына сәйкес заңсыз шешім қабылдауға қатаң жаза қолданылады.Егер кәсіпкерлік қызмет ешқандай адамдарды жалдамаса, онда индивидуалды еңбек қызметі ретінде тіркеледі.Кэсіпкерлік егер адамдар жалдайтын болса ,онда кәсіпорын деп тіркеледі.

Ресейде кәсіпорын - дегеніміз бұл белгілі бір заң бойынша пайда болатын шаруашылық субьект және де олар қоғамның тұтынушылар мен пайда алу мақсатында өнім өндіруі қажет.Кәсіпорын өзінің қызметін еркін түрде жүзеге асырады, өзінің шығарған өнімінен түскен пайданы өзі қолданады. Бірақ міндетті түрде салық пен басқа да міндетті төлемдерді өз уақытында жүзеге асыруы қажет

Кәсіпорынды сипаттау кезінде оның келесі қасиеттөрін бөліп шығарады:

- белгілі бір негізділік: мүліктік немесе мүліктік емес.

- Заңды мәртебе, бұл кәсіпорынға белгілі бір құқық пен міндеттерді бекітеді.

- Кәсіпорынның атауы мен оның ұйымдық -құқықтық нысаны .Бұл арқылы кәсіпорынға жауапкершілік жүктеледі.

Кәсіпорын сонымен -өзіндік заңды тұлға және мүліктік құқығы бар еркін .шаруашылық субъект.

Кәсіпорын жөнінде қажеткер тутынушы оның атауына мән береді. Кәсіпорынның атауы- бұл кез-келген кәсіпкерлердің қандай да бір істі бастауына әсер етуші фактор. Атауды ұзақ уақытқа таңдайды. Атау фирманың болашағы және ол бойынша оның қызмет сферасын біле алады.

Пайданы жоғарылату (максималдау) мақсатында кәсіпкерлік сектор, капиталды бөлу жағымен қатар, оларды біріктіру жағына да бағыттауын күшейтеді. Капиталды қызмет етуші - өндірістік және ақшалық деп бөлу нәтижесінде акционерлік қоғамдар құрылып, кең өріс алды.

Акционерлік қоғам – бағалы қағаздар мен акцияларды сату жолымен құрылатын капиталды бірлестік. Алғашқы акционерлік қоғамдар Англияда (1600ж. ағылшын Ост Инд компаниясы) пайда болған. Акционерлік капитал капитализмнің экономикалық құрылымының маңызды құрамына айналып, капиталды жинақтау болып табылады. Олар өндірісті шоғырландыру және орталықтандыру процестерін жүргізудегі тұтынумен тікелей байланысты. Акционерлік кәсіпорындар пайда болуының материалды негізі – капиталды қоғамдастыру (ортақтастыру) процесі. Дамудың заңдылықты нәтижесі ретінде акционерлік капиталды анықтауда К.Маркс: “капиталдың өндірушілер меншігіне қайта айналатын, бірақ, енді бөлінген өндірушілердің жеке меншігіне емес, өндірушілердің ассоциацияланған меншігіне өтетін, яғни, тікелей қоғамдық меншікке өтетін өтпелі қажетті шарты” ретінде тұжырымдап өткен. Ал, қоғамдық кәсіпорындар сияқты, акционерлік қоғамдарда өндірушілер мен меншік иелерінің бірігуі болғандықтан, капитал жеке меншік капиталына қарама - қарсы “қоғамдық капитал” формасына ие болады (тікелей ассоциацияланатын тұлғалар капиталы). К.Маркс пайда болған (туындаған) меншіктің қоғамдық формасының жетілмегендігін айтып өткен. Сонымен қатар, капиталистік акционерлік қоғамдар мен кооперативті фабрикаларды капиталистік өндіріс тәсілінен ассоциацияланған өндіріс тәсіліне өту формасы ретінде қарастырған. Акционерлік меншіктің мұндай сипаты оны әрқалай түсіндіріліп – талдауға мүмкіндік береді, бірақ, бүгінгі күн тұрғысынан қарағанда, келесісі мәнді болып көрінеді.

Акционерлік меншік жоғары икемділікпен сипатталады. Экономикалық теория акционерлік қоғамдардың дамуы ағымындағы жағдайларға және қазіргі шаруашылық қызметінің болашағына оң әсер береді. Біріншіден, уақытша бос құралдарды шаруашылыққа кең қолдану және екіншіден, жұмысшының қоғамдық шеттетуін реттеу, ішкі өндірістік процестегі экономикалық қатынастарды үйлестіруге себеп. Акционерлік қоғамның спецификалық ерекшелігінің мәні – жұмысшылар арасында акцияларды тарату, компания ісіне жеке қатысуының деңгейі аз болғанына қарамастан, біріге иемденушілік сезімін тудыру.

Осындай жабық акционерлік қоғамдар сияқты, яғни, акцияға кәсіпорын жұмысшылары ие болатын жағдайдағы ұйымдық форманың артықшылықтарын талдай отырып, оларға өте мән бермеу керек. Кезінде А.Маршалл: “кәсіпорын жұмысшылары өздерінің жеке ұсталары мен менеджерлерінен жақсы ие бола алмайды” деген. Кәсіпорынды басқарудағы ең қиын жұмыс – бұл білінбейтін жұмыс, ал физикалық еңбекпен айналысатын қызметкерлер кәсіпорынды басқарудағы еңбектің жоғары формасымен айналысатындарға және осындай еңбекке төленетін жалақысына қызғана қарауына бейім болады”. Сонымен қатар, мұндай қоғамдар кәсіпорын ірі болғанда қатерлі болатын топтық эгоизмді туындатады. Кәсіпкерлік қызметтің акционерлік формасы капитал ресурстарын жинақтауды жылдамдатады, приоритетті дамуын қажет ететін салаларды шоғырландыру мүмкіндігін ұлғайтады.

Кәсіпкерлік қызметтің акционерлік формасының ары қарай дамуы, меншіктің жаңа үлесіне негізделетін: шектеулі жауапкершілікті қоғамдар, әр түрлі серіктестіктер, яғни компанияның жаңа ұйымдық - құқықтық формасының құрылуынан көрінеді.

Жауапкершілігі шектеулі серіктестік – тек мүліктік емес, өз салымдары бойынша ғана жауапкершілігі болатын қоғам қатысушыларының капиталын біріктіру формасы. Акционерлік қоғам мен жауапкершілігі шектеулі серіктестік арасындағы негізгі айырмашылықтар төмендегіше:

• біріншіден, акционерлік капиталдың жарғылық қоры тек құрылтайшылар құралдарының құрылтайшы компанияның (құрылтайшы инкорпорация) акцияларына айырбас есебінен ғана құрылмайды, ол сонымен қатар, жазылым инкорпорациясы процесінде барлық тілектестерге компания акцияларын еркін сату есебінен де құрыла алады. Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің жарғылық қоры, мүлікті түрде салынады, оның құрылтайшыларының пайлық салымдары есебінен де құрыла алады;

• екіншіден, акционерлік қоғамды құру үшін, жарғылық капиталдың ең аз мөлшері (минимумы) және бір акцияның ең аз мөлшері (минималды) анықталуы қажет. Жауапкершілігі шектеулі қоғам құру үшін жарғылық қор мөлшері аз болады;

• үшіншіден, акционерлік қоғамды құру үшін - қатысушылардың белгілі бір мөлшері (минимумы) қажет, әдетте, акционерлердің жоғарғы шегі орнатылмайды. Әдетте, жауапкершілігі шектеулі қоғамдағы пайшылардың саны, компаниядағы акционерлер санына қарағанда, өте аз мөлшерлі болады, ал кейбір мемлекеттерде жауапкершілігі шектеулі қоғамды бір адам да (мысалы, Жапония мен Германия Федеративті Республикасы мемлекеттерінде) құра алады;

• төртіншіден, егер антимонополиялық заңдылықты бұзбаса, акцияның бір меншік иесінен екіншісіне өтуі шектелмейді. Акциялар қор биржаларында рыноктық бағамен еркін сатылып және сатып алынады. Жауапкершілігі шектеулі қоғамда пайды беру серіктестердің көбісінің немесе барлығының қолдауы арқылы жүргізіледі;

• бесіншіден, жауапкершілігі шектеулі қоғамды құру тәртібі акционерлік қоғамға қарағанда жеңіл, ал оған кеткен уақыт пен құралдардың шығынында төмен;

Қазіргі экономикадағы өте ірі фирмалар көп қаржыны және өндірістік ресурстарды, ұзақ мерзімді инвестицияларды, старттық капиталды талап ететін бизнес, тап осы екі құқықтық формада қызмет етеді. Сондықтан қазіргі кезеңгі корпорациялар осы құқықтық формаларда болады.

Өндіріс дамуының мақсаты – ресурстарды рационалды қолдану принципі. Фирманың өндірістік қызметі: максималды арнайылылық, монополизацияға әкелетін факторларды ескермеу, шығындарды минимизациялау (үнемдеу) сияқты элементтермен сипатталды. Болашақта мақсатты қойылымға ілесу фирмааралық өзара қатынастарды дамытып, онан әрі “бәсеке - монополия” байланыстарының қайшылығын күшейтеді. Осы қарама - қайшы бірлікті шешу әдістерінің бірі - корпоративті кәсіпкерлікті құру. Осындай жағдайларда дамитын орта - корпоративті бизнес секторы. “Жетілген бәсекемен” қатар, рынокқа жат монополизмнен кетуге ұмтылады. Осы корпоративті бизнестің мәні – рыноктық жүйеде олигополиялы ұйымына сәйкес. Ұдайы өндірістік аспектіде бұл порцесс келесідей: өндірістің вертикалды интеграциясы, өзін - өзі инвестициялау мүмкіндігі, фирманың өндірістік, инновациялық және технологиялық мүдделері нәтижелеріне ие болуы.

Постиндустриалдық қоғам теоретикалық көріністі институционалды идеологиясынан тапты. Институционалды концепцияның негізін қалаушы болып Т.Веблен саналады. Ол, институционализмнің технологиялық вариантын ашты. Т.Веблен ХХ ғасыр капитализмінің басты экономикалық институты деп ірі өнеркәсіптік корпорацияны санады. Оның ойынша, өткен ғасыр басындағы капитализмнің негізгі қарама - қайшылығы – бұл өндірісті өзінің қаржылық мүмкіндіктеріне бағындырған “индустрия” және “бизнес” арасындағы қайшылық. Т.Вебленнің көзқарасы бойынша қоғамның коллективті мүдделері еңбек өнімділігінің жоғарылауының кедергісіз болып және оның тиімділігін көрсетеді. Нәтижесінде қоғамдық мүдделерді тікелей қолдаушылар – өнеркәсіптегі инженерлер болып табылады. Соңғыларын ол, әлеуметтік түсінігі ысырапшылыққа шыдамсыз, техника мүмкіндіктерін шектеулі және кейіпсіз (кемтар) қолдануымен көрінетін біртекті класс деп санады.

Технологиялық детерменизм әдісіне сүйене отырып, келешекте, Дж.Гэлбрэйт өмір сүру қызметінің негіздері мен қазіргі технология арнайылығынан, ірі ұйымның осы технологиямен шығарған қажеттілігінен ірі фирмалардың сипатын ашып шығарады. Осылайша, постиндустриалды кезеңдегі фирманың негізгі түрі ретіндегі корпорацияның дамуы – алғашында институционализм шеңберінде оң бағамен бағаланды. Сонымен қатар, шоғырланған ірі кәсіпорын ретінде корпорация артықшылығы постиндустриализмнің жандануына алып келді. Экономикалық теорияның еркін бәсекелі механизм негізінде ресурстарды индустриалды өндіру–бөлу мәселелерінен алшақалуы, шаруашылық агент формаларының арасындағы өзара қарым-қатынастар тиімділігі мәселерінің мәніне ие болып отыр. Мысал ретінде, бірінші кезекте, өндіріс және трансакция саласын атап кетуге болады. Бұл қатынастар жүйесі жаңа институционализмнің талдау нысаны болды.

Институционализм теориясына негізгі еңбегі сіңген Р.Коуз, О.Уильямсон, К.Эрроу болып саналады.

Рынок сұраныс пен ұсынысты белгілі бір деңгейде теңестіруге көмектесетін қоғамдық қатынастар жүйесі ретінде анықтайды. Осы жағдайды негізге ала отырып, рыноктық шаруашылықтың механизмін жеткілікті деңгейде кестелі түрде (схемалы) көрсетуге болады: бәрі де екі шаруашылықты субъект арасындағы келісім–шартқа, яғни сатушы және сатып алушыға келіп тіреледі, олар сұраныс және ұсыныс ара қатынасымен анықталатын кейбір құндылық пропорцияларымен айырбасталынады. Бірақ, институционалды орта және нормалар, ережелер, формалар, құралдарсыз қарапайым келісім–шарт жасау мүмкін емес. Осы жерден, қазіргі рынок, шаруашылық формасы ретінде ұйымдастыру процесінде ғана емес, сонымен қатар, институттар құрылуы және дамуы ретінде ерекшеленеді. Шаруашылық институттардың кешендік және өзара байланыстылығы, олардың тұтастай алғандағы рыноктық және қоғамдық теңдей ерекше мәнге ие.

Осылайша, институционалды теорияны жақтаушылар рыноктық институционализация мәселелерін зерттеу жолымен неоклассикалық экономикалық талдау мүмкіндіктерін кеңейтуге тырысуда. Сонымен қатар, олардың ойынша, маңызды институттар – рыноктар, фирмалар, және ең маңыздысы, рыноктық қатынастар, қатысушылар арасындағы келісімдік байланыстар жүйесі болып табылады. Яғни, бір жағынан, рыноктық институттарға ұйымдық формалар жатқызылса, екінші жағынан келісім – шарттармен көрсетілген шаруашылық субъектілердің өзара қызметінің ережелері, нормалары мен әдіс – тәсілдері жатады.

Институттар экономикалық жүйенің барлығында да, шешім қабылдау процесінің алдын алады. Сондықтан, бірінші кезекте, қазіргі экономикада қандай институттар басты ролді атқаратынын, олар қалай пайда болғанын және өзгертілгенін, бір – бірімен өзара байланыстылығын анықтау қажет. Өтпелі экономика жағдайында –фирманың өзінің даму барысында құрылатын ішкі институттары мен рыноктық шаруашылығының негізгі алғышарттары ретіндегі сыртқы институттардың әр түрлілігі ең маңызды. Сыртқы институттар рыноктық шаруашылықты жүргізе алатын, негіздеуші ережелер мен нормалар жиынтығын құрайды. Бұл, меншік құқығын қорғайтын және соған кепілдік беретін, жауапкершілікті, еркіндік және келісім – шарттар орындалуына міндеттілік пен еркіндік беретін, рыноктық экономиканың негізін құраушы еркін және жалпы құқықтық –демократиялық мемлекеттік тәртіптің бастапқы элементтері қызметін атқаратын институттар.

Осы берілген шеңберде субъектілер арасында байланыстарды мүмкін ететін, белгісіздік және тәуекел деңгейін төмендететін сыртқы институттарға шаруашылықты бейім формасын көрсететін көптеген тікелей рыноктық (сыртқы) институттар пайда болады. Олардың құрылуы төменнен жоғарыға, ұзақ мерзім бойы, жарамдылық, тиімділік және шаруашылық субъектілердің мүдделеріне сай әр түрлі көптеген сынаулардан өтті. Ішкі институттардың қызмет етуі әрдайым екі жақты бақылау арқылы жүзеге асып отырды: мемлекет тарапынан – құқықтық, рынок тарапынан – экономикалық. Барлық көрсетілген институттар ортақ сипаттармен ерекшелінеді: олар еңбек бөлінісі, меншік жүйесі және келісімдік қатынастар принципі негізінде жүзеге асырылады.

Меншік құқығының дұрыс қалыптасуы шығындардың төмендетілуіне және ресурстарды рационалды қолдануға ықпал етеді. Осыған орай, экономикалық элементтердің өзара келісімдік формасы жеке шаруашылық субъектілері үшін ақпараттық белгісіздік мәселесін шешеді, экономикада тұтастай мән береді. Бірақ, келісімдік форманы жүргізу үшін арнаулы бір экономикалық институттар құру қажет. Осы тұрғыдан алғанда, экономикалық теорияның жаңа ағымдары шеңберінде берілген фирма сипаттары - жаңа институционализм және эволюциялық концепция. Сондай – ақ, фирманың нақты тұлғасы- корпорация.

Жаңа институционалды теорияда корпорацияны зерттеуді екі бағытпен қарастырады: трансакциондық шығындар теориясы шеңберінде және агенттік қатынастар тұрғысында. Негізгі өкілдері А.Алчиан және Г.Демсец болып табылатын агенттік қатынастар теориясында қандай болмасын биліктік құрылымдардың болуы жоққа шығарылады. Сондықтан олар корпорацияны да рынок бейнесі (болашақ үлгісі) ретінде қарастырады. Осы жағдайларда басқарушы және орындаушы қатынастары қандай болмасын тауарлы рынокта сатушы мен сатып алушы қатынастарына ұқсас болатын келісім – шартты көрсетеді. Корпорация биліктік тұрғыдан мәселелерді шешу құралы емес, керісінше, кәдімгі рыноктық келісім – шарттың өзара қатынасының құралы болып табылады. Берілген көзқарас ішкі фирмалық қатынастарға назар аударады және рыноктық шаруашылық қатысушыларының әлеуметтік нейтралдылық тенденцияларының жүргізушісі болады. Агенттік қатынастар теориясында фирманың негізгі талдау мәселесінде келісім – шарт бағасы туралы сұрақ туындайды .

Осы теорияға сәйкес фирма жекешеленген рынок ресурстары ретінде қарастырылады да,интерналды (ішкі) рыноктың сыртқы рыноктан негізгі айырмашылығын соңғыға экономикалық агенттердің “кіру еркіндігімен” түсіндіреді. Іс жүзіндегі тәжірибеде, корпорацияның қызмет етуі, берілген концепцияның ішкі корпоративті байланыстарына, соның ішінде, ішкі корпоративтік бәсеке және оның шекараларына, меншік иелері мен менджерлер арасындағы келісім – шарттық қатынастарға назарын аударады.

Трансакциондық шығындар теориясында О. Уильямсон жұмыстарына ерекше орын берілген Ол фирманың жаңа интегралды теориясын ұсынады. Бұл тұжырымдамада горизонталды рыноктық қатынастардан иерархиялық тізбектелген фирмаларды бөліп көрсететін, үкімет қатынастары мен беделділік (авторитет) ескеріледі. Бұл жағдайларда, фирма барынша оң қызмет (миссия) атқарады. Оның көрінісі:

• біріншіден, жеке пайдасын көздейтін субьектілердің іс-әрекеттері сенімді тәртіп орнату құралы ретінде;

• екіншіден, рынок агенттерінің іс-әрекетіндегі шектеулі тиімділік фирма ролінің тұрақтанып келе жатқандығын дәлелдейді. Ұйымдық құрылым ретінде, тек фирма ғана тиімді іс-әрекеттік ауытқушылық, кездейсоқтық жағдайларға төтеп беруге көмектеседі. Фирма, сондай-ақ, біріккен корпоративті кәсіпорын түрінде ұйымдасқан.

О. Уильямсон айтқандай, “бірігудің артықшылығы топтаспаған фирмалардың технологиялық экономия мүмкіндігінен айрылғандығында емес, оның мүдделерді ортақтастыратындығында және шешім қабылдаудың тиімді процесін пайдалануға мүмкіндік беретіндігінде”.

О. Уильямсон, бұл жағдайда, трансакциондық шығындарды топтастыру – ex ante мен ex post шығындарына, яғни келісім жасасуға дейінгі және кейінгі шығындармен байланыстырады. Мәміле жасасуға дейінгі шығындарға:

• ақпарат іздеу шығындары (әлеуетті (потенциалды) әріптес және рыноктағы жағдай туралы ақпарат іздеуге кететін шығындар, сондай-ақ алынған ақпараттың толық еместігіне немесе жетілдірілмегендігіне байланысты зияндар);

• келіссөздер жүргізу шығындары;

• анықтау шығындары (мәміле жасалатын тауарлар мен қызмет көрсетулердің сапасын анықтауға кететін шығындар);

• келісім-шарт жасасу шығындары жатады.

Ex post шығындарына мыналар кіреді:

• мониторинг және оппортунизмнің алдын алу шығындары (мәміле шарттары мен оппортунизмнің алдын алу шарттарының сақталуын, яғни осы шарттардан ауытқушылықты бақылау шығындары);

• арнайылық және меншік құқығын қорғау шығындары (келісім-шарт барысында бұзылған меншік құқығын қалпына келтіруге қажетті соттарды, төрелік соттарды, ресурстарды ұстауға шығатын шығындар);

• үшінші тұлғалардан қорғану шығындары (келісім­-шартқа қатыспағандар мәміленің нәтижесінде алынған пайданың бір бөлігіне үміттенуінен қорғануға шығатын шығындар).

Келісім- шарт жасасу кезеңдерінің негізінде трансакциондық шығындарды топтастыру, олардың сандық бағасын микро-, және макроэкономикалық деңгейде нақтылауға мүмкіндік береді. Бұл процесс корпорацияның шаруашылық жағдайын неғұрлым жоғары дәрежеде рационализациялайды.

Эволюциялық теория аталған концепцияларға қарамастан, талдау бірлігі – трансакциондық шығындар мен фирма түсетін келісім-шарттық қатынастар емес, фирманың өзі болып табылатынын қарастырады. Осы теория тұрғысынан қарағанда, негізгі назар фирманың өз ресурстарын қайта ұйымдастыру жолымен ауыспалы жағдайларға бейімделуінің динамикалық процесіне аударылуы тиіс. Сонымен бірге, эволюциялық доктринаға сай, фирмаларға рыноктық стратегиялар қалыптастыруға және кәсіпорын құрылымын қайта құруға қолайлы жағдай жасайды. Осы пайымдауларға байланысты, фирма теориясының жалпы мәселесіндегі өзгерістерді атап көрсету қажет.

Қазір фирмаларды басқаруға өте үлкен көңіл бөлінеді. Басқару мәселелері бұрын коммерциялық құқық құрамына кіретін болса, енді олар фирманың функционалдық табиғатының дамуындағы нақты қозғалыстарын айқындайды. Қаралып отырған салада фирманы басқару теориясы маңызды орын алады. Бұл жерде фирма ұғымында қазіргі жағдайдағы оның неғұрлым кең тараған түрі- корпорация екенін атап өту керек. Басқару корпорациясы 30-шы жылдары, АҚШ-та басқарудың жеке меншіктен бөлінуі кезінде туындады. Қазіргі өнеркәсіптік фирманың сипаты оны басқару тәсілдерінде және оның өз қатынастарына тапсырыс берушілермен, жалдама жұмысшылармен және өнім берушілер арқылы қалай құралатынында көрінеді. Бұл теорияның тірек шарты менеджерлер мүдделерінің акционерлер мүдделерінен үстемдігі және сол үстемдіктің одан әрі зерттелуі негізіне байланысты. Бұл жағдай фирманың үш үлгісінің туындауына алып келді.

Сонымен, У. Баумоль сату көлемін арттырушы үлкен олигополисттік фирманың үлгісін жасады. Оған негіз болған олигополисттік салалардағы ірі корпоративті кәсіпорынның пайдадан гөрі, сатуға көп алаңдаушылығы еді. Мұны сатудан түскен пайданы объективті түрде санауға болатындығымен, ішінара түсіндіруге болады, пайданы өлшеу көбінесе есептеу тәсілдеріне байланысты. Аталған үлгіде үш шектеу бар.

Біріншіден, басқарушылықтың пайдалылығы тұрғысынан қарағанда, пайда мен сатудың арасында таңдау жоқ деп болжанады.

Екіншіден, сатудың өсуіне байланысты табыстың бір бөлігінің шығыстарға жатқызылуы қалған пайданы көбейтуге кедергі болмайды.

Үшіншіден, сатылу қарқыны төмен жағдайда фирма сату көлемінің тек ағымдық мәнін көтере алады.

Екінші үлгіні басқару пайдалылығын көтерген кәсіпорынның экономикалық жағдайын сипаттау процесімен Р. Мэррис айналысты. Оның мақсатты қызметінің құрамында нақты активтердің екі “құралды айнымалылардың” өсу қарқыны және корпорацияны жаулап алу қатерінен сақтауға кепілдік беретін акционерлік болжам қозғалысын бағалау нормасы анықталған. Өсу мен қауіпсіздік арасындағы шекті алмастыру нормасы қосымша өсу түріндегі шекті бағалау шығындарына тең келеді. Нәтижесінде, басқарушы фирманың акция құнының жоғарылауымен емес, өсудің басқару пайдалылығының оңтайлы деңгейіне дейін жетуімен айналысатынын көрсетеді.

1.2. ҚР ұдайы өндірістік құрылымдарда кәсіпкерліктің корпоративтік және ұсақ формаларын дамыту проблемалары

Кеңес Одағы кезеңіндегі еңбек бөлінісінің ерекшелігі негізінде анықталған Қазақстандағы кәсіпкерліктің нысандары үшін нақты мүмкіндіктер мен түрлі жолдар ашылған еді. Мамандандыру кезеңінде жағдайында Қазақстан машина жасауда, металл өңдеуде, химиялық және мұнайхимиялық кешенде, газ өндіру салаларында Одақ бойынша алдыңғы қатарда болды. Өндірістік қорлар тікелей және көлденең интеграциясы бар ірі формаларды құру мақсатында материалды-заттық базасын аяғына тұрғызды. Бұл ірі тресттер мен концерндердің құрылуына жол ашып, ірі бизнестің құрылу ерекшелігі мен әртүрлі салалы формалардың дамуына әсерін тигізді.

Осыған байланысты ірі бизнестің ұйымдасқан құрылымы мынадай жағдайда қайта бағытталады, яғни мемлекеттік секторда шоғырланған бір салалы өндіріс Республиканың мемлекеттік кәсіпорындарда да көрініс тапса, ал көп салалы кәсіпкерлік тек мемлекеттік емес корпорацияларда байқалады. Олардың алғашқы базасы холдингтердің қалыптасуы болып саналады. Бұл процесс алғаш рет реформалау кезеңіндегі шаруашылық тұлғаларының құрылымдық тәсілі ретінде пайда болды. Егер 1990 жылы елімізде 86791 шаруашылық тұлғалар қызмет етсе, олардағы меншіктің мемлекеттік емес нысанындағы кәсіпорны 3503 құрады. Онда 10 жылдан кейін меншіктің мемлекеттік емес нысандарындағы кәсіпорын 93444-ке артты. Ол 84,1 пайызды құрады. Бұған қоса жеңіл және тамақ өнеркәсібі аясында орта және шағын бизнестің нысаны мен дамуы үшін толық мүмкіндіктер жасалған.

Егер өндірістік сектордағы корпоративті құрылым нысандарын қарастырсақ, ТНК-ң филиалы не иеленетінін байқау қиындыққа түспейді. Соның ішінде, отандық әдебиетте біздің экономикамызда қалыптасқан корпоративті құрылымның 4 түрі көрсетілген.

• ұлттық компаниялар (ҰК "Қазмұнай Газ", "КЕГОК" АҚ және т.б.) – 13 бірлік.

• Мемлекетпен құрылған және жоба бойынша жекешелендірген акционерлік компаниялар ("Қазақстан Алюминий" ААҚ, "Қазақмыс" ААҚ және т.б.) – 40-қа жуық:

• Рыноктық өзін-өзі ұйымдастыру әдісімен құрылған жеке компаниялар ("Казкоммерцбанк" ААҚ, "Қазақстан Каспийшель" АҚ) 10-ға жуық:

• Қазақстандық ТНК (СП "Теңізшеврон" /Chevzon/, "Испат Кармет" АҚ /LNM Croop) 45-ке жуық;

• Қазақстанданғы корпоративті құрылымдардың қалыптасуының алғашқы элементі ретінде ұлттық (мемлекеттік) компаниялардың құрылуын тілге тиек етеміз. Бұл біріңғай халықшаруашылық кешені шеңберіндегі Қазақстан аумағында ұдайы өндірістік интеграцияның ірі масштабты процестермен қамтамасыз етілген. Осы компаниялардың құрылымы келесідей көрініс табады:

1 Кесте.

Компания құрылымдарының көрінісі

Осылайша корпорация режимінде жұмыс жасайтын ірі мемлекеттік кәсіпорындар табиғи монополияның өкілдері болып отыр. Осы жағдай арқылы олардың меншік құрылымы мен шаруашылық бағыттары анықталған. Сондай-ақ,, қазіргі таңда Қазақстанда өндірісті ұлғайту процесі мемлекеттік секторды ғана емес ТҰК бөлімдерін де қамтып, ұлғаю үстінде. Статистикалық дерек бойынша 2002 жылдың 1 қазанында кәсіпорынның барлық кешенінің құрылымы келесідей көрініс тапты:

Ірі кәсіпорындар – 1719;

Орта кәсіпорындар – 9428;

Шағын кәсіпорындар – 71487.

Шаруашылық қызмет түріне байланысты ірі бизнес келесідей бөлінеді:

Ауыл шаруашылығы – 275;

Балық аулау – 8;

Тау-кен өнеркәсібі – 246;

Электр қуатын, газды, суды өндіру мен тарату – 107;

Құрылыс – 103;

Сауда – 34;

Көлік және байланыс – 88;

Қаржылық қызмет – 16;

Мейманханалар мен қонақүйлер – 10;

Мемлекеттік басқару – 228;

Білім – 81;

Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет – 291;

Тұрмыстық және коммуналдық қызмет – 57;

Жылжымайтын мүлікпен операциялар – 116.

Бірақ бұл классикалық корпорация да, интеграцияланған корпоративті құрылым да емес,бірақ ірі компаниялардың болуы корпоративтену процесін анықтап отыр. Бұл компаниялардың негізі кемшілігі – рыноктық капиталдандырудың жоғарғы деңгейін қамтамасыз ете алмайтын меншіктің тиімсіз құрылымы. Ол сәйкесінше күшеюдің макроэкономикалық тиімділігіне жетуге жол бермейді. Сондықтанда, корпоративтендірудің әсерін ТҰК бөлімдерінің қызметі мысалынан ғана көруге болады. (7)

Қазақстандағы ТҰК минералды-шикізат, бірінші кезекте мұнай шикізатын дамытуға қатысуға бағытталған. Қазақстан экономикасына қатысу масштабы бойынша АҚШ, Ұлыбритания және Жапония компаниялары алдыңғы қатардан көрінуде.

ТҰК-ның Қазақстандық бөлімшелерінің жағымды сипаттамасына келесі жағдайларды жатқызамыз:

1). экономиканың көп секторлығын және меншіктің әр түрлілігін кеңейту. Қазіргі таңда "Оңтүстік мұнайгаз" АҚ 90 %, "Харрикейн Құмкөл ЛТД" /Канада/ фирмасына "Қаражанбас мұнай" АҚ 90 %,"Тритон" фирмасына сатылған;

2). "Қазақмыс" корпорациясы мен "Қазақцинк" ТҰК өздерінің бағалы қағаздарын әлемдік қор рыногында сатуын, корпорацияның мүмкіндіктерін көрсетіп отыр. Бұл еліміздің мардымсыз дамыған корпоративтік секторы үшін жағымды құбылыс;

3). ТҰК корпоративті басқарудың ұйымдық мүмкіндіктерін байқатуды;

4). ТҰК дамуы қаржы капиталы институттарының қозғалысына әсерін тигізеді;

Экономикалық дағдарыстың шиеленісу жағдайында Қазақстан өнеркәсіп кешенінің дамуы жақын арада кейбір экономикалық мәселелерді шешуді талап етеді. Бұл мәселелер республикамызда геоэкономикалық жағдайды шешуде өнеркәсіп кешенінің дамуының негізгі бағыттарын анықтауға мүмкіндік береді. Олар “Әлеуметтік – экономикалық реформаларды тереңдету мен дағдарысқа қарсы шаралар сақтау бағдарламалары”, “1996-98 жылдар аралығындағы Қазақстандағы экономикалық реформалардың орта мерзімдік бағдарламасы”, “Стратегия - 2030” сияқты маңызды құжаттармен анықталады.

Қазақстанда өнеркәсіп дамуының негізгі бағыттары:

• энергетикалық өнеркәсіптің әрі қарай қалыптасуы, әсіресе мұнай-газ өндірістері;

• металлургиялық кешендердің, түрлі-түсті және қара кендердің дамуы;

• машина жасау өндірістерінің дамуы;

• базарларды азық-түлікпен, халықты қажетті тауарлармен қамтамасыз ету;

• өндірістік инфрақұрылымдардың тиімді дамыту.

Осы даму бағыттары Тәуелсіз елдердің экономикалық бірігу жолдарын есепке ала отырып қарау керек. Бұрынғы КСРО территориясында тәуелсіз мемлекеттердің құрылуы бұл мемлекеттерді геосаяси және экономикалық ауыр жағдайда қалдырды. Жаңа ұлттық мемлекеттік мүдделерді анықтау Қазақстанның жақын және алыс шет елдер, Ресеймен ара қатынасына байланысты нақты мүмкіншіліктеріне байланысты болып отыр.

Инвестициялық деңгейдің жетіспеушілігі экономиканың біркелкі дамуына кедергі жасайды. Өндірістің құлдырауы, қаржыландырудың төмендеуі, инфляция деңгейінің өсуі инвестициялық сұраныстың кемуіне әкелуі мүмкін. Экономикалық дағдарыстың жағдайында инвестиция динамикасының кемуі өндірістік динамиканың құлдырауынан асып түседі. Шетел инвестициясының ағымын реттеуде оларды тартудың әділ шекарасы барын ескеруді ұмытпау керек. Бұл шекара Қазақстанда ұдайы өндіріс процесінің импортқа шығаратын елдің жалпы шарттарымен, шетел капиталының өзіндік табиғат үрдісімен анықталады.

Қазақстанда қызмет ететін шет ел капиталы өнеркәсіптік дамыған елдердің монополистік капиталының өкілі ретінде қарау қажет. Сондықтан, оның ұдайы өндірілудің, мононполисттік капиталдың өзіндік өсу қажеттілігімен байланыстырып,Қазақстанның қажеттілік деңгейін әрдайым қанағаттандыра бермейтін ескерген жөн. Мұны жеке капиталдың айналысы өндіріспен тығыз байланысып, қосымша құн иелену мақсатында түсіндіруге болады. Жеке капиталдың қызметінің негізгі мақсаты барынша жоғары пайда алу. Бұл капиталдың ағымы дамыған елдерде аумақты да, көп түрлі рынок шеңберінде айналады, ал Қазақстандағы оның көздеген энергия-шикізат салаларын қамту, не болмаса республиканың ішкі рыногын жаулап алу.

Сонымен Республикада өнеркәсіпті инвестициялаудың жаңа жүйесіне деген қажеттілік бар. Бұл мәселені шешу рыноктық жағдайда өз бетінше дами алатын құрылымдық бірлескен жүйені қалыптастырумен мүмкін болады. Қаржы - өнеркәсіптік топтың негізгі бағыттары инвестициялық бағдарламаны жүзеге асыру болса, Ресей мен Қазақстан кәсіпорындары бірлесуінің бұл формалары қазіргі таңда өте тиімді.

Жақын арада Қазақстан Ресеймен басқа да жақын шет елдермен негізгі шаруашылық байланыстарын қалпына келтіру - экономикалық қатынастың дамуын жаңа деңгейге алып келуі сөзсіз. Екі елдің тауар айналысы құрылымдық қатынаста жақын арада ешқандай өзгерісті қажет етпейді, неге десеңіз, бұл дәстүрлі бірлестік байланыстар екі жаққа да тиімді.

Қазақстан Ресейден келетін табиғи газ, мұнай, кокс, қара металл, темір трубалар, алюмений, қалайы, апотит, пластмас жасайтын шикізат, орман материалдары, қағаздар, машина жасау, заттары жеңіл өндіріс, азық-түлік қажеттіліктері қамтамасыз етілуіне мүдделі болып отыр. Ал Қазақстан өз кезегінде Ресейге мұнай, көмір, қара металлургия өнімдерін, түрлі - түсті металл, химиялық шикізат, құрылыс материалдарын, жүн, тері, бидай, тағы басқа ауыл шаруашылық шикізаттарын, экспортқа шығатын тауарлар, ферросплав, сары фосфорды ұсына алады. Экспорттық потенциал ферросплав, сары фосфор, түрлі-түсті металл есебінен жоғарылауы мүмкін.

Қазақстан шикізаттарының Ресейдедегі негізгі тұтынушылары қара металл бойынша Магнитогорск, Челябинск, КамАЗ, ВАЗ, түрлі -түсті метал: глинозем Белов заводы, Кеморов цинк заводы, Владивосток, Тюмень қорғасын заводы, Комсомольск на Амуре, баритті Тюмень мұнай газ өндірісі, Барнаул заводы, Бийск заводы. Қазақстанның негізгі сауда серіктес қазіргі кезде Ресей болып отыр (сауда айналысының 60 пайызы).

Жақын арада бұрынғы Одақ Республикаларын рыноктың басқа түріне ауыстыру мүмкін емес, неге десеңіз батыстық рынок бұрыннан тарихи дамып, қалыптасқан. Батыстық рынокқа сапалы кіру жоғарыда айтылған мәселелерді шешіп қана қоймай, қадағалап отыру керек.

Тәуелсіз мемлекеттерде экономикалық одақты құру, жақын арадағы күрделі мәселенің бірі болып отыр, соның ішінде саяси мәселе, тәуелсіз мемлекет елдерінде қаржы - өнеркәсіптік топтар мен трансұлттық компаниялардың саясатының бәріне негіз болады.

Қаржы - өнеркәсіптік топтар арасында тәуелсіз елдерде де “Форд үшін не жақсы болса, Америка үшін де жақсы!” деген ұран өзекті. Экономист зерттеушілер бірлестіктің саяси жағын ұмыт қалдырды. Осы жағдайда З.Бжезинскийдің Ресейге қатысты нақты, ұзақ мерзімді американың саясаты “Америкаға евроатлантикалық жүйені құруға қиындық туғызатын евроазиялық империяның құрылуына кедергі жасау” болып табылады.

Мемлекеттік деңгейдегі ұсақ шамшылдық ұлттық экономика мен өндірістік дамуға кедергі жасайды. Ұзақ уақыт бойы кеңес Үкіметінде трансұлттық компаниялар дәстүрлі қолайлы фактор ретінде, ұлттық экономиканы жүйелеу, әлем шаруашылығында жекелеген елдерде құрылымдық тепе-теңдік қалыптастыруға жағдай жасайды. Мұның барлығы саяси әсерге байланысты туған. Қаржы - өнеркәсіптік топтар көп ұлттылығының тууы, басқару үлгісі өндірістік-қаржылық жан-жақты шешімін табады. Бұл үлгі үшін сапалы тауарлар қажет, әлем стандартынан кем болмайтын тауарлар шығару әлемдік талаптар деңгейіне сай болуы керек. Сондықтан негізгі экспорттық тауар құрылысы энергиямен байланысты және шетелде қажет тауарларға байланысты. Қазақстан сияқты Ресейге де мемлекет аралық экономикалық қатынас негізгі бағыт болып қалмақ.

Шикізат салаларына қатынастарды жақсарту екі мемлекет үшін де өте қажетті кезең. Ең негізгісі, химиялық машина жасау кешендерінде өндірісті-кооперативті байланыс. Ресей мен Қазақстан арасындағы бұл салалардың дамуының ең қолайлы өндірістік-кооперациялық нысаны, біздің ойымызша ҚӨТ болып отыр. Бірнеше жылдар бойы ҚӨТ маңызды әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешуде қарсылық көрсетіп келді. Экономикада ірі шаруашылық құрылымдарының дамуын ешкім теріске шығармайды. Дегенмен, қаржы-өнеркәсіптік топтар өндірістің жаңаруын тежейтін отандық экономиканың тас қамалына айналу қаупі бар. Қаржы - өнеркәсіптік топтар еліміздің шаруашылық жағдайына берген есеп бойынша мемлекеттік “ошақтарды” қолдаудың тиімділігі, экономикалық өсу “нүктелері”, ішкі ұлттық сұранысты қанағаттандыру, экспорттық жағдайды жан – жақты өсіру, қаржы активтері, коммерциялық банктер, сауда формаларын арттыру, экономиканы жүргізуді қалпына келтіру болып табылады.

Қаржы - өндірістік саясатты мемлекетпен келісе жүргізу жеке меншіктік бастамаға жан-жақты көмек. Қаржы - өнеркәсіптік топтар, трансұлттық компаниялар шаруашылық топтары ретінде нақты өндірушілер мен мемлекеттік құрылыстар арасында орта деңгейде қызмет атқарады. Өндірісті сақтап, дамуына қолайлы болатын жағдай жасайды, жаңа технология енгізеді.

Ресей мен Қазақстанның қаржы, өндірістік, шикізат, ғылыми мүмкіндіктері біріктіру тек экономикалық құлдыраудан сақтап қалмай, өз рыногын адал ниетсіз бәсекеден қорғайды. Кейбір деңгейлік дамуы жақын фирмалардың бірігуінің мақсаты мүлдем басқаша. Трансұлттық компаниялар бірлестігі –ең алдымен шикізат көздерін қолдану, арзан жұмысшы күшін пайдалану, рыноктарды бөлу, не болмаса жаулап алуға бағытталған. Соңғы кезде трансұлттық компаниялар дамушы елдерде өңдеу өндірісінде қатысуымен біріккен кәсіпорындар құру арқылы белсенді қызмет жасауда. Бұл жерде де капитал негізінен техникалық жағынан қарапайым, көп еңбек сіңіруді керек қылатын өнім шығаратын салаларға бағытталған. Бұл- автомобильдерді жинақтау, трактор, радио- техникалық аппарат және басқа да тауарлар өндіру. Жалпы, мұндай ынтымақтастық дамушы елдер экономикасына өндірісті ұйымдастыру мен басқарудың қазіргі тәжірибесін меңгеру жағынан тиімді болуы мүмкін. Себебі, жоғары технологияларға қол жетпейді. Меншіктік ірі және күшті ұлттық компаниялардың ілгері елдердің фирмаларымен байланысы мен ғылыми-техникалық қарым-қатынасы нәтижелі болуы мүмкін. “Газпром” РАҚ мен неміс “Рур газ”, РАҚ “Газпром” мен белорустық “Азот” ЖШС (Гродно қаласы) арасындағы көпжылдық ынтымағы осының дәлелі. Кейінгі кездері үкімет орындарында, сонымен ішінде, Батыс елдерінде альянстерді құру өте кең орын алған, мысалы, РАҚ “Газпром” + “Шелл”, ОНЭКСИМ + “Бритиш Петролеум”, МАЗ+МАН. ДЭУ+Өзбек автотракторлық прицептер зауыты (Фергана қаласы), Ресей-Белорус мұнай компаниясы “Славнефть”, белорус автомобиль заводы + ярославль мотор жасау заводы.

Аталып өткен маңызды ынтымақтастық өндірістік- техникалық, қаржы байланыстардың әлемдік сипатына ғана емес, қор рыногына қатысушыларының бір -бірімен байланысына, арақатынасына сілтеу жасайды.

ТМД елдері алдындағы қарыздарды кәсіпорын акцияларымен жабу, осы елдердің кәсіпорындарының негізінде қаржы - өнеркәсіптік топтар құрылуын жеделдетуге өз көмегін тигізеді. Мұндай интеграциялық байланыс процестер Ресей, Украина, Қазақстан, Белорусь сияқты интеграция деңгейі жоғары елдерді қамтуы мүмкін.

Батыстың және Кеңес үкіметінің материалдық кешендерінің дамуы туралы талдау 1970-80 жылдары Кеңес дәуірінде құрылған ғылыми-өндірістік кешендер қазіргі кездегі ҚӨТ техникалық-қаржысымен көптеген ұқсастықтары бар деген қортынды жасауға алып келді. Бұл екі жағдайда да, ірі өндірістік бірлестіктері сөз болып отыр.

Қаржы-өндірістік топтар құрылуының Қазақстан үшін өнеркәсіптің маңызды бағыттарымен қатар, нақты мақсаттары бар. Олар:

• Бәсекелес өнімдерді шығаруда технологиялық байланыстарды бекіту, әлемдік тәжірибеде қабылданған негізде даму;

• Өнеркәсіпті инвестициялайтын жаңа жүйені құруға деген қажеттілік;

• Рыноктық жағдайда өзі дами алатын қабілетті, бірлескен құрылымның пайда болуы;

• Өнеркәсіптің инвесторларының коммерциялық банктер мен сауда фирмаларындағы қаржы активтерінің өсуі;

• НИОКР саласы мен жоғарғы технологияларында құрылымдық, қаржы-инвестициялық дағдарыс;

• Отандық өндірістердің сыртқы рынокқа өз бетімен шығу тәжірибесінің жетімсіздігі мен қиындығы;

• Қазақстанда ішкі сауда рыногында басқа шетелдік өнімдерінің пайда болуы әсерінен өз еншісін жоғалтуы.

Қазақстанда қаржы - өнеркәсіптік топтар пайда болу процесі экономикалық, әлеуметтік салаларда дағдарыс тудыратын жағдайлардың алдын-алуына негізделуі керек.

Қазақстанда қаржы - өнеркәсіптік топтардың бірлескен жобаларын құрудың маңызды бағыттары:

• Бірлескен бағдарлама жобаларын іске асыру;

• Ресей мен ТМД арасында өзара тиімді байланыстарды ұйымдастыру;

• Жаңа технологиялық байланыстарды қамту;

• Бірлескен жобаларды өңдеп, іске асыру;

Ұлттық қаржы-өнеркәсіптік топтардың негізгі мәселесі – әлем рыногында Қазақстандық тауарлар бәсекесін тудыру, өндіріс жұмысының тұрақтылығын бақылау.

Экономикалық дағдарыс кезінде Қазақстанның өндіріс кешенінде өндірістік дамуы экономикалық мәселелерді шешуді талап етеді. Бұл даму “Дағдарыс тудырмайтын өлшемдер мен экономикалық реформалардың терең дамуы”, “1996-98 жылдары аралығындағы Қазақстандағы экономикалық реформалардың шұғыл бағдарламасы”, “2030 стратегиясы” бағдарламалары арқылы анаықталады.

Қазақстандағы өндіріс дамуының негізгі приоритетті бағыттары:

• Энергетика, мұнай, жанармай кешендерінің әрі қарай дамуы;

• Түрлі-түсті металдар, ауыр металлургия байыту, өңдеу, металлургия кешенінде ғылыми-техникалық табыстарды қолдану;

• Машина жасау өндірістерін дамыту;

• Рынокты азық түлікпен, халыққа қажетті тауарлармен қамтамасыздандыру;

• өндірістік инфрақұылымның тиімді дамуы.

Осы приоритетті бағдарламалардан өндірістік кешендердің дауын экономикалық бірлестіктегі мәселемен бірге қарастыру керек.

Жанармай – энергетикалық кешен саласында жақын арада мынадай приоритетті бағыттары көзделген:

1. шетел компанияларының көмегімен тез арада мұнай – газ кешендерінің дамуының (Теңіз, Королевский, Қарашығанақ, Жаңажол т.б.) негізгі мақсаты Екібастұздың КРЭС, ТЭЦ, Оңтүстік Қазақстандағы ТРЭС, Гурьевтің НПЗ, Павлодар НПЗ құрылыстарын аяқтау;

2. Химиялық, химиялық емес өндірістерде оттегі шикізаттарын ішкі, сыртқы рыноктарда қатысуын жеделдету. Қажетті мөлшерде смола, пластмасс, синтетикалық каучук, химиялық заттар, сары фосфор, минерал тыңайтқыштарын, хром дайындау;

3. Қара, түрлі-түсті металлургияда да труба өндірістерін ұлғайту, әлемдік рынокқа шығу.

4. Машина жасауда, ауыл шаруашылығында, сұраныс рыногындағы, медицина және басқа да салаларда қажеттілігі жоғары технологиялы ғылыми-өндірістік потенциалдарды дамыту.

5. Ұзақ мерзімді мақсат Қазақстан үшін шикізат өндірісін жоғары сапада дайындау.

ТМД пайда болуы осы мемлекеттер экономикасына қиындық жағдайда қалдырды. Республикада өндірістік даму жағдайларын анықтау, дұрыс жолға бейімдеу үшін оның қазіргі жағдайын зерттеген жөн. Тәуелсіздіктің алғашқы жылы Қазақстан үшін өте ауыр болды. Жалпы дағдарыс аса қатты жылдамдықпен өсуде. Өндірістік шығындардың құрылысы қалпына келуден қалды.

Қазіргі жағдайдағы негізгі мәселе – құрылыстық, бірлескен саяси қызмет жүргізу. Біріншіден өндірісті қаражатпен қамсыздандыру.

Экономиканың жөнге келуі, оның өсуі – бірлестіктердің жеткіліксіз белсенділігінде. Бірлестік сұраныстардың кемуі өндірістің азаюына, қаражаттың жоқтығына, инфляцияның жоғары деңгейде өсуіне байланысты. Бірлестік динамикасының азаюы, экономикалық дағдарыс кезінде, өндірістік динамиканың азаюынан асып түседі.

Салыстыру мақсатында:

Дамыған елдерде соңғы 40 жыл ішінде капитал салымы 38% кеміген жоқ, Японияда 30% жоғары, Оңтүстік-Батыс Азияда (Тайвань, Оңтүстік Корея, Малайзия) 31-40%, Сингапурда 45-48% болдыⁱ.

Бірлестік активтердің азаюы инфляцияның жоғарылауына ғана емес сонымен қатар, қаржы жағдайына, инвестициялық сұраныстың аздығына, құрылыс, машина жасауда тыңғылықты жұмыспен қамсыздандырудың қиындығынан пайда болады. Құрылыстың екі саласы да экономика секторында бірлестіктің ең қолайсыздарының ішінде болады. Құрылыс саласында өндірістің кемуі мемлекеттік бірлестік іскерлігінің әлсіздігі, жекеменшік құрылыс бірлестігінің шектелуінде. Құрылыс түрлерінің көпшілік жағдайында, құрылысқа сұраныстың аздығы өндірістің құлдырауына әкеп соқтырады.

Өндіріс тәсілдердің құнсыздығы, төлем ақысының уақтылы төленбеуі нәтижесінен салаларда 25-40% дағдарысқа әкелді. Қаржыландырудың негізгі өндірістердің өз тәсілдері бар, бұл бірлестіктің 92-93% қамтиды.

Бюджеттік бірлестіктердің күрт кемуі, өндірістің дамуына ықпал жасамады, керісінше мемлекеттік сүйеністі халық шаруашылығының бар салаларында негізсіз қысқаруына соқтырдыⁱⁱ. Бірлестік құрылыстың қаңтар-маусым айында (1998ж.) капиталға қарап отырып, 1997жылы бюджетті қаржыландыру бірнеше мәрте өскенін көреміз.

2 кесте

Негізгі капиталдағы инвестициялы құрылыс

(қаржыландыру көзі бойынша)

Бірлестік сферасындағы қиын жағдай заңды жүйеге, салыққа байланысты банктік жүйе, рыноктық қор капиталының негізгі қозғалысы бола алмады. Бірлестікті жандандыру үшін қорды қолдану керек. Қордың өндірістің дамуына көмегі тиюі үшін жағдай мен күш керек. Ол үшін банктік жүйеде негізгі қаражат керек.

Соңғы кезде Республикамызда ішкі капиталдардың ағымын реттейтін заңды базасы көптеген өзгерістерге ұшырады. Көптеген заңды актілер, құқықтық жеңілдіктер шықты. Бірлестік саясаттың мақсатты іске асуы үшін бірлестіктің мемлекеттік комитеті құрылды.

Бірақ шешілмеген мәселелер көп. Ол валюта, банктік құрылысқа кепілді заңды қолдану кепілдіктің мерзімі, шаруашылық сұрақтарына байланысты. Шетел бірлестіктерінің өзіне тартудың негізгі формасы шетел бірлестіктеріндегі жеке меншік пен өндірістік бірлестіктерді біріктіру. Мұны шетел капиталы шетел фирмаларының басқаруымен бірге іске асырады.

6 ай ішінде 2005 жылы Қазақстан Республикасы негізгі қор 65,6 млрд. Тенге, 2004 жылмен салыстырғанда 61 пайызға көбірек. Шетел инвесторлары 2003 жылға қарағанда 9 есе өскен.

3 кесте

Негізгі капиталдағы ірі, орта кәсіпорындардың

инвестициялық құрылысыⁱⁱⁱ

Шетел инвесторларының қызығушылығын түрлі-түсті, қара металдар алып тұр. Мұнай – газ саласның ең ірі инвесторлары– Оңтүстік Корея, АҚШ, Турция, Ұлыбритания, Италия, Норвегия, Германия, металлургия – Оңтүстік Корея, Ұлыбритания, Жапония, Канада, Ресей әзір инвесторлық сұрауға онша көп көңіл бөлмей келеді.

Осыған қарамастан өзіне тартудың да орны бар. Бұл орын жалпы шарттармен анықталады.

Шетел капиталы Қазақстанда монополистік капиталдың филиалы сияқты. Сондықтан негізгі сипаттамасы монополисттік капиталдың сұранысымен анықталады, әрі қарай ең аз деген дәрежесі Қазақстан сұранысы.

Бұл біріншіден, жеке меншік капиталдың қозғалысы өндіріс және қосымша бағаны иемденуімен байланысты. Екіншіден, жеке меншік капиталы ең жоғары кірісті алуды көздейді.

Бұл капитал, сол дамыған елдерде жүреді, ал Қазақстанда тек энергия, шикізат салаларымен ғана шектеледі, болмаса ішкі нарықты басып алуы көзделген.

Қазақстанның тікелей шет ел инвестицияларын донор – елдерінің 2005 жылдың 1 кварталы аралығында игеруі

1 сурет

Сонымен Республикада инвесторлық өндірістің жаңа жүйесін құру қажеттілігі туындады. Бұл мәселені шешу, бірлестік құрылысты құру, ал рыноктық жағдайда құрылыс өзі дами алатындай болуы керек. Неге десеңіз, приоритетті бағдарлама бойынша бірлестік бағдарламасы бірлестік жобасын жасап, таратуы қажет. Бұл форма, Ресей мен Қазақстан үшін өте тиімді.

Жақын арада Қазақстан мен Ресей шаруашылық байланысын қолға алу мақсатында сапалы жаңа деңгейде экономикалық қатынас құруға жағдай жасады. Екі елдің құрылыс негізінде тауар айналысы ешқандай өзгерісті қажет етпейді.

Өтпелі кезеңдегі жекешелендіру негізгі көрініс болды. Оның темптері бойынша, Қазақстан ТМД елдері арасынан бірінші орынға ие. Сонымен қатар, республикада өндірістік құрылымдар құрыла бастады. ТМД әр түрлі елдерінің өндірісін біріктіруші құрылымдар құрыла бастады.

Бес ірі технологиялық концерндердің (“Магнитогорск”, “Қарағанды”, “Титан”, “Алюминий”, “Эртекс”) құрылуы туралы келісім-шарт пайда болды. Олар Қазақстан, Ресей, Украина, Тәжікстан, Моңғол рудниктерін, пайдалы комбинаттарды, металлургиялық зауыттарды, титан, алюминий, қорғасын өнеркәсіптерін қамтиды.

ТМД арасындағы нарықтық қатынас, жекешелендіру экономикалық жағдайға әсер ете қоймады, кәсіпкерлік, жекеменшіктік экономикаға әсер ететін жағдайда дами қойған жоқ.

Геополитикалық, демографиялық жағдай (42 пайыз қазақтар, 37 пайыз орыстар) халықаралық қатынастарға, әсіресе Ресеймен, Қытаймен достық пайдалы қатынастарды қолдауды, талап етеді. Тек қана осы елдермен қарым-қатынасқа ғана қол қоймай, Қазақстан Оңтүстік Батыс Азия, Орта Батыс Еуропа, Латын Америка елдерімен де қатынас жасамақшы. Мұндай саясаттың іс жүзіндегі мысалы ретінде Қазақстанның Қытай, Иран, Турция темір жол қатынасы, өз саясатында Қазақстан саяси, сауда – саттық басқа да халықтық қатынастарды қолданумен бірге Ислам факторын да қолданады.

Қазақстан Ресейден табиғи газ, мұнай, кокс, қара метал, темір трубалар, алюминий, қорғасын, қалайы, апатит, пластмасса жасайтын шикізат , ағаш материалдарын, қағаз, машина жасау өнімдерін алып пайдаланады.

Өз кезегінде Қазақстан Ресейге мұнай, көмір, ауыр металлургия, түрлі-түсті металдар, химиялық өнімдер, жүн, тері, бидай, ауыл шаруашылық өнімдерін және басқа да өнімдерді бере алады.

Қазақстан мен Ресей өнімдерінің негізгі тұтынушылары ауыр металлургияны – Магнитогорск, Челябинск металлургия комбинаттары; түрлі - түсті металдарды – Красноярск, Новокузнецк, Братск; цинкті – Белов заводы, металдың цинкті Кемеров заводы ;

Қалайыны – Тюмень, Комсомольск на Амуре; Барит қоспасын – Тюмень мұнай өнеркәсібі Барнаул АТИ заводы, “Утяжитель” Бийск зауыты және т.б. болып табылады. Қазақстанның негізгі сауда серіктестері қазіргі кезде Ресей (тауар айналысы 60 пайыз) болып табылады.

Екі мемлекет арасындағы шаруашылық байланыстарының даму талдауын Ресей мен Қазақстан арасындағы экономикалық байланыстың бұзылуы, екі мемлекетке де экономикалық зиян тигізгенін көрсетті.

Қазақстанның рыноққа өту және экономиканы түрақтандыру кезеңіндегі әлеуметтік-экономикалық реформаларды тереңдету және ертеңгіге қалдырылмайтын антикризистік шаралардың бағдарламасы, оның соңғы мақсаты – жақын болашақта рыноктық механизмдерді және сонымен бірге, экономиканың әлеуметтік бағытталған элементтерді, және де ресейлік экономикасының тұрақтандыру туралы құжаттары өзара пайдалы келіссөз жүргізуге, балансталынған жолын анықтау қажет.

Өтпелі кезеңнің негізгі мақсаттарының бірі болып, екі мемлекеттің экономикасындағы интеграциялық процесстерді қолдау және рационалды экономикалық байланыстарды қайта құру және де әлемдік рыноктың конъюктурасы мен алғы технологиялар базасында жаңадан қалыптастыру болды. Бұрынғы Одақ Республикаларының басқа рыноктарға бет бұруы қысқа мерзім ішінде мүмкін емес, өйткені Батыс рыноктары тауар массасы бойынша тарихи түрде құрылып бітті. Батыс рыноктарына жақсы кіру үшін әлемдік стандарқа сай, сапалы тауарларды өндіру шартын қажет етеді,себебі мұндай тауар массасына әлемдік талаптар деңгейіндегі өнімнің сапалығы туралы сертификат керек. Сондықтан шетелдерге экспортталатын өнімдердің негізгі құрылымдық түрлері шетелде тапшылыққа ие болатын энергоұстаушылар және кейбір арнайы тауарлар топтарымен байланысты болады.

Осыған байланысты экономиканы тұрақтандыру және біркелкі экономикалық кеңістікті сақтау процессіндегі ынтымақтасу мемлекеттерінің экономикалық қарым-қатынастарының орны туралы проблема туындайды.

Сондықтан мемлекеттердің рыноктық қатынастарға кіру деңгейіне байланысты мемлекетаралық экономикалық қатынастар дамуының, байланыстардың коммерционализациялануының, сонымен бірге ҚР-ң және Ресейдің әлемдік қоғамдастыққа кіруінің нүсқаларын есептеу қажет, оларды жаңалармен, пайдасы молырағымен алмастыру керек.

Қазақстан мен Ресейдің екі жақты экономикалық келісім шартын сақтаған кезде, екі мемлекеттің рыноктық қатынастар жүйесіне интеграциялану процесстері өзара пайдалы және ауыртпалықсыз болуы мүмкін.

Қазақстанның және басқа да Достастық елдерінің экономикасына дұрыс бағыт беру үшін, жақын болашақта Ресей мен Қазақстанның экономикалық байланыстарының интенсивтілігі шикізат, отын және электроэнергияның жабдығымен ең аз мөлшерде сипатталынуын қарастыру керек. Ал машина жасау өнімдерін, химиялық және мұнай-химиялық өндірісті, азық-түліктерді айырбастау жөніндегі байланыс сақталады.

Қазақстанның Ресейге тау-кен, отын-энергетикалық және машина жасау кешенінің, жеңіл өнеркәсіптің өнімдерін айырбастау, бидайдың қатты және күшті сорттарын, ет өнімдерін, жүнді әкелу жөніндегі байланыстарды сақтауда маңызы зор.

Ресейдің және Қазақстанның, сонымен қатар ТМД елдерінің экономиканы және экономикалық байланыстарды дамытудың тұрақтандыру факторы Достастық елдерінің трансұлттық корпорацияларды (ТҰК) құру негізіндегі өнеркәсіп салансын тұтыну өндірісін рыноктық реттеуі болып табылады.

Бұл мақсатқа жету үшін Қазаақсттанның және ТМД елдерінің экономикаларын сатылық құрылымдық өткізудің мемлекетаралық координациялайтын бағдарламаларды жасауды қажет етеді, яғни олардың экономикаларын жаңа технологияларға, қорғаныс кешенін конверсиялауға, инвестициялау және салық салу жеңілдіктер түріне өтуді білдіреді.

Қазақсттан мен Ресейдің экономикалық қарым-қатынасының қазіргі кездегі деңгейі бұл мемлекеттерді егемендігі есебінде негізделген жаңа сапалы деңгейдің байланыстарының құрылуымен, олардың экономикалық дамуындағы өзгерістерімен және шетелдермен байланысуының жоғарғы үлесімен, этномәдени факторының дамуымен, мемлекеттердің әрқайсысының мүдделерінің өзара пайдалылығымен, бұрынғы Одақ республикаларының ішкі рыноктарындағы бәсекенің өсуімен сипатталады.

Қазақстан, сонымен қатар Ресей үшін мемлекетаралық экономикалық ынтымақтасу аймағындағы байланыстар приоритетті болып қала береді.Бұл олардың терең интеграциясы мен жалпы әлеуметтік-экономикалық мүдделерімен, геосаяси жағдайымен, экономикалық потенциалдың даму деңгейімен, жалпы экономикалық кеңістікті жалпы Европалық және Евразиялық рыноктарды құруға бірлескен талпыныстармен, жалпы алғышарттары бар экономикалық кеңістік масштабтарымен сипатталынады, ал ол аумақтың ерекшеліктері және қаржы-несиелік қарым-қатынастарға байланысты екі мемлекеттің экономикасының жылдамдығын қамтамасыз етеді.

Шикізат салаларында жақсы байланыстардың орнатылуы екі мемлекеттің экономикасының тұрақтандыруындағы бірінші қажетті сатысы ретінде қарастыруға болады, ал машина жасау және химиялық кешендеріндегі өндірістік-кооперациялық байланыстардың дамуы маңызды және перспективалық сатысы болып табылады. Ресей мен Қазақстан арасындағы мұндай салалардың ішінде байланыстардың дамуының өндірістік-ұйымдық нысанындағы қаржы - өнерәсіптік топтар (ҚӨТ) болып табылады.

Өтпелі экономикасы бар елдердің шаруашылық жағдайына талдау жүргізудің нәтижесінде құрылымдық өндірістердің негізгі шарты мыналар болып табылатынын көрсетті:

• экономикалық өсудің «нүктелерінң, «бастамаларынң мемлекет тарапынан тиімлі қолдау;

• ішкіұлттық жиынтық сұранысты қанағаттандыру;

• экспорттық потенциалын барлық жағынан күшейту: коммерциялық банктердің және сауда фирмаларының қаржылық активтерін көбейту;

• экономиканы басқаруды қалпына келтіру;

• ақылдасқан мемлекеттік өнеркәсіптік және қаржылық саясатты жүргізу;

• жеке бастамашылықты қолдау.

ҚӨТ, соның ішінде ТҰҚ үкіметтік құрылымдар мен нақты өндірушілер арасында орташа деңгейде, шаруашылық звено ретінде қызметін атқаратын, тек жоғарыда көрсетілген міндеттерін шешуге ғана көмектеспейді, сонымен қатар, ТМД мемлекеттеріндегі орталықтандырылған жоспарлауды өткізуден пайда болған басқарудағы нышаны толтырады. Мемлекеттік ұйымдық құрылымдардың бұзылуынан үлкен мөлшерде ұсақ тауар өндірушілердің, фирма делдалдарының, биржалардың, шағын кәсіпорындардың, кооперативтердің, жауапкершілігі шектеулі қоғамдардың және өзінің тәуекеліне үлкен және артта қалған байланыстары жойылған мемлекеттік сектормен қатар, жұмысты бастаған кәсіпкерлердің стихиялық түрде пайда болу сатысы басталды.

Тұрмыс-тіршілік шаруашылық субъектілерін, жаңа серіктестерді, жабдықтарды, тұтынушыларды, қаржылық несиелерді іздеуге, теледидар және пресса арқылы жарнаманы өткізуге, үкіметтік және банктік құрылымдардың өкілдерімен байланысуға, рыноктық жағдайда өмір сүру мақсатында бірлесуге итереді.

ТМД Экономикалық Одағының нақты құрылуы, ең алдымен саяси уәждарға (мотивтерге) байланысты жақын арада өзекті мәселелелі болып тұр, ал ҚӨТ және ТҰК-ң жиынтығы шаруашылық жаңа экономикалық жағдайларға жақсы бейімделуге, сонымен бірге жаңа қағидаларының негізінде, тек ТМД елдері емес, СЭВ-ң де, бірыңғай экономикалық кеңістігін қайта құруға мүмкіндік береді.

Сонымен бірге келесі бір маңызды факторға да көңіл аудару керек. Бұл фактордың мәні - ТМД елдерінің мемлекеттік ұйымдары үшін ҚӨТ және ТҰК мемлекетаралық деңгейіндегі экономика және саясат саласын координациялаудың механизмі болып табылады. ҚӨТ-ң арқасында ТМД үшін де танымал ұран маңызды болады: «Форд үшін не жақсы болса, сол Америка үшін де жақсы болады. Экономист-зерттеушілер бұрынғы Одақ кеңістігіндегі интеграциялаудың саяси жағын көз алдыларынан жіберіп отыр. Сондықтан да, Ресейге байланысты американдық саясатының шынайы және ұзақ мерзімді мақсаты «Евразиялық империяны қайта құруының басын алу, өйткені ол Америкаға жаңа Евроатлантикалық жүйені құруға кедергі жасайды деген сөзін үнемі есте сақтау керек.

Мемлекет деңгейіндегі ұсақ амбициялар кәсіпорындардың және ұлттық экономиканың экономикалық дамуына кедергі жасайды, өтпелі экономикасы бар елдерді дамыған мемлекеттердің шикізат көздеріне, арзан жұмыс күшінің рыногына және төменгі сортты өнімдерді өткізу рыногына айналдырады.

Білім қажеттілігін тану және ҚӨТ түрінің белгілі ұйымдасудың құндылығы. ТМД елдері экономикасының құрылымында және дәстүрлі түрде ТҰК фактор ретінде жақындасты. Бұл ұлттық экономиканың тұрақтануына алып келді. Ал бұл дегеніміз, Әлемдік шаруашылықтың және жекелеген елдердің құрылымды «диспропорциясыныңң көрінуіне әкелді. Бұл саяси түрде көрінді. Дәлірек айтқанда, тәжірибе жүзінде өтпелі кезеңдегі елде және КСРО елдерінің зерттеуі нәтижесінде және көпұлтық компаниялардың ұйымдасуы ретінде көрінді. Олардың экономикаға әсері, яғни оларды аймақты және континентальды деңгейде ұстануы, көпұлтты ҚӨТ құруды қызықтыратын, бұл оның көмегімен үлкен масштабты мәселені шешу нәтижесінде бақылауды қаржылық-өндірістік концентрацияланған үлгісін құру болып табылды. Бұл үлгі шаруашылық байланысты алдымен сақтануды қамтамасыз ету және өндірістің ғылыми дамуы, жаңа технологияның енгізілуі, соңғы бәсекелестік өнімге бағыттау.

Қазақстан және Ресейдің ғылыми потенцилы және шикізаты, өндірістік, қаржылық бірігуі экономикадағы дағдарыстың көрінуін жеңетін болса, тағы рынокты дамыған елдердің экспансиясынан және жорықсыз бәсекелестерден сақтайды.

Елдің даму деңгейіне байланысты көптеген фирмалардың бірігуі ТҰК еншілес кәсіпкерліктердің экономикасының өсу деңғейінің жоғары еместігі мақсаттың ерекшелігін немесе бөлектігін көрсетеді. ТҰК инвестициялары шикізат көздеріне бағытталған, арзан жұмысшы күшін қолдану, өткізу рыноктарын бөлу және жаулап алу соңғы кезде ТҰК-ң белсенділігі дамушы елдердің өндіру өнеркәсібінде көрінеді. Соның ішінде біріккен кәсіпорындар формасын құруда ерекше көрінеді. Бірақ та, бұл жердегі капиталдың басты саласы ретінде қиын емес техниканы шығару және еңбекті өнімге бағытталады. Бұл дегеніміз автомобиль бөлшектері өнеркәсібі, трактор, радиотехникалық аппараттар және басқа тауарлар болып таылады. Жалпы бұл бірлесудің пайдасы – дамушы елдерге, негізінен қазіргі өнеркәсіп ұйымдарына менеджент тәжірибесін меңгеруі.(жоғарғы технологияға жол жоқ) деп айта кетеліе. Сол кезде «Қайтарма өндірісң өніміне толу үшін ішкі товар рыногының бәсекелестігінің күшеюіне алып келеді. Іскерлік байланыс және ғылыми-техникалық жеке ірі және күшті ұлттық компаниялардың алдыңғы елдердің фирмаларымен бірігуі, бірлесуі болады. Бұларға мысал ретінде көпжылдық бірлескен РАҚ «Газпром және неміс Рургаз, РАҚ Газпром және белорусь ПО Азот бола алады. Соңғы кезде үкімет шеңберінде, соның ішінде Батыс елдерінде қажетті альянс бірлестігінде РАҚ Газпром Шелл, ОНЭКСИМ Бритиш Петролиум, МАЗ, МАН,. ДЭУ Өзбекстандағы автотракторлық прицептер зауыты (Ферғана қаласы), Ресей-белорусь мұнай компаниясы Славнефть, белорусь автомобиль ярослав мотор жасау зауыттары.

Аталған мысалдар бірлесудің пайдалылығын ғаламдық өндірістік-техникалық және қаржылық байланыстарын көрсетеді, ол тығыз байланыс және қор рыногына, ішкі және сыртқы рыногына әсер етеді.

Кәсіпорындардың Достастық мемлекеттері жабдықтаушылары-ның алдындағы өз қарыздарын акциялармен өтеуі бұл мемлекеттердің кәсіпорындарының базасында ҚӨТ-ң құрылуын тездетеді. Мұндай түрдегі интеграциялық процестер, әсіресе, интеграциялы жоғары деңгейі бар мемлекеттерді- Ресей, Украина, Қазақстан және Белорусия өнеркәсібін қамтиды.

Әртүрлі бағалаулар бойынша 100 әлемдік ТҰК-ң үлесіне шетелдердегі әлемдік инвестициялардың үшінші бөлігі келеді, ал 1/3 корпорациялар АҚШ-тың үлесіне тиеді. Соңғы екі жылда Жапонияның ТҰК-ң сонымен бірге шығыс және оңтүстік-шығыс Азия мемлекеттерінің үлесі автивизацияланды, соған қарамастан, негізінен, электроника және жаңа технологиялар саласында қызмет ететін жапондық ТҰК әлемде аймақтық жүйелерді құруы бойынша алдыңғы орын алады және Жапониядан тыс 6 мың өкілдіктері бар.

Батыс және посткеңестік материалдық кешеннің қызмет етуін талдауда мынадай қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Яғни, қазіргі ҚӨТ техника-экономикалық талдау КСРО-да 70-80 жылдары құрылған бірлестіктер мен ғылыми-өндірістік және өндірістік кешендерді көрсетеді. Бұл жағдайда және қарастырып отырған зерттеуде ірі өндіріс бірлестіктері (Ондыққа қосылатын жүздеген кәсіпорындар, ҒЗИ (НИИ) КБ, транспорттық бөлімшелер, бұлар банкпен тығыз байланысты ұстанды) туралы сөз қозғалды.

Қаржы-өнеркәсіптік топтардың Қазақстан үшін басымдылығын құрайтын, актуалдылығын қамтамасыз ететін жалпыға танымалы өнеркәсіпке бағытталған алғышарттар бар және олар нақтылы болып табылады.

Оларға мыналар жатады:

1. бәсекеге жарамды өндіру бойынша қалыптасқан кооперациялау және технологиялық байланыстарды үлкейту қажеттігі, сонымен қатар жалпыға танымал әлемдік тәжірибе негізінде оларды дамыту;

2. өнеркәсіпті инвестициялау қажеттігі;

3. рыноктық жағдайда өзін-өзі дамытуға қабілеті бар біріктірілген құрылымдарды құру;

4. өнекәсіптердің потенциалды инвесторлары болып табылатын сауда фирмалары мен коммерциялық банктердің қаржылық активтерін ұлғайту;

5. әсіресе, жоғары технологиялар мен НИОКР салаларындағы құрылымдық және қаржы-инвестициялық дағдарыс;

6. отандық кәсіпорындардың дербес сыртқы рынокқа шығуына тәжірибенің жетіспеушілігі және қиыншылығы;

7. ірі шетел өнімдерінің, сонымен қатар трансұлттық компаниялардың пайда болуынан Қазақстанның ішкі тауар рынок үлесін жоғалтуы.

Инвестициялық ресурстарды шоғырландыру және саясатты жүзеге асыру құралы ретінде ҚР-нда қаржы-өндірістік топтардың құрылу процесі әлеуметтік және экономикалық саладағы дағдарыстарды жою үшін және ынталандыруға бағытталған банк капиталы мен ұйым жобаларын толық сараптау және дербес пысықтауға негізделуі керек.

Бірлескен қаржы-өнеркәсіптік топтарды жобалау үшін басым бағыттар сипатындағы мақсаттар:

1. әлемдік рынокқа, бәсекеге қабілетті өнімдер өндіруге және шығаруға бағытталған инвестициялық бағдарламаларды жүзеге асыру;

2. өзара тиімді кооперациялау байланыстарын ұйымдастыру және Ресей кәсіпорындары және мемлекеттермен бірге инвестициялық бағдарламаларды бірге жүзеге асыру;

3. ұйымдық экономикалық байланыстарды талдау;

4. инвестициялық бағдарламаларды жүзеге асыру, ал олар мемлекеттің құрылымдық саясатында анықталған экономика саласының приоритеттеріне сәйкес болуы керек;

5. мемлекеттік емес қаржылық-несиелік және инвестициялық институттары үшін коммерциялық тиімді инвестициялық жобаларды әзірлеу.

Ұлттық қаржылық-өндірістік топтар пайда болғанда, оның негізгі мақсаты болып дүниежүзілік рынокта қазақстандық тауарлардың бәсекелестік қабілеті жоғарылауы және кәсіпорын жұмыстарының артуы болып табылады.

ҚӨТ ұйымдық-құқықтық алғышарттары белсенді жасалуы кезінде Ресейдің тәжірибесі көрінеді. Бұл процесс үш жолмен жүреді:

1. өзін-өзі реттеу көмегімен. Бұл жағдайда ҚӨТ, ірі компаниялар мен банктер маңында капитал консолидациясының табиғи жолымен ұйымдастырылады. Берілген топтар ҚӨТ формасындағы заңды құжаттауға асықпайды. Осындай ҚӨТ ережеге сай ресейлік коммерциялық банктер негізінде топтастырылады (Менатеп, Империал, Инкомбанк, Альфабанк және т.б.);

2. екінші топ ҚӨТ болып жасалған. Мұнда ҚӨТ түрінде заңды түрде құжатталмайды. Бірақ, бірінші топқа қарағанда, ерекшелігі бұл нормативтік актілер шеңберінде жасалады. Сонымен бірге, капиталдың негізгі үлесі мемлекеттік кәсіпорындарға тиесілі.

Берілген топтарда ҚӨТ барлық белгілері болса да, акционерлік қоғам формасында немесе холдингтік компания ретінде тіркеледі. Мұндай топтарға: РАҚ Газпром, Лукойл мұнай компаниясы, РФО «ЕЭС Ресей« және т.б. түрлері жатады. Олар сонымен қатар, ірі россиялық банктермен байланысты. Әрине, мұндай топтардың туындауына объективті негіздеме бар. Біріншіден, бұлардың көбісі аралас мемлекеттік меншіктік кәсіпорын ретінде, немесе ақша және өндірістік капитал ретінде шығады. Сонымен бірге бұл ірі корпоративтік бірігу өндірістік типтегі шаруашылық дербес субъектісі болып құрылады.

Бірақ ҚӨТ құрудың мұндай әдісі «бөлуге« жақын тері элементтерін де ішінде сақтайды. Мұндай құрылымдарды басқара отырып, олар коррумпиялық топтардың жеке баюы мақсатында жеке және мемлекеттік капиталды қолдануы мүмкін.

Мұны болдырмау үшін ҚӨТ құрылу процесін мемлекеттік реттеудің күшті экономикалық, әлеуметтік және саяси механизмдері қажет.

3. Үшінші топ - бұл заңды құжаттау. Мұндай топтар 2003 жылдың ортасында Ресейде 35 болған.

Бұл ҚӨТ құрылу әдісі де объективті шартталған. Олардың жасалу қажеттігі әртүрлі көзқарастармен ақталады. Ұлттық экономиканың даму мүддесіне жеке ақшалай өндірістік және сауда капиталының өсіру процесін реттеуге мемлекет мақсатты бағытталуы мүмкін.Өркениетті жүйедегі және дамыған рыноктық экономикалық және кәсіпкерлік мәдени жүйедегі елдерде ҚӨТ тіркелуі жүргізілмейді. Осындай жағдайда ҚӨТ өзін-өзі реттеуі - қалыпты процесс, бірақ осындай тәжірибенің Россияның немесе Қазақстанның жер қойнауына механикалық тасымалдау өтпелі кезеңің өзіндік ерекшелігін бейнелейді. Бір жағынан, ҚӨТ заңды құжаттау процесі капиталдың өсуі және концентрациясы процесін мемлекеттік бақылауға қояды. Бірақ, басқа жағынан бюрократиялық аппаратқа тиімді күрделі формальды, басқарылуы қиын процедурада қарастыратын процесті жасайтын тиісті корпоративтік құқықтық нормаларды оптимизациялауға көңіл аударуға болады. Қазақстан экономикасына қатысты нақты рекомендацияларды жасау үшін Ресей тәжірибесіне көңіл аударайық, бұл жерде ҚӨТ-ті мемлекеттік тіркеуден өткізу қажеттілігінің көзқарасы құқықтық жағынан қамтамасыз етілді.

ҚӨТ құрудың құқықтық базасы РФ Президентінің 05.12.1993 ж. № 2096 “Қаржылық өндірістік топтар туралы” Жарлығынан негізделеді. Осыған сәйкес қаржы - өнеркәсіптік топ болып осы шарттарға сәйкес капиталдардың қосылуы жүрген корпорациялардың тобы саналады. Әртүрлі ұйымдық-құқықтық нысандағы кәсіпорындар, меншіктің түрлі нысандары, түрлі несие-қаржылық және басқа да инвестициялық компаниялардың, оның ішінде шетелдік те, топтың қатысушылары болуға құқықтары бар.

ҚӨТ қалыптасуының жағдайында 3 әдіс қарастырылады: өзі жеке немесе бірігу жолымен басқа қатысушының акциялар пакетін сатып алатын әрбір қатысушы; (РФ Үкіметінің шешімімен) үкіметаралық келісім негізіндегі РФ Үкіметінің шешімі. Соңғы жағдайда трансұлттық ҚӨТ құрылады. Осы жағдайда ресми тіркелген ҚӨТ-ке белгілі жәрдем көрсетілген, бірақ оларды қалыптастыруда көп тежеулер (заңды және заңсыз) енгізілді .

Сонымен ұзақ дискуссиядан кейін 1995 жылғы 30 қарашада “Қаржы - өнеркәсіптік топтар туралы” заң қабылданған болатын. Онда ҚӨТ құруды тежеу мәселелері шешілді. Қазір ҚӨТ өмір сүруге толық құқық алды.

Қазіргі уақытта ҚӨТ оның алдында көрсетілген алуан түрлі түріне, сыныптамасына байланысты пайда болып келе жатыр. Ресейде күшті сала және салааралық ҚӨТ, аумақ, аумақаралық, ұлттық және трансұлттық ҚӨТ бар. Негізінен, соңғы көрсетілгендері болашаққа негізделген, ең алдымен трансұлттық ҚӨТ Украинаның, Белоруссияның және Қазақстанның бірлестіктерімен құрылып келе жатыр. Консолидация негізінде бірнеше мемлекет капиталының трансұлттық ҚӨТ-тері ұйымдастырылуда. Яғни, “Нижгородскідегі автомобильдер” ҚӨТ бұрынғы КСРО -ң 9 мемлекетінің бірлестігіне қатысады.

Қазақстан мен Ресей кәсіпорындары капиталының консолидациясы негізінде детрансұлттық ҚӨТ тиімді болып келеді.. Тиімділіктің осы мәселеге байланыстылығын екінші бөлімде қарастырайық, яғни екі мемлекеттің инвестициялық қарым-қатынастық бірігуі негізіне байланысты инвестициялық дағдарыстың жеңуі механизмін ойлап шығару.

Ресейде мамандандырылған (РАҚ Газпром, АҚ Автоваз, БК Логоваз, “Скоростной флот”, “Морская техника” және т.б.) құрылуда, диверсификацияланған (“Уральские заводы”, “Русхим”) конгломераттық ҚӨТ жақсы мысал ретінде ҚӨТ күшті конгломераты “Менатеп” болып табылады, оның негізі -“Роспром” басқару компаниясы. Осы топтың құрамына “Менатеп” банкі кіреді, инвестициялық компания “Альянс Менатеп”, Екатеринбургтағы СКБ-банкі “Менатеп” банкімен орталықталған, аффирленген “Токобанк”-пен “ЮКОС”-қа кіретін ”Юганскнефтегаз” мұнай өндіретін кәсіпорындары арқылы “Менатептің” қаржылық құрамындағы өзіндік капиталының мөлшері шамамен 1900 млрд руб. Топтың өнеркәсіп блогы 5 бағыттан тұрады:

1. ЮКОС- қор бойынша ең ірі мұнай компаниясы Ресейдегі өндіру бойынша екінші орында. Компанияға өндіруге арналған ”Юганскнефтегаз” және “Самаранефтегаз”, Новокуйбышевский НПЗ, “Куйбышевнефтеоргсинтез” кәсіпорындары кіреді, өнім өткізетін кәсіпорындар, “Нафта-Москва” ірі сауда компаниялары

2. азық өндіруге бағытталған, яғни “Колос”, “Ерденеевское”, “Моспищекомбинат” көкөніс бірлестігінің “Кейчинский комбинаты”, “Сладость”, “Геркулес”, “Супермаркет” кәсіпорындары, “М-фуд” өнім өткізетін кәсіпорны да оған кіреді.

3. Тоқымалық бағытында: 5 ірі тоқыма өнеркәсібі бірлестіктері;

4. Құрылыс кешені: құрылыс-монтаждық ұйым және 8 ірі өнеркәсіп құрылыс материалдары кәсіпорындары;

5. Таухимиялық бағыт: “Апат” бірлестігі.

Сонымен қатар ҚӨТ -қа мыналар кіреді: 5 ірі мыс өндіретін бірлестік кіретін “Инвестбанк”, Березниковский титан-магний комбинаты, Волга құбыр заводы және химиялық өнеркәсіптің кәсіпорындарымен байланысты ; “Менатеп Импекс сауда блогы” – ірі сыртқы сауда компанияларының бірі (мұнай мен газдың экспортымен және импортымен айналысады), “Менатеп” сауда үйі (Ресейдің ішкі рыногындағы сауда). ҚӨТ “Менатептің” басқарушы компаниясы – Роспром компаниясы, акционерлік қоғам формасында тіркелген, холдинг функцияларын атқарады. “Менатеп” банкі 29 ресей кәсіпорындарының бақылауын акцияларының пакетін иеленеді, тағы 50 кәсіпорындардың бақылаушы пакетіне жақын. Көріп отырғандай “Менатеп” банкісі өнеркәсіп “империясымен” байланысқан, ресейлік көпсалалақ ірі корпорациялардың басқарылуы қиын конгломераты болып табылады.

“Менатептің” өнеркәсіптік холдингі ресми тіркелген ҚӨТ болмауына қарамастан, оның құрылу негізінде белгілі бір мемлекеттік қолдауы бар болады. “ЮКОС” мұнай компаниясының кепілдік аукционында ірі, тәжірибе жүзіндегі бақылаушы акция пакетін сатып алуы, оның нысандарының бір түрі болып табылады. Бірақ бұл мемлекеттік реттеу құралын біз осы аукциондағы “ЮКОС” акцияларының мемлекеттік пакеті құнының жете бағаланбағандығынан ғылыми түрде негізделгенге жатқыза алмаймыз.

Ресейде ҚӨТ-ң конгломеранттық типтерінің басқа да көп түрлері бар (Мысалы, “Интеррос”, “Сокол” және т.б.) Бұлардың көбісі гигантизм синдромына шалдығады және одан құтылу үшін принципиалды стратегиялық инвестициялық шешімін және басқарудың тиімділігін көтеру жолын қабылдау керек.

Сонымен Ресейде аз реттеуші, күрделі, егер осылай деп айтуға болса, ҚӨТ-ң әртараптандырылған, айбарлы, шиеленіскен 170 бірліктен тұратын массасы.

ҚӨТ-ң нақты қолданылып жүрген құқықтық базасы мемлекеттің реттенуінсіз, яғни ойынның ережесінің әртүрлілігімен құрылды. Жекешелендіру барысында топтар алыпсатарлық пікір бойынша қалыптасуы, яғни ірі корпорациясы акциясының бақылаушы пакеті арзан сатып алады және оларды қымбат бағамен қайта сатып алуға тырысады. Олар өндірістік корпорацияға инвестицияларды салуды ойлаған жоқ және олар оны жасамайды. Әрине, ҚӨТ-ң осындай тәсілді қалыптастыруына ұлттық экономиканың объективті кепілдікке салынған потенциалдық экономиканың дамуына ресей экономикасының жаңартпашылық кәсіпкерлік арнасына аударуы ықпал етпейді; ұдайы өндірістің қоғамдық жаңартпашылығын қалыптастырмайды және ресей экономикасының терең экономикалық дағдарыстан шығуы және құрылымдық диспропорцияға жетуі қарастырылмайды.

Мұның барлығы мемлекеттік реттеудің қалыптасу процесінің ғылыми түрге негізделген қажеттілігі және де ҚӨТ Ресейде және жақын шетелдерде жұмыс істеуін қалыптастырады. Сондықтан, Ресейдің теріс және оң тәжірибесін соңғылары қарастыруы мүмкін.

Ресейдегі ҚӨТ-ң қалыптасу процесі әрі қарай жалғаса береді, яғни ірі өндірістік корпорациялардың коррективтерінің мүддесіне және инвестициялық-жаңартпашылық ашаршылығын санаушы, төлем дағдарысы, яғни жалпы мемлекеттің мүддесіне бәсекеге қабілетті өнімді шығаратын, жоғары деңгеймен мұқтаждығын қамтамасыз етуі. Оған құқықтық қамтамасыз етуінің пайда болуы ғана емес, сонымен қатар банктік құрылымның жағдай озығымен, яғни “қысқа” ақшалардың уақыты өтуімен. Егер банктер ірі өндірістік және сауда корпорацияларымен тұтаспаса, онда олар ұдайы өндірістің тұрақты ақшалай капиталын қамтамасыз ете алмайды. Ірі өндірістік корпорацияларға қаржылық ресурстарды салу үшін Ресейде 2580 банктің ішінен 100 ірі банк есептелген: Мемлекеттің мақсаты – мотивациялық механизмді құру, яғни ірі өндірістік корпорацияларға тұрақты инвестицияны салу үшін олардың мүдделігін қамтамасыз ететін және ресейлік экономиканың бетін анықтау. Лизинг - ұйым ісінің нысаны, яғни ұзақ мерзімді функционалды жабдық жалгерлігіне енгізделген. Ол қаржылық және оперативтік болады. Қазақстанда лизинг ауыл шаруашылығында дамиды. Лизингтік қатынастарда қаржылық көзі – Азиялық даму банкісінің қарыз бағдарламасы болып табылады. Бүгінгі таңда Қазақстанда 16 лизингтік компаниялар бар:

“Темирлизинг” ЖАҚ, “Нефтегазлизинг” ЖАҚ, “Олжас-1” ЖШС, “Өркен”КГП, “Карагандинская лизинговая компания”ЖШС, “Инвестлизинг” ЖШС, “Корпорация SDM Tradіng Post состав Совета директоров” ЖАҚ, “Лизинг-групп” ЖШС, “НБ Инвест Менеджмент” ЖШС, “Казагрофинанс”ЖАҚ, “Ломбард Сенім” ЖШС, “Альфа Капитал Қазахстан” ЖШС, “Халық Лизинг” ЖАҚ, “Лизингтік орталық” ААҚ, “АТР- Лизинг” ЖАҚ, “ВТА Лизинг” ААҚ. Лизингтік қатынастардың одан әрі дамуы кіші және орта бизнестің негізгі құралы болып есептеледі.

Кез - келген ұйымдық - кұқықтық нысанды таңдамас бұрын, кәсіпкер, біріншіден - оның талап ететін шарттары мен міндеттемелерімен танысып алады. Кәсіпкер іскерлік жобаларды жүзеге асыруда жоспарлау бір жұмыста, ал кәсіпкердің идеясы ұзақ мерзімді өндірістік циклдік қайталанатын жұмыс болып табылады. Бірінші жағдайда кәсіпорын идеясын міндеттемелік әріптестік байланыс арқылы жүзеге асыру мүмкін, (мысалға, консультациялық фирма ұйымдары). Басқа жағдайда кәсіпорын идеяны басқа өндірушілердің кооперациялармен тығыз байланысынсыз ол мүмкін емес.

Сонымен қатар, өзіміздің ұйымдық қызмет нысанының мақсатына лайықты қортындылау үшін қазіргі іс- жүзінде заң ұсынатын мүмкіндіктермен сәйкестендіреді. Бұл жағдай шетел инвестициалау (басқа елдегі кәсіпорын мекемесі) туралы кәсіпкерді шешім қабылдауында ерекше роль атқарады.

Кәсіпорынның құқықтық нысаны (құқығы және міндеті) жарғыда бекітіледі. Ал жарғыны құрылтайшылар бекітеді. Құрылтайшы ретінде топтық тұлғалар болса, онда жарғы жиналыста немесе құрылтайшылар конференциясында барлық құрылтайшылар қайта қарастырып шешім қабылдайды. Бұл барлық қатысушылар келісімінде қойылып, яғни құрылтайшылар келісімінде көрсетіледі. Бұл құжаттар (жиналыс протоколы немесе құрылтайшылар конференцияс) құрылған кәсіпорынды мемлекеттік тіркеу және мемлекеттік реестрге енгізу үшін қажет.

Қазіргі іскерлік кәсіпорындардың барлығы шағын кәсіпорын категориясына жатады. Әлемдік тәжірибеде мұндай кәсіпорындардың өмір сүру ұзақтығы 2-6 жыл басқа берілгендер бойынша 100 осындай кәсіпорындардың он иесі жұмысты бастамай тұрып өз жұмысын аяқтайды, яғни 1 жыл ішінде он бесі екі жылда жабылады. Үшінші жылда олардың саны жиырмаға қысқарады, төртінші - отыз бірлікке қысқарады. Сонымен бесінші жылдың басында жүздің жиырма кәсіпорыны қалады. Олардың болашаққа деген перспективалары жақсы.

Бұл процесте өзгеше құбылыс жоқ - яғни табиғи таңдау. Бір кәсіпорындар қарызын төлеуге дәрмені болмай қалушылықтан, келесісі - кәсіпкерлік идеясын дұрыс таңдамауына байланысты өз профельдерін ауыстырады. Үшінші өз мақсатын (тапсырмасын) толығымен орындағаны үшін. Ал төртінші кәсіпорын иесі одан да тиімді немесе сәйкес келетін жұмыс табуына байланысты.

Әлемдік тәжірибеде басқа да қажетті тенденцияны куәландырады, құрылған кәсіпорын саны бойынша шағын бизнес экономика негізі болып табылады. Бірақ өндіріс .жұмысысшылар саны айналым көлемі бойынша жетекші орын ірі кәсіпорындар алады.Әр елде олардың саны әр -түрлі 10-100-ге дейін .Осы кәсіпорындар жалпы экономикаға және экономиканың құрылымының жеке салаларына тұрақтылық береді. Бұл екі топ кәсіпорындары арасында орта кәсіпорындардың саны да едәуір.

Бұл сипаттағы кәсіпорын сипаттамасы әр елде әр-түрлі критерилер негізінде жүзегс асады.

Кәсіпкерлік құқық-шаруашылықтың құқықтық негізін құрушы белігі. Ол кәсіпкерліктің дамуын кәсіпкерлердің қызмет ету заң негізінде құрады. Әр елдің кәсіпкерлік құқығы кәсіпкерлік қызметтің ұйымдық-құқық нысандарын толығымен өзгертуге рұқсат беріледі.Бұдан шығатын қорытынды біреу. Кәсіпорынның үйымдық-құқықтық мәселесін қарастырғанда меншік кәсіпорын жеке және ұжымдық негізде жүзеге аса ереді.

Жеке кәсіпкерліктің түрлері өзіндік кәсіпкерлік пен бірлескен кәсіпкерлік болып табылады. Өзіндік кәсіпкерлікті бір азамат меншік құқығы бойынша өзіне тиесілі мүлік негізінде .сондай -ақ мүлікті пайдалануға және оған билік етуге жол беретін өзге де құқыққа байланысты дербес жүзеге асырады. Бірлескен кәсіпкерлікті азаматтар тобы орта меншік құқығы бойынша өздеріне тиесілі негізде, сондай-ақ мүлікті бірлесіп пайдалануға және оған билік етуге жол беретін өзге де құқыққы байланысты жүзеге асырады.

Бірлескен кәсіпорынның түрлері:

Ерлі - зайыптылардың бірлескен ортақ меншігі негізінде жүзеге асырылатын ерлі-зайыптылар кәсіпкерлігі. Шаруа шаруашылығыныың ортақ меншігі немесе жекешелендірілген тұрғын үйге бірлескен ортақ меншік негізінде жүзеге асырылатын отбасының кәсіпкерлік қызмет үлестің ортақ меншік негізінде жүзеге асырылатын жай серіктестік.

Мемлекеттік тіркеу үшін жеке кәсіпкер тіркеуші орынға; 1.берілген нысанда аты-жөнін, туған кезі мен туған жерін: кәсіпорын болса оның тұрған жерін көрсете отырып, өтініш; 2, Мемлекетік тіркеудің алым төленгені туралы құжат табыс етеді. Өзге құжаттарды талап етуге тыйым салынады.

Осы баптың 1 тармағында келтірілгөн құжаттар болған жағдайды тіркеуші орган жеке кәсіпкерге құжаттар тапсырылған күні мемлекеттік тіркеу жасайды. Осы заңның тоғызыншы бабының бірінші тармағында көздеген жағдайларда ерлі-зайыптылардың кәсіпкерлігі, отбасылық кәсіпкерлік, сондай-ақ тұрақты негізде құрылатын жай серіктестік нысанындағы бірлескен жеке кәсіпкерлігі тіркеу кезінде әрбір кәсіпкер өтініш береді. Мемлекеттік тіркеу туралы куәлік бірлескен жеке кәсіпкерліктің барлық мүшелері атала отырып жазылады.

Жеке кәсіпкерді мемлекеттік тіркеу үшін заңмен белгіленетін мөлшер мен тәртіп бойынша алым алынады. Мемлекеттік тіркеу туралы куәлік берілуіне жасалған өтініште көрсетілген деректер өзгерген жағдайда кәсіпкер қайта тіркеуді жүзеге асырып, жаңа куәлік алуға міндетті.

Кәсіпкер мемлекеттік тіркеу туралы куәлігін жоғалттырған жағдайда оған өзінің өтініші бойынша куәліктің көшірмесі беріледі. Мемлекеттік тіркеу туралы куәлік берілгені жасалған өтініште көрсетілген деректер өзгерген жағдайда кәсіпкер қайта тіркеуді жүзеге асырып, жаңа куәлік алуға міндетті. Мемлекеттік тіркеу туралы куәлік берілуіне жасалған өтініште көрсетілген деректер өзгерген жағдайда кәсіпкер қайта тіркеуді жүзеге асырып, жаңа куәлік алуға міндетті. Кәсіпкер мемлекеттік тіркеу туралы куәлігін жоғалтып алған жағдайда оған өзінің өтініші бойынша куәліктің көшірмесі беріледі. Мемлекеттік тіркеу туралы куәлік көшірмесінің берілгенін кәсіпкерден заңмен белгіленетін мөлшер мен тәртіп бойынша алым алынады.

Кәсіпкердің құқықтық мәртебесінің екі нысаны бар-жеке кәсіпкер және заңды тұлға.

Заңды тұлғалардың күнтізбелік жыл ішінде әртүрлі көздерден тапқан табыстарының барлық түрі жылдық табыс болып есептеледі. Түсініктірек айтсақ заңды тұлғаның өз кәсіпкерлік қызметін жүзеге асыру барысында бір жылдың ішінде тапқан табыстары жылдық жиынтық табыстарға мына табыс түрлері жатады:

- еңбекақы төлеу;

- кәсіпкерлік қызметтен түскен табыс.

Жай серіктестік. Жай серіктестік бірлескен шаруашылық қызмет туралы шарт негізінде құрылады. Бірлескен шаруашылық қызмет туралы (жай серіктестік шарты) бойынша талаптар (жеке кәсіпкерлер) жеке кәсіпкерлікті жүзеге асыру үшін, бірлесіп - әрекет жасауға міндеттеледі.

Жеке кәсіпкерлікті жүзеге асыру үшін жай серіктестіктің қатысушылары жарналарды мүлкімен немесе өзге де мүліктік құқытары мен, соның ішінде, санаткерлік қызмет нәтижесіне құқығын қоса енгізеді.

Қатысушылардың жарналары, егер, жай серіктестік шартында өзгеше көзделмесе, құны бойынша тең болып кездеседі. Мүлік немесе еңбек жарнасын ақшамен бағалау серіктестік қатысушыларының арасындағы келісім бойынша жүргізіледі.

Шартқа қатысушылар ақшалай немесе қөзге де мүліктік жарналарды, сондай - ақ кәсіпкерлік қызметті бірлесіп жүзеге асыру нәтижесінде жасалған немесе сатып алынған мүлік олардың ортақ үлестік меншігі болып табылады. Бірлескен кәсіпкерлік қызмет бойынша ортақ шығындарды және оның нәтижесінде болуы мүмкін зияндарды өтеу тәртібі қатысушылардың шартында белгіленеді. Егер, шартта мұндай тәртіп көзделмесе, ортақ шығындар мен зияндар шартқа қатысушылардың ортақ мүлкінің есебінен өтеледі, ол жетпеген сомалар слардың арасында өздерінің осы мүліктегі үлестеріне пропорциялы түрде бөлінеді.

Серіктестікке қатысушылардың бірлескен кәсіпкерлік қызмет нәтижесінде алған табысы, егер жай серіетестік шартында өзгеше көзделмесе, олардың ортақ мүліктегі үлестеріне пропорциялы түрде бөлінеді. Қандай - да бір қатысушының пайда бөлісіне шектету туралы келісім жарамсыз болып табылады.

Серіктестік қатысушыларының ортақ мүліктегі өз үлесіне билік етуге тиісінше серіктестікке қатысу қүқығын өзге де қатысушылардың келісімінсіз басқаға беруге қақысы жоқ.

Серіктестікке қатысушының өз қалауы бойынша бірлескен қызметке қатысудан бас тартуға құқығы бар.

Толық серіктестікке қатысушылардың қайсы бірі шыққан немесе қайтыс болған жағдайда, сондай - ақ хабар - ошарсыз кетті, не әрекет қабілеттілігі жоқ немесе әреке қабілеттілігі шектелген деп танылған жағдайда және банкрот болса, иесие беретін бір қатысушы жарғылық қордағы оның үлесіне сәйкес келетін мүліктен ақы ендіріп алған реттерде серіктестік өз қызметін жалғастыра береді. Сенім серіктестігінің ерекшелігі, серіктестіктің міндеттемелері бойынша өзінің мүлкімен қосымша жауап беретін бір немесе одан да көп қатысушылары мен қатар, жауапкершілігі толық серіктестіктің кәсіпкерлік қызметі жүзеге асыруына қатыспайтын қатысушылардың болуы.

Шаруашылық барысында жарғылық қор өзгертілуі мүмкін. Жарғылық қордың мөлшерін сенім серіктестігінің толық серіктестері белгілейді және ол заң жүзінде белгіленген ең төменгі мөлшерден кем болмауы мүмкін. Салымшылар үлесінің жиынтық мөлшері сені серіктестігінің жарғылық қорының 50% аспауы тиіс. Сенім серіктесітігін жарғылық қорын азайту қажет болған жағдайда оның барлық несие берушілеріне хабарландыру берілгеннен кейін ғана рұқсат етіледі. Бұл жерде несие беруші өз мүдделеріне байланысты тиісті міндеттемелерді мерзімінен бұрын тоқтату немесе орындау, сондай - ақ, егер олар залал шекпесе, оның орнын толтыру жөнінде талап етуге құқылы. Осы тәртіпті басшылыққа алмай, өз беттерімен қор мөлшерін азайтқан жағдайда мүдделі адамдардың сотқа берген арыздары негізінде сот шешімімен сенім серіктестігі таратылады.

Жауапкершілігі шектеулі серіктестік - басқарушы органы қатысушылардың жалпы жиналысы болып табылады. Жауапкершілігі шектеулі серіктестік өзінің мәні бойынша тұлғалар мен капиталдың бірігуін көрсетеді. Бұл жерде толық және сенім серіктестігінің арасында, сондай - ақ акционерлік қоғам арасында өз орнын алатын коммерциялық заңды тұлғаның нысаны байқалады. Жалпы жиналыстың құзіретіне мыналар жатады:

1. Серіктестіктің жарғысын өзгерту соның ішінде, оның жарғылық қор мөлшерін өзгерту;

2. Серіктестіктің атқарушы органдар құру және кері шақырып алу;

3. Серіктестің жылдық есебі мен бухгалтерлік балансын бекіту және оның пайдасы мен залалдарын бөлу;

4. Серіктестікті қайта құру немесе тарату туралы шешім шығару;

5. Серіктестіктің тексеру комиссиясын сайлау. Акционерлік қоғамның өз қатысушыларының мүлкінен басқа оқшауланған мүлкі болады және өз міндеттемелері бойынша өз мүлкі шегінде жауапты болады, сондай- ақ өз қатысушыларының міндеттемелері бойынша жауап бермейді. Қатысушылары өздеріне тиесілі акцияларды басқа акционерлер келісімінсіз бөліп бере алатын акционерлік қоғам - ашық акционерлік қоғам болып табылады. Ашық акционерлік қоғам - өзі шығарған, шығаратын ащияларға ашық түрде жазылу жүргізуге және оларды заңдармен белгіленген жағдайда еркін сайлауға құқылы.

Акционерлік қоғамның құрылтай құжаттары құрылтай шарты мен жарғысы болып табылады. Осы қоғамның жарғысында төмендегідей ережелер болуға тиіс:

1. Қоғамның түрі (ашық және жабық);

2. Пайданы бөлу және залалды етеу тәртібі;

3. Қоғам қорларын құру тәртібі;

4. Қоғам акцияларының түрлері, олардың нақты құны, саны туралы олардың иелерінің құқықтары туралы мәліметтері;

5. Толық аталымдары және басқа ресми атаулары заңдық мекен- жайы мен қызмет мерзімі.

Акционерлік қоғамды басқаратын жоғарғы орган оның акционерлердің жалпы жиналысы болып табылады.

Акционерлік қоғамда акционерлердің, соның ішінде құрылтайшылардың арасынан да өзге шақырылған мамандар арасында да қадағалау кеңесі құрылуға мүмкін .Қадағалау кеңесі атқарушы органдардың қызметіне бақылау жүргізеді.Атқарушы органдар басқарма, дирекция немесе диретор, бас директор, президент болуы мүмкін. Атқарушы органдар акционерлік қоғам қызметіне күнделікті басшылықты жүзеге асырады және қадағалау кеңесі жалпы жиналысына есеп береді.

1.3. Қазақстан Республикасының кәсіпкерлік қызметінің дамуы және оның ерекшеліктері.

Кәсіпкерлік қызметтің қандайы болмасын мемлекеттің экономикасы аясынан өзіне тиісті орнын дәреже деңгейің тапқаны бугінде баршаға мәлім Ал бүгінгі таңда Қазақстандағы кәсіпкерліктің туындап, дамуы жүргізіліп жатқан экономикалық реформалардың өзегі ретінде көрініс табуда. Өйткені, нарық экономикасына көшудің бірден - бір жолы мемлекет құрылымдағы әр түрлі аяда қызмет атқаратын өндіріс, кәсіпорындармен тай таласа және бәсекелесе алатын, айтарлықтай дәрежесі бар кәсіпкерлік құрылымдарын құру, дамыту болып табылады. Демек бұл кәсіпкерлік құрылымдарын материалдық базасы жеке меншік инвестициалар болып табылумен қатар, олардың басқару бастауында білікті және қайратты кәсіпкер тұруы қажет. Мемлекетіміздің бірнеше жыл көлемінде жүргізіліп жатқан жекешелендіру саясаты қандай болмасын мемлекеттік меншікке негізделген монополизмді жойьіп мемлекеттік емес коммерциалдық емес құрылымдардың дамып, өркендеуіне бағыттылған деп айта аламыз. Негізінде кәсіпкерлік деп, өзара пайдалы нәтижеге жету және табыс табу мақсатында қатысушыларының өз қарамағындағы муліктерімен қаражаттары, сондай-ақ дагиытуға бөрілөтін нөсиөлөр өсөбінөн, ағымдағы заңдардың көлемінде жүзегв асырылатын шаруашылық және басқа да коадмерциалық қызметті айтамыз. Кәсіпкерлік халыққа қажет тауарлар, өнеркәсіп өнімдерін және басқа қызметтер жөніндегі қоғамдағы, мемлекетімізде сұраныстар мен ұсыныстар есепке ала отырып жүзеге асырылатын қызмет болатындықтан ол тек кәсіпкерге ғана емес халыққа тиімді.

Осы жайлардың айғағы ретінде қазіргі кезеңде Қазақстан Республикасы Ел Басының тарапынан көрсетіліп жатқан жәрдем, қамқорлықтарды айтуға болады. Бірақ бұл жерде айта кететін бір жай кәсіпкерлік қызмет жөніндегі бірнеше заңдар мен басқа да заңға сәйкес актілердің қабылдауына және өркениетті жекешелендіру саясатының бірқалыпты жүргізілуіне қарамастан кәсіпкерлердің, әсіресе өндіріс, өнеркәсіп аясындағы кесіпкерліктің ойдағыдай дамымай отырғаны белгілі.

Себебі бюракратиялық аппараттың әлі де азаймауы, мемлекет, қоғам мүддесін көздейтін жекешелендіру саясатын жергілікті және басқа да деңгейде айтарлықтай жүзеге асырмауы, сондай - ақ салық салмақтарының кемімеуі.

Қазақстанда кәсіпкерлік қызметтің субъектілері заң жүзінде белгіленген. Олар: ҚР - ның азаматтар мен заңды тұлғалары, сондай - ақ шетелдік жеке және заңды тұлға резиденттер болып табылады, кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлға азамат заңды тұлға құрып немесе құрмай айналыса беруіне болады, ал ұжымдық кәсіпорындар, кооперативтер немесе әкімшілік - аумақтың кәсіпкерлік қызметтері өз меншіктің негізінде заңды тұлға құру арқылы кәсіпкерлікпен айналысады. Енді аздап осы кәсіпкерліктің мәні мен маңызына тоқталайық. Бұл жөнінде бұрыннан қалыптасқан дәстүрлік көзқарастардан бөлек келешегі бар концепцияда адамның мынандай іс - қимыл - әрекеті өзінің сипатына байланысты мынадай негізгі екі типке бөлінеді: бастапқы базистік еркін - ерікті қызмет және қондырма еріксіз қызмет.

Біріншісі кәсіпкерлікке жатады, өйткені ол қызметті жүзеге асырушу тұлғаның мүддесіне, жүзеге асыру жолдары меи әдістерін таңдау еркіне, мақсат еткен нәтижесіне жетуіне, өзінің қаражат мүліктеріне негізделген. Бірақ қанша ерікті қызмет болғанымен заңда белгіленеген шектен шықпаулары қажет. өйткені мемлекет мүддесіне яғни ұйымдасқан қоғам мүддесіне зиян келуі мүмкін.

Кәсіпкерлік мемлекеттің зкономикасының басты элементі болып есептеледі, себебі ол өндіріс аясындағы экономикалық қызмет ретінде басқарушы қызметтен ерекшелінеді. Мемлекеттің өзі саяси биліктің субъектісі және мемлекеттік меншік иесі болғандықтан тікелей шаруашылық кәсіпкерлік (коммерциалық) қызметтерге араласпайды, ол тек әзірше (мүмкіндігінше толы жекешелендірген) жұмыс атқарып, қызмет көрсетіп жатқан мемлекеттік кәсіпорындар, шаруашылық ұйымдары арқылы кәсіпкөрлік қызметке араласады.

Бұл турасында ҚР азаматтық кодексінің 10 бабында айтылған. "Кәсіпкерлік - меншік түрлеріне қарамастан, азаматтар мен заңды тұлғалардың, тауарларға сүранымды қанағаттандыру арқылы пайда немесе табыс табуға бағытталған, жеке меншікке не мемлекеттік кәсіпорынды шаруашылық басқару қүқығына негізделген ынталы қызмет". Кәсіпкерлік қызмет кәсіпкердің атынан, оның тәуекелімен және мүліктік жауапкершілігімен жүзеге асырылады. Осыған орай кәсіпкердің кім екені жөнінде түсінік беру қажет. Кәсіпкер деп өз атынан және өз қаражаттары есебінен тауарлармен өнімдерді өндіру, сату немесе сатып алу жөніндегі жүмыстарды орындау және қызмет көрсету арқылы пайда табу мақсатындағы қызметті үдайы неізінде жүзеге асыратын азаматты немесе заңды тұлғаны айтамыз. Мемлекет тарапынан кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне кепілдік берілген.Кәсіпкерлікті қолдау мен қорғауды мелекет, мемлекөт атынан өкілетті органдар қамтамасыз етеді.

Дәл осы жерде кәсіпкерліктің қүқықтық режимі жөнінде айта кетуіміз қажет. Негізі қай салада болмасын құқықтық режимнің екі түрі: жалпыға бірдей рұқсат етілген яғни диспозитивтік түрі, сондай-ақ рұқсат беру арқылы көрініс табатын императивтік түрі белгіленеді.Кәсіпкерлік қызметтің құқықтық режимі тек рұқсат етілген құқықтық реттеу сипатында болады, сондықтан қатысушы екі жақты тарап заң жүзінде тең құқықты.

Кәсіпкерлік қызметте әрбір жасалынатын әрекет жөнінде нормативтік -құқықтық акт қабылдау арқылы оны реттеу сияқты қызметтер қажет емес.

Кәсіпкерліктің дамуына мол сенім, мемлекет тарапынан келіл, зкономикалық негіз ретінде жеке меншік нысаны құқықтық негізгі ретінде заңдар бар.

Кәсіпкерлік қызметті жузеге асыратын жеке тұлғалар заңды тұлға құрмай -ақ осы қызметтпен айнальюуға патент алған кезде бастап құқығы. Патент бір мезгілде азаматтың кәсіпкер ретінде тіркелгені жөнінде куәлік және кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқық беретін лицензия болып табылады.

Ал шаруа (фермер) қожалығы құрамында ;мердігерлік шарт және өзге де азаматтық құқықтық шарттар неізінде бір жолғы жұмыс атқаратын;көтерме және бөлшек сауда желісінен басқа өздеріне тиесілі мүлікті, сондай-ақ өндірілген , өңделген, сатып алынған өнімдерді, оған қоса импорттық өнеркәсіптік және азық-түлік тауарларын сол үшін арнайы бөлінген жерлерді немесе комиссиялық дүкендер арқылы сатумен айналысатын азаматтар : жұмыс істеп, қызмет көрсетудің түсімі жылына ең төменгі жиырма жалақы жиынтығынан аспайтын азаматтар мемлекеттік тіркеуден босатылады, яғни қызметтерін заңды тұлға құрмай жүзеге асырады.

Өз қызметінің негізгі мақсаты ретінде пайда келтіруді кездейтін (коммөрциялық) ұйым заңды тұлға болып табылады.

Кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын заңды тұлғаларға мемлекеттік кәсіпорындар, толық серіктестіктер,(командиттік) сенім серіктестіктері, жауапкершілігі шектеулі серіктестер, қосымша жауапкершілігі бар серіктестер, өндірістік кооперативтер жатады.

Сонымен ҚР-дағы кәсіпкерлік екіге бөлінөді деп айта аламыз.Оны шағын және орта кәсіпкерлік, яғни жеке кәсіпкерлік сондай-ақ мемлекеттік кәсіпкерлікке бөлу кәсіпкерліктің экономикалық негізінің заңды маңызын білуге және реттеуге себін тигізеді.Кәсіпкерліктің түрлері заңдар арқылы белгіленеді, сондықтан олар құқықтық негізі болып табылады .

1.4. Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерліктің ұйымдастырылуы және оны дамыту жөніндегі мемлекет саясаты.

Қазақстан аумағында кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын заңды тұлғалардың, заңды тұлға құрмай кәсіпкерлікпен айналысатын жеке тұлғаларға қарағанда басым көпшілігі екені белгілі. Кәсіпкерлікпен айналысатын ұйымдар құқықтық нысандарының белгіленуі арқылы белгілі бір заңды тұлғаға айналады. Ұйымның құқықтық жағдайы кәсіпкерлік аясындағы экономикалық функцияны жүзеге асыруына заңды жағдай туғызады. Ең бастысы ұйымның азаматтық құқық субъектісі болуы қажет, ал азаматтық құқық субъектілікке тек заңды тұлға ғана ие болады.

Азаматтық заңдарда заңды тұлғаның мына төмендегідей ұғымы берілген "меншік, шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығында оқшау мүлкі бар және сол мүлікпен өз міндеттемелері бойынша жауап беретін, өз атынан мүліктік және мүліктік емес жеке құқықтыр мен міндеттемелерге ие болып, оларды жүзеге асыра алатын, сотта талапкер мен жауапкер бола алатын ұйым заңды тұлға деп табылады ".

Осыған орай әрбір заңды тұлғаның өзіне тән дербес балансы немесе сметасы болады. Заңды тұлғалар өз қызметтерін заңда өзгеше айтылмаса жарғы не құрылтай шартымен жарғысы, не тек құрылтай шарты негізінде жүзеге асырылады.

Заңды тұлғалар өз қызметтеріне байланысты коммерциялы және коммерциялы емес болып бөлінеді. Өз қызметінің негізгі мақсаты ретінде пайда келтіруді көздейтін коммерциялық ұйым, не мақсат ретінде пайда келтіре алмайтын және алынған пайдасын қатысушыларына үлестірмейтін- коммерциялық емес ұйым заңды тұлға бола алады . Ал осы коммерциялық ұйым болып табылатын заңды тұлға мемлекеттік кәсіпорын, шаруашылық серіктестік және өндірістік кооператив нысандарында құрылуы мүмкін.

Коммерциялық емес ұйым - заңды тұлға мекеме қоғамдық бірлестік, тұтыну кооперативі, қоғамдық қор және діни бірлестік нысанында және заң құжаттарында көзделген өзге де нысыандарда құрыла алады. Осы ұйым кәсіпкерлік қызметпен өзінің жарғылық мақсаттарына сай келуіне қарай ғана айналысады.

Кейбір мәліметтерге қарағанда Қазақстан аумағындағы коммерциялық заңды тұлғалардың құрылу құқықтық нысандары мына бағытта дамыған: мемлекеттік кәсіпорындар, шаруашылық серіктестіктері және өндірістік кооперативтер. Отанымыздағы кәсіпкерлік женіндегі заңдардың дамуы 1990 жылғы 11 желтоқсаннан басталған болатын. Осы уақыттың ішінде қабылданған басқа да заңдарга сәйкес кәсіпкерліктің мынадай ұйымдық нысандары көзделген болатын:

> Қандай да болмасын меншік нысанындағы кәсіпорындар және олар құратын бірлестіктер;

> Шаруашылықтар және өзге де қоғамдар мен серіктестіктер;

> Қорлар және кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы бар өзге де қоғамдық ұйымдар;

> Жекеменшік кәсіпкерлік ұйымдар ;

Енді осы жоғары да аталған кәсіпкерлік нысандарын мұқият қарастырамыз. Кәсіпорындардың әр-түрлі меншік түрінде құрылатны белгілі және бұл жағдайлар меншік туралы және кәсіпорындар туралы Заңдарда көзделген болатын.

Бұлардан басқа мемелекеттік меншікке негізделген мынадай кәсіпорындарды құру көзделген болатын:

1. Қазақстанның әлеуметтік және экономикалық дамуының жалпы мемлекеттік мәселелерін шешу мақсатында құрылатын мемлекеттік республикалық кәсіпорындар;

2.Тиісті аумақтың тұрғылықты халқының әлеуметтік-экономикалық мұқтаждықтарын қанағаттандыру үшін құрылатын коммуналдық меншіктегі кәсіпорындар;

Негізінде осы аталған кәсіпкерлік нысандары еліміздегі орта және шағын кәсіпкеліктің өсіп дамуына байланысты басқаша түрлерде де құрылулары мүмкін.

Кезінде құрылған шағын кәсіпорындар кәсіпорындар деп танылған болатын, Бірақ уақыт өте келе бұл жағдай қателік болып табылғаны белгілі. Сондықтан шағын кәсіпорындардың барлығы азаматтық кодексімен көзделген коммерциялық ұйымдардың бірі ретінде қайтадан тіркеуден өткен болатын.

"Шаруашылық серіктестері және акционерлік қоғамдары туралы " заңға сәйкес шаруашылық серіктестіктердің мына келесідей түрлерін құру мүмкіндігі қарастырылған еді. Олар:

1. Толық серіктестіктер;

2. Сенім серіктестігі:

3. Жауапкершілігі шектеулі серіктестік;

4. Қосымша жауапкершілігі бар серіктестік;

5. Акционөрлік қоғам түрінде құрылуға тиісті серіктестік;

Енді осы кәсіпорындардың ұйымдарының әрбір түрлеріне азаматтық заңдарға сүйене отырып сипаттама береміз. Бірінші қарастыратынымыз мемлекеттік кәсіпорындар, оның ішінде жеке бөліп ашып көрсететініміз шаруашылық жүргізу құқығына негізделген шаруашылық кәсіпорындар.

Мемлекеттік кәсіпорындардың қысқаша сипаттамасы :

1. Мемлекеттік көсіпорьіндар құқығына негізделген жөне шаруашылық жүргізу құқығына негізделіп екіге бөлінеді;

2. МемлекеттІк кәсіпорынның мүлкі бөлінбейді және оны салымдар бойынша, соның ішінде кәсіпорын қызметкерлері арсында бөлуге болмайды ;

3. Мемлекеттік кәсіпорындардың фирмалық аталымында оның мүлкі көрсетілуі тиіс;

4. Мемлекеттік кәсіпорын уәкілдік берілген мемлекетгік органның шешімі бойынша құрылады;

5. Мемлекеттік кәсіпорын органы уәкілдік берілген мемлекеттік орган тағайындайтын және оған есеп беретін басшы болып табылады;

6. Мемлекеттік кәсіпорынды тарату және қайта құру оның құрылтайшысының шешімі бойынша жүзеге асырылады;

Енді шаруашылық жүргізу құқығына негізделген кәсіпорынға сипаттама береміз.Кәсіпорыннның атқаратын қызметтерінің құқықтық жағдайлары ҚР азаматтық кодексінде ҚР Президентінің "Мемлекеттік кәсіпорындар туралы "Заң күші бар жарлығында және т.б. нормативті актілерде көрініс тапқан болатын.

Мемлекеттік меншік түрлеріне байланысты кәсіпорындар республикалық және комумналдық мемлекеттік кәсіпорындарға бөлінеді.

Республикалық меншіктегі республикалық мемлекеттік кәсіпорындардың тізімін ҚР үкіметі бекітеді. Коммуналдық мемлекеттік кәсіпорындарды әкімдер бекітеді. Мемлекеттік кәсіпорындардың негізгі бағыты қоғам және мемлекет мұқтаждықтарымеи айқындалған әлеуметтік -экономикалық мәселелерді шешу болып табылады. Осыған орай мемлекеттік кәсіпорындар өз қызметтерін :

Мемлекеттің қорғаныс қабілеттілік материалдық тұрғыдан қамтамасыз етуге және қоғам мүддесін қорғауға ;

> өндірістің жеке бизнеспен қамтылмаған немесе айтарлықтай қамтылмаған аялары мен салаларында тауар өндіруге ;

> мемлекет монополиясына жататын немесе мемлекеттік функциялар болып табылатын аяларда қызметтерін жүзеге асыруға бағыттайды ;

Мемлекеттік кәсіпорындар жалпы бірдей тәртіп бойынша юстиция органдарына тіркеледі. Кәсіпорындардың бірден-бір құрылтайшы құжаттары құрылтайшы бекіткен жарғы болып саналады . Жарғыда кәсіпорын атқаратын қызметтің бағыты мен мақсаты көрсетілуге тиісті.

Мемлекеттік кәсіпорындар тек мына аяларда құрылып, қызмет атқара алады:

1. банктік, сақтандыру жене т.б. қаржылық қызметтері;

2. қару -жарақ, оқ -дәрі, қорғаныс құралдары, әскери техникаларды және олардың жабдықтарын әзірлеу, өндіру, жөндеу, өткізу және жою;

3. уранға және олардан жасалатын материалдар мен заттарға байланысты кейбір жұмыстардың түрлері, сондай-ақ белгілі бір жағдайда құрамында радиоактивті заттар бар өнімдерді жасап шығару және өткізу;

4. медикаменттерді, дәрілік құралдарды және еңбек препараттарын медициналық жабдықтар мен саймандарды жасау және өткізу ;

5. мемлекеттің монополиясына жататын немесе шаруашылық қызметті жүзеге асырудың арнайы тәртібі белгіленген аялардағы қызмет;

6. тікелей мемлекеттік бақаруды қажет ететін энергиямен, сумен жене жылумен жабықтау, магистральді көлік, байланыс, коммуникация, коммуналдық және тұрғын үй шаруашылығы, сондай-ақ басқа да өмірге қажетті жүйелер.

Азаматтық заңдарға сәйкес жарғылық қоры құрылтайшылардың үлесіне бөлінген коммерциялық ұйым шаруашылық серіктестіктер деп аталады

Шаруашылық серіктестіктері кәсіпкерліктің кеңінен тараған нысанына жатады. Осы нысан шеңберінде қандай да болмасын кәсіпкерлік коммерциялық қызметті жүзеге асыруға болады. Мысалы, өндірістік, сауда делдалдық, несиелік-қаржылық, сақтандыру және т.б. Осы қызметтер шаруашылық серіктестік аумағында жүзеге асырылса 1995 жылғы 2 мамырдың ҚР Президентінің "Шаруашылық серіктестері туралы " Заң күші бар жарғысымен реттеледі.

Шаруашылық серіктестіктері толық серіктестік, сенім серіктік, жауапкершілігі шектеулі серіктестік, қосымша жауапкершілігі бар серіктестік, акционерлік қоғам- нысандарында құрылуы мүмкін. Құрылтай шарты мен жарғы шаруашылық серіктестіктің құрылтай құжаттарын міндетті түрде нотариатта куәландыруға тиісті. Құрылтайшылардың салымдар есебінен құрылған сондай-ақ шаруашылық серіктестік өз қызметі үрдісінде өндірген және алған мүлік меншік құқығы бойынша серіктестікке тиесілі болады.

Шаруашылық серіктестіктерінің әрбір қатысушының үлес мөлшері туралы, серіктестіктің жарғылық қорына олар салатын салым мелшер құрамы, мерзімі және тәртібі туралы; Серіктестіктің жарғылық қорына салым салу жөніндегі міндеттерді бұзғаны үшін қатысушылардың жауапкершілігі туралы ережелер және заң құжаттарында көзделген өзге де мәліметтер болуға тиіс.

Шаруашылық серіктестік, заң құжаттарында көзделген реттерді қоспағанда, басқа шаруашылық серіктестіктердің құрылтайшысы болуы мүмкін, Шаруашылық серіктестігінің жарғысымен барлық мүдделі адамдар танысуы қажет. Айта кететін бір жайт, осы шаруашылық серіктестік нысандарының ішіндегі кәсіпкерлер ұнататын түрлері жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер, толық серіктестік және акциоенерлік қоғамдар болып есетелінеді.Ал ең аз қолданатыи нысандары сенім серіктестіктері және қосымша жауапкершілігі бәр серіктестіктер.

Шаруашылық серіктестіктерінің қатысушыларының нысандарына, мәртебелеріне, сандарына тоқталып, қысқаша сипаттап өтейік, Нысаны бойынша толық серіктестік тек жеке тұлғалардан тұрады және олардың саны екі адамнан кем болмауы керек.

Сенім серіктестігі толық серіктестікерден және салық салушылардан тұрады. Сан жағынын екі адамнан кем болмауы керек және олар міндетті түрде бір толық серіктен және бір салым салушылардан тұруы керек. Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің құрамы заңды және жеке тұлғалардан тұрады, қатысушылар саны бір адамнан отыз адамға дейін болады. Қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктің де қатысушылары жеке және заңды тұлғалар болып табылады. Қатысушьшар бір адамнан отыз адамға дейін болуы мүмкін. Жабық акционерлік қоғам нысандары шаруашылық серіктестігінің қатысушылары жеке және заңды тұлғалар болып белгіленеді және заң сан мелшері бірден елуге дейін жеткізіледі .Акционерлік қоғамнан басқа шаруашылық серіктестігінің акциялар шығаруға құқығы жоқ. Ашық акционерлік қоғамдар да жеке және заңды тұлғалардан тұрады, сондай-ақ олардың санына шек қойылмайды. Осы қатысушылардың заң жүзінде белгіленген өздеріне тән құқықтары мен міндеттері бар.

Жеке тұлға тек бір ғана толық серіктестіктің қатысушысы бола алады. Толық серіктестіктің ең жоғарғы органы қатысушылардың жалпы жиналысы болып табылады. Толық серіктестіктің ішкі мәселелер жөніндегі шешім барлық қатысушылардың жалпы келісімі бойынша қабылданады. Толық серіктестікке қатысушының қалған қатысушылардың келісімінсіз өз атынан және өз мүдделері немесе үшінші жақтардың мүдделері үшін серіктестік қызметі мәнімен біртектес мәмілелер жасауға құқығы жоқ. Бұл ереже бұзылған жағдайда серіктестік өз қалауы бойынша мұндай қатысушылардан серіктестікке келтірілген залалдың орнын толтырудың, не осындай мәмілемелерден тапқан пайданы толығымен серіктестікке беруін талап етуге құқылы.

Толық серіктестіктің құрамында жалғыз қатысушы ғана қалса сондай - ақ ол 6 ай ішінде серіктестікті қайта құрмаса немесе жаңа қатысушылар қабылдамаса серіктестік таратылады. Былай айтқанда:

1. жаңа қатысушылар қабылдау арқылы серіктестікті сақтап қалу;

2. салымшылармен келісу арқылы толық серіктестікті сенім серіктестігіне айналдыру;

3. жарғылық қордың ең төменгі мөлшері жөніндегі шартты сақтай отырып толық серіктестікті жауапкершілігі шектелген немесе қосымша жауапкершілігі бар серіктестікке немесе акционерлік қоғамға айналдыру;

4. толық серіктестікті тарату.

Сенім серіктестіктеріне міндетті түрде «командиттік серіктестік» сөзі қосылып отыруы және барлық толық серіктестіктердің аты немесе бір толық серіктестіктің атына " жеке компания " деген сөз қосыла жазылуы қажет. Сенім серіктестігі кәсіпкерлікті жүзеге асыруға қатыспайды. Азамат тек бір ғана сенім серіктестігінің толық серіктестігі бола алады. Сенім серіктестігіндегі толық серіктес толық серіктестіктің қатысушысы бола алмайды. Сенім серіктестігінің жарғылық қоры оның қатысушылары салатын салымнан тұрады.

Шаруашылық барысында жарғылық қордың өзгертілуі мүмкін. Жарғылық қордың мөлшерін сенім серіктестігінің толық серіктестері белгілейді және ол заң жүзінде белгіленген ең төменгі мөлшерден кем болмауы керек. Салымшылар үлесінің мөлшері сенім серіктестігінің жарғылық қорының 50 процентінен аспауы керек.

Енді жауапкершілігі шектеулі серіктестікке сипаттама береміз. Жауапкершілігі шектеулі серіктестігі деп бір немесе бірнеше адам құрған, жарғылық қоры құрылтай құжаттарымен белгіленген мөлшерде үлеске бөлінген, сондай - ақ жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің қатысушылары оның міндеттемелері бойынша жауап бермейтін және қызметтеріне байланысты залалдарға өздері қосқан салымдардың құны шегінде тәуекел ететін серіктікті айтамыз. Жауапкершілігі шектеулі серіктестік өзінің мәні бойыиша тұлғалар мен капиталдардың бірігуін көрсетеді. Бұл жерде толық және сенім серіктігі арасында сондай - ақ акционерлік қоғам арасында өз орнын алатын коммерциялық заңды тұлғаның нысаны байқалады. Осы серіктестік түрі 19 ғасырдың аяғында Алманияда дүниеге келген.

Жауапкершілігі шектеулі серіктестікке қатысушылар саны 30 -дан аспауы қажет» яғни ол 1 жыл ішінде акционерлік қоғам етіп қайта құрылуға тиіс басқа жағдайда. Егер осы мерзім ішінде қатысушылар саны 30 - ға дейін кемімесе онда ол сот тәртібімен таралуға тиіс.

Қатысушылардың бір ауыздан қабылданған шешімі бойынша өз еркімен қайта құрылуы немесе таратылуы мүмкін. Қайта құрылған жағдайда ол тек акционерлік қоғам болуға құқылы.

Қазақстанда кеңінен тараған кәсіпкерліктің бір нысаны акционерлік қоғамдар болып табылады. (сондықтан болар, 1998 жылғы 10 шілдеде "Акционерлік қоғамдар туралы " ҚР Заңы қабылданған болатын. Алайда бұл жағдай субъективтік негіздерге негізделген. Себебі жекешелендіру кезінде мемлекеттік кәсіпорындар тек акционерлік қоғамдарға айналдыратын, басқа серіктестік түрлермен салыстырғанда оның ерекшелігі акциялар шығаруы. Сонымен, жарғылық қоры акциялардың нақты құнына тең белгілі санына бөлінген сөріктестік акционерлік қоғам деп аталады. Акционерлік қоғам қатысушылары өздеріне тиесілі акцияларды басқа акционерлік келісімінсіз бөліп бере алатын акционерлік қоғам ашық акционерлік қоғам деп аталады.

Акциялары тек өз құрылтайшылары немесе алдын-ала белгіленген өзге адамдар арасында таратылатын акционерлік қоғам жабық акционерлік қоғам болып табылады .Акционерлік қоғамды басқаратын жоғарғы орган оның акционерлерінің жалпы жиналысы болып табылады.

Жабық түрдегі акционерлік қоғамның жарғылық қорының мөлшері 5 айлық есептік көрсеткішпен кем болмауы керек.Тіркеу кезінде елу процент болуы ,ал айрықша акцияларды шығару көлемі жарғылық қордың 25 проценттен аспауы қажет. Ашық түрдегі акционерлік қоғамның жарғылық қоры 10000 айлық есептік көрсеткіштен төмен болмауға тиісті .Тіркеу кезінде елу процент , қалған елу процент жыл аяғына дейін қорда болуы және айрықша акция шығару жарғылық қордың 25 проценттінен аспауы керек.

Акционерлік қоғамдар жиналыс шешімі бойынша қайта құрылуы немесе қайта таратылуы мүмкін. Қайта құрылу жағдайында ол тек қана жауапкершілігі шектеулі серіктестік болып құрылуға құқылы. Еншілес және тәуелді шаруашылық серіктестіктері толық серіктестік нысаны болып табылмайды. Осыған байланысты дербес заңды тұлға ретінде құрыла алмай ды. Сонымен, еншілес серіктестік деп жарғылық қорға қатысуына қарай, не олардың арасында жасалған шарттқа сәйкес, немесе өздеріне қабылдайтын шешімді өзгеше түрде белгілей алатын шаруашылық серіктестікті айтамыз.

Тәуелді акционерлік қоғам деп дауыс беруші акцияларының 20 проценттен астамы басқа заңды тұлғаныкі болатын акционерлік қоғамды айтамыз.

Өндірістік кооператив коммерциялық заңды тұлғаның бір нысаны болып табылады. Азаматтардың бірлескен кәсіпкерлік қызметтері үшін мүшелік негізде олардың өз еңбегінің қатысуына және өндірістік кооператив мүшелерінің мүліктік жарналарын біріктіріу негізделген ерікті бірлестігі өндірістік кооператив болып есептелінеді. Кооператив мүшелері екі адамнан кем болмауы қажет .Қазақстанда кооперативтік қозғалыстар 80 жылдың аяғына таман күрт дами бастаған болатын. Алайда көптеген объективті және субъективті жағдайларға байланысты, сондай -ақ нормативті актілердің (осы аяны реттейтін) осал болуы 1991 жылдары оның құлдырауына алып келді. Осы жағдайды түзету мақсатында 1995 жылғы 5-ші қазанда ҚР Президентінің "өндірісті кооперативтер туралы" заң күші бар Жарлығы қабылданған болатын. Өндірістік кооперативтердің құқықтық жағдайлары осы жарлықпен және азаматтық кодекспен белгіленіп айқындалады.

Өндірістік кооперативтің қызметі өзінің жарғысына немесе құрылтай шарты мен жарғысына негізделе отырып жүзеге асырылады. Құрылтайшылар өндірістік кооператив құру жөнінде құрылтай шартын жасауды өз беттерімен шеше алады. Азаматтық кодексте жарғыда орын алатын мәліметтер тізімі анықталған. Өндірістік кооперативтің жарғысында мына келесідей мәліметтер бар: кооператив мүшелерінің жарнасының мөлшері туралы; кооператив мүшелерінің құрамы мен жарна қосу тәртібі және олардың жарна қосу жөніндегі міндеттемелерді бұзғаны үшін жауапкершілігі туралы; кооператив қызметіне оның мүшелерінің еңбек пен қатысу сипаты мен тәртібі және олардың жеке еңбекпен қатысуы женіндегі міндеттемелерді бұзғаны үшін жауапкершілігі туралы; кооперативтің пайдасы мен залалдарын бөлу тәртібі туралы; кооперативті басқару органдарының құрамы, құзіреті және олардың шешімдер қабылдау, соның ішінде шешімі бір ауыздан немесе білікті көпшілік дауыспен қабылданатын мәселелер жөніндегі шешімдер қабылдау тәртібі туралы ережелер болуға тиісті. Осы мәселелердің кейбірі Президент жарлығында көрініс тауып, ашылып көрсетілген.

Кооператив мүшелері екі адамнан кем болмауы керек. Қазақстанда 16 жасқа толған азаматтар кооперативке мүше бола алады және өзі міндетті түрде кооператив қызметіне қатысуы қажет.

Өндірістік кооператив мүшелері кооператив туралы заңда көзделген мөлшер мен тәртіп бойынша қосымша жәрдем беруге жауапты болады.

ΙΙ «ТУРАН ӘЛЕМ БАНК» ААҚ

2.1." Туран Алем Банк" ААҚ жалпы сипаттама.

Туран Алем Банк " ЖАҚ 1997 жылы 15 қаңтарда " Алем Банк Қазақстан " Акционерлік қоғам және " Тұран Банк " акционерлік қоғам қосылып, Қазақстан Республикасының өкіметі Ұлттық Банк Басқармасының шешімімен құрылған, " Туран Банк " Акционөрлік қоғамының тарихы 1925 жылдан басталады, яғни СССР-де Промбанк бөлімі республика территориясында ашылған Банк клиенттері Қазақстан Республикасының ірі өндірістік өнеркәсіптері кіші және орта кәсіпорындар, яғни кооперативті және жеке меншіктегі және сонымен қатар республика тұрғындары. Банк бар іс барысында Қазақстан Республикасы ірі қаржы мекемесі санына кірді. " Тұран Банк " филиалдары көп және осы көрсеткіші бойынша республикада екінші орын алған. Банк қызметі экономикадағы индустриалды секторларының қалыптасуымен және құрылуымен байланысты болды. Банк құрылыстарды қаржыландыруды жүзеге асырды және Қазақстан Республикасындағы ірі кәсіпорындарында қызмет етті, яғни Турксиб Түркістан - Сибирь темір жолы , Балкаш медь балқытатын комбинаты, Шымкент қорғасын заводы, Қарағанды металлургия комбинаты, Екібастүздағы "Богатырь" көмір кешені, Повладардағы мұнай өндіруші заводы, Қапшағайдағы ГЭС, Талдықорғандағы аккумулятор заводы және тағы басқаларда.

"Алем Банк Қазқстан " Акционерлік қоғамы өз қызметін 1990 жылы және көптеген жылдар бойы ҚР өкіметінің мемлекеттік кепілдікпен шетел несиелерді тарту жағымен агент болып табылды. Банк ҚР ірі және элиталы болып саналған және ҚР-ғы алғашқы банк болды. Сыртқы рынокта жұмыстарын жүзеге асырды. "Алем Банк Қазақстан " барлық белгілі банк аралық жүйеде.

Халықаралық карточкаларды және қазіргі техникалық платформаларда қызмет көрсету бойынша тәжірибелеріне сүйене отырып, 1994 жылы ҚР-ғы алғашқы локальды дебеторлық карточкаларды АLЕМ САRD шығарды.

Екі банк қызметіне нарық ортасының өзгеруі мен байланысты проблемалар әсер етті. Кәсіпорының қаржы жағдайын нашарлатты. Осы және тағы да басқа себептердің нәтижесімен Тұран Банк және Алем Банк ірі өндірістік өнеркәсіп негізгі массасында қызмет көрсеткен, яғни республикадағы жалғыз банк және ол сыртқы рынокта операциялар жүргізді. Олардың теріс капиталы 8 млрд, жалпы шығындары 1996 жылы $34 млн. асты және осыдан клинет төлем құралдардан ұзақ мөрзімге кешігіп төлөді, осыдан клиенттердің кетуі кеп болды.

Осы банктердің ҚР экономикасындағы маңызын ескере отырып Республика өкіметі және ҰБ олардың қослуымен ЖАҚ "Банк Туран Алем" құруға шешім қабылдады.

Содан кейін " Банк Туран Алем " ЖАҚ материалды техникалық және технологиялық база, кадр мәселелері, міндетер және талаптар бойынша қызмет көрсетті.

1997 жылы қаңтарда ҚР-ң министрлік по- станциасында ЖАҚ "Банк Туран Алем" басып жарғылық капиталы Т 4500 млн. , яғни 1997 жылы Т 7720 млн. жоғарылады. Банк-ң 100 % акциялары өкімет меншігінде ҚР- ң қаржы министерствасында болды. Банк мемлөкеттік лицензия алды, оны ҚРҰБ береді. Банктің жарғылық қорына $ 90 млн. болды.

Банктің қайта құрылымдық процесіне ЕБРР және " Глендей Консалдинг Лимитед" (Ирландия) ,яғни "Бизнес-план Банк Туран Алем" құрған.

Қайта құрылымдау бойынша қабылданған өлшемді қысқа мерзімді және Банкті жөндеу ;ақшәлық қарызынан жәие т.б. баланстан алынып тасталған,1997ж, аяғында Банктің баланс құрылымын жөндеді, яғни ол халықаралық тәуелсіз аудиторлық "Артур Андерсон" компаниясының мақұлдауымен болды.

ҚР-ң өкіметі банкті сатып алу бойынша тендер дайындады, банктің сеюоры жекешелендіру саяасатын жүзеге асырады.

1998 жылы 21 қантарда Қазақстан Республикасының қаржы министрі Қазақстандық инвесторлар арасында банктің 100 пайыз акциясын сатып алуда тендер жариялады.

1998 жылдың 23 науырызында банктің 100 пайыздық акциясына максималды баға ұсынып, "Қазақстандық инвестор" ("Консорциум") жеңіп алды. Сәйкесінше, 1998 жылы 2 сәуірде Қазақстан Республикасының қаржы министрлігі мен консорциум арасында қол қойылып банктің 100 пайыз акциясы толығымен төленді. "Банк Туран Алем" 100 пайыз акциясын жеке құқыққа беру, яғни, консорциум мүшелеріне №03/054-98 келісім шарты бойынша 1998 жылы 2-ші сәуірде болды. 1998 жылы 6 шілдеде банкті жабық акционерлік қоғамнан жабық акционерлік қоғам тіркеу туралы шешім қабылданған акционерлер жиналысы болып өтті. Банктің тұрақтылығын қамтамасыз ету туралы, тәуекелдерін төмендетті, банктің акционерлерінің активті операцияларын жоғарылату үшін қарапайым акцияларға қосымша эмиссия туралы шешім қабылданды, нәтижесінде, банктің акцияларының капиталы 15 $ млн өседі, яғни, Қазақстанның кәсіпорындарының акциясын сатып алу құқығы арқылы банктіің акционерлік капиталы өседі.

Банк басқармасы банк алдындағы шешімді тиімді түрде мемлекеттік, жоғарғы, орта звеноларды басқару негізінде дамиды.

Сондықтан банк персоналын басқару саясаты келесі принцитптер бойынша қарастыруға болады;

> прогрессивті және динамикалық дамудағы банк - лидер имиджін құру;

> банк қазметкері арасындағы "корпоративті дух" сезімін құру;

> перспективті жұмысшылар және олардың мамандығы бойынша қызметкерлерге аттестация жүргізу;

> мамандандырылғандықты жоғарылату мақсатында жоғарғы квалификациялық шетел мамандарын тарту.

Қазіргі кезде, банкте персоналдарды оқыту және персоналды қайтап дайындау жүйесі енгізіліп, қайта дамуда.

Персоналды оқыту және қайта дайындаудың негізгі талаптары:

- көмекші жәнө кіші қызмөт көрсөтөтін пөрсоналдар, қызменткерлердің барлық категориясы үшін банкті перосоналды дамытудың қажетті элементі ретінде қосымша оқытуды дамыту;

- жеке қабілетке, қызметкерлердің жұмысын орындау есебімен мамандарды жеке жеке дайындау;

- мамандыққа және қызметкерлердің қызметтік мәртебесіне байланысты үзіліссіз күнделікті және кезеңдік дайындау;

- қызметкерлерді үйрету бойынша уақтылы жоспарды құру және орындауға персонал қызметіне және құрылымның бөлімдегі басшылар жауапкершілігі;

- банктің өндірістік және қаржы есебі.

ЖАҚ "Банк ТуранАлем" ұйымдастырылған кезден бастап 170 қызмөткерлерді бас корреспондеттік банктерді жетілдіруді: Іnternational Conception Ваnк, СоmmегсіаІ Ғгаnсе Ваnк. Банк басқармасы осыншама қызметкерлер саны, өз білім деңгейін жоғарлатуын банк үшін жеткіліксіз, бірақ бұл реорганизация және қалыптасу қиыншылықтарымен байланысты, сонымен қатар осы кезеңдегі банктің қаржы шектерінің мүмкіншіліктеріне байланысты.

Банк көптеген Алматы, Москва қалалары және шетел әріптестерімен банктік персоналды оқыту туралы ұсыныстар алады, сонымен қатар мамандықтарды оқу орындарымен, яғни Алматы қаласындағы ҚазМБА, КИМЭП, Тұран Университеті және т.б.

Сонымен қатар банк іскерлік байланыста келесі оқу орталықтарымен: Алматыдағы банктік оқыту орталығы, Қазақ Халықаралық банктік іс институты, "Арман" Халықаралық орталығы, Қазақстан Республикасының банктер Ассоциясы және Ресейдің банктер Ассоцияциясы, бағалы қағаздар рыногының мамандарының қатысуымен ұллтық Ассоцияциясының, "Ісіоп"банк оқыту орталығы (Москва қаласы), Халықаралық Мәскеудегі қаржы банкттік мектептер т.б.

Қазіргі кезде өзінің даму бастауында түр. Банк алдындағы мақсаты өте қиын, бірақ оған жету мүмкіндігі бар.Банктің ұраны "Воля к победе". Бұл "Тұран АлемБанкі" ЖАҚ Қазақстан Республикасындағы Банктік істерінің флегманы болады дегенді білдіреді.

"Тұран Алем Банк "ЖАҚ әмбебап болып табылады және Қазақстан нарығында барлық банк қызметтерінің барлық түрін көрсетеді. Жоғарғы мамандардың персоналдар, жаңа банктің технологияларды көрсету клиенттерге ең тиімді шешімді, яғни олардың іскерлік және қаржы жұмыстарының байланысты қамтамасыз етеді. Банкте жақсы дамыған филиалдары бар; 60 процеттке дейін аймақ есебімен оның филиалдары арқылы өтеді.

Банк клиенттері-Республикадағы Халықаралық шаруашылық саласындағы жетекші кәсіпорындар :мұнай өндіруші, газ өндіру, тау өндіру, электро энергия транспорт, ауыл шаруашылық және сауда.

Банк клиенттері үшін келесі қызметтер түрлері көрсетіледі:

- қолма-қол операциялар жәие барлық валюта төлемдері жүзеге асырылады;

- шет ел валютасымен, теңге арқылы ағымдық шоттарды жүргізеді;

- белшек және корпаративті клиеттерден депозиттер алады;

- депозиттік шоттарды теңгемен және шет ел валютасымен жүргізеді;

- күттілген сомадан көлетін овердравтар ұсынады;

- қаржы және келемдік рыноктарда операцияларды жүзеге асырады;

- трасттық .форфейтингтік, валюталық арбитраж, лизингтік;

- асыл бағалы металдардың және экспорттқа жіберетін шикізаттар операцияларын жүзеге асырады;

- тікелей және бекітілген аккредитивтік және кепілдікгер ұсынады;

- сауда сделкаларын қаржыландырады;

- ЕБРР, АБР, МБРР, ВБ бағдарләма бойынша қәрыздар ұсыну.

"Тұран Алем Банк" ЖАҚ екінші қарыз траншасына қызмет бойынша Әлемдік Банк "әлеуметтік қорғау бойынша жоба", "Кроуссроудз" Азиаттық Несие компания, ауыл шаруашылық кәсіпорнын несиелеу үшін АБР қарызға алу, ЕБРР орта және шағын бизнөсті несиелер және сауданы дамыту бағдарламаларына қызмет етуге өкілеті. Банктің шет ел корреспонденттік сеті (бірінші класты банктің) нақты жоне тез клиент тапсырыстарын орындауға кепілдік береді Бүгінгі күнде банк Алматы қаласында АLЕМСагсd төлем жүйесімен қызмет етуді ұсынады, VIZА ІпіегnаіtіоnаІ Халықаралық төлем жүйелерінің мүшесі болып табылады.

"Түран Алем Банк" ЖАҚ Қазақстан Республикасындағы бағала қағаздар нарығында маркет-вайзер болып табылады. 1997 жылы Банк номиналды иегер ретінде клиенттердің шоттарын жүггізу құқығымен мемлекеттік бағалы қағаздар брокерлік және диллерлік қызметті жүзеге асыруға кепілдік алуы, сонымен қатар Ұлттық Банк қысқа мерзім нотасындағы МЕККАМ нарығында алғашқы диллер статусын алды, Ұлттық жинақтаушы облигациялар Қазақстан Республикасының ішкі қарыздары бойынша ұлттық жинақтаушы облигациялар бойынша қызмет керсетуді субдепозиттеу және орналыстыруда қаржы агентгігі болдьі.Банк VIZA, Маster Сагd, Аmегісаn ехргеss Халықаралық төлем жүйелерін жол чек операцияларын жүзеге асырады.

Банкте көлесі негізгі бағыттағы жұмыстарға бағытталған маркетингтік қызмет дамыған:

> Банктік қызметтермен жұмыстар нарығын зертеу, сәйкес рыноктағы Банктің үлесін анықтау, рыноктағы клиенттік базалар және бәсекелес жағдайдағы рынокты сегменттеуге талдау жүргізу.

> Рынокты талдау және банктің клиенттерін анкета арқылы сұрау нәтижелері негізінде банк қызметкерлерінің сұранысы осы рынокта қалыптасуын зерттейді, сонымен қатар қанағаттандыру деңгейін анықтайды, яғни банктің бәсекелес клиентуралар сұранысы, бәсекелестерінің әлсіз және мықты жақтарын және олардың әлует мүмкіндіктеріне бағалау жүргізеді.

> Банктің жаңа қызметтерін құруға қатысу, жаңа клиенттерді тарту және клиентт базаларын кеңейту, клиент сервистің жаңа түрлерін және нысандарын енгізу және өңдеу;

> Банктік қызметкерлер тарифтік қойылым бойынша банк саясатына қалыптасуына қатысады;

> Банктік және жарнамалық қызметтер өткіру каналдары қажет сұранысын қалыптастырады;

> Банк бөлшек жөне корпаративтік клиенттерді дивекциялау, аймақтық ерекшеліктерді ескере отырып 3-5 жылға маркетингтік қызметінің жоспарын құру қажет, сонымен қатар банк қызметтеріне номенклатура және түрлері бойынша клиентураларға сәйкес сұранысты бағалау жүргізеді, жарнама саясатының концепциясын және оны өткізу бойынша бюджеттік құруда кіреді. Банктің автоматтандыру саласындағы негізгі бағытты приориттеті төлемдерді және есеп жүйесін жетілдіру бойынша жұмыстарды тездетуге бағытталған.

Банк жүйесіне 1993 жылдың желтоқсанында бұрынғы "Қазақстан Алем Банк "АҚ болған кезінде енген.

1996 жылдың 12 желтоқсанда 292 ҚР¥Б-ның екінші деңгейдегі банктің халықаралық стандартқа көшу тәртібі туралы қаулысында халықаралық стандартқа өтудегі банктердің көшу тәртібінің критерилері анықталған.

Критериі ретінде жеткілікті капитал, активтер сапасы, менеджмент деңгейі, бухгалтерлік есеп ақпаратты беру жөне енгізу керсеткіштері қабылданған. Банктің осы қаулысына сәйкес Ұлттьщ Банкке қызметті жақсарту жене рекапитализациялау жоспарлары қызыметін ұсынады. ҚРҰБ 487 1997 жылдьің 31 желтоқсанында "Тұран АлемБанкі"ААҚ қаулысында бірінші банк топтары, яғни Халықаралық стандартқа көшуді жүзеге асырған.

Осы қаулыға сәйкес 1998 жылдың аяғына Халықаралық банк тәжірибесінде қабылданған банктің жеткізу мерзімі анықталған. Нәтижесінде Банкте жоспарлаудың шаралары жүзеге асырған. Халықаралық стандарт қызметінде алға жылжиды;

- Банк операцияларының автоматтандырылған масштабты бағдарламасы жүзеге асырылады;

- Есеп және есеп беру жүйесін жетілдіру ;

- Банктің тәуелді басқару жуйесі жаңа сапалы деңгейге көтерілді;

- Филиалдық сетердің басқару құрылымы рационалданған және т.б.

Соңғы жылдары Банктің құрылымдық байланысты мақсаты клиенттің саясаты активтеу бағыты үшін негізгі қадамдар әзірленуде.

Банк активінің сапасын жақсарту тенденциясы тұрақты бақыланып отыр. Алты айдағы активтерінің өнімділігі -5,9 процент болды. Қайтарымды активтер мөлшері жоғарылады. Шот бойынша орта айлық қалдық, яғни қайтарамды активтер табыла жататын қалдықтар жарты жылда үш жүз миллион тенгеге өсті. Банктің левереджі едәуір жақсарды: - 5.5 процентке, 86 процент салыстырғанда, Банктің ссудалық портфелі жақсарды, банк портфелінің сипаттамасы бойынша несиелерді толық жабу .үшін адекванттық банк ссудалары бойынша жоғалтуға мүмкін резервтер бар. ҚРҰБ бекіткен принципиалдық нормативтер әрдайым сақталып отырады. Банктің күшті жақтарына келесілер жатады:

- Банктің қызметін лшицензиялау пакетінің болуы;

- ҚР-ның барлық территорияда кең және дамығән сет филиалдары бар.

- Мықты және дамушы клиентік базалар;

- Өнеркәсіптің әр-тұрлі сфөрасын несиелеу жәнө қаржылау облысында үлкен тәжірибелер бар;

- Шет ел банктерінің корреспонденттік сеттері дамыған ;

- Квалификациясы жоғарғы кадрлардьі алу жоғарғы деңгейде ;

- Республика бойынша жеке жиһаздарының және оргтехника мен қамтамасыз өтілген жеке орындардың болуы мүмкін.

- Негізгі құралдар есебін , ішкі есеп, қарыз қызметін бақылауды жоспарлау;

- Банк жүйесі бойынша процөдураларды унификациялау немесе оларды тарату бар;

- Салымшылар санының көптігі;

Сонымен қатар банкте әлсіз жақтары да бар, оларға келөсілерді жатқызуға болады:

- Банктің бүгін жұмыс істөйтін ақысының төхнологиялары сайквс келуі ;

- Нақты уақыттағы тәртіп бойынша жұмыс істеуге мүмкіндік беретін бағдарламаның қамтамасыз етуі әлсіз;

- Негізгі қорларының жарамауы және жарауы ;

- Аяқталмаған құрылыс объектерінің бар болуы және орындарының жетіспеуі;

"Тұран Алем Банк "ААҚ шет ел Банктерінің және Халықаралық қаржылық ұйымдарының белсенді қызмет атқарады.

"Инкомбанк", " Мосбизнесбанк" (Ресей) және басқада банктермен корреспондеттік қатынастар ұстайды.

Америка, Европа және Азия басты банктегі шетел корреспондеттік сеттері дамыған, Банк 1-2 күн аралығында түрлі валюталық төлемдерді жүзеге асырады, яғни клиенттер ушін минимальды шығындар тиімді болады. Жобаларды өндеу бойынша қарыздар бөріледі, ол "Кроссроудз" Азияның несие компаниясымөн және "АБР" - ның нөсиелер беру туралы келісімдер бекіту бойынша жургізіледі.

"Кроссроудз" Азиядағы несие компания келісім бойынша орта және шағын бизнесті дамыту ушін несиелер бөледі, ол АБР нөсиөлері ауыл шаруашылығы өнімдерді өндеу нөмесө өндіріс үшін құрал жабдық сатып алуға несиелеугө арналған. Алдында келесі мақсаттар тұр:

1. Банктің жеке капиталын қосымша имиссия есебімөн көбейту. 15 млн. доллар қарапайым ақша эмиссисын қосу. Бұл өз кезінде Халықаралық ақша рыногындағы тартылған құралдар рыногын көбейтуге мумкіндік береді.

2. 1998 жылы ағымдағы пайдасы 150 - 200 млн. долар мөлшерінде жоспзрланады, ол 1998 жылдың өткен айындагы динамиакасымен дәлелденді және шаралар көрсетілді:

- қойылымдық шығындардың төмендеуі;

- бәнктің сапалық активтерінің жоғарлауы;

- жұмыс істейтін активтөрдің өсуі;

- негізгі құралдарды алу үшін консерватиктік саясатты жүргізу; 15 млн, долар сомасына баланстан тыс активтерді жүзеге асырды. "Туран банк" АҚ және "Қазақстан Алем Банк" АҚ қосылуымен қабылданған.

Осы шaралардың өткізілуіне байланысты Банктің несие капиталы 60 - 65 млн. долларға жоғарлауы жоспарланған.

2.2. Туран Алем банк" ААҚ-тың ЖАҚ-тан ААҚ-ға көшуі.

Банк 1999 - 2000 жылдары акциянерлік капиталдары 100 млн. доллар "Туран Алем Банкі" ААҚ жаңа акция эмессияларымен распискалық бағдарламалары арқылы жүргізіледі. Қазіргі кезде Банк ЕБРР және ҚРҰБ мен келісімдер жургізеді. 4. Банк 1999 жылы евробондтар рыногында Халқаралық капиталдар рыногындағы қосымша эмиссия есебімен қабылданды.

Банк халықаралық бірлесуге қатыса отырып, ішкі рыноктағы қаржыландыру экспанеиясын пайдаланды: КЕГОК. "Қазақстан Темір жолы" РГП, Казтрансойл" және т.б. компания ірі клиенттарді капиталдармен қаржыландыру үшін Банк 1998 жылы 4 жартысында 20-80 миллион доллар саласында синдицирленген қарыздар алады.

Сауданы қаржыландыру клиенттің талаптарын жабу үшін халықаралық қаржы институттарын 50 миллион доллар мөлшерінде кредиторлардың линияларын алуды жоспарлап отыр.

Қазіргі көздө ҚР-ның корпарацияларын жузеге асыру Банк програмалары бойынша халықаралық қаржыландыру корпарациясымсн келісімге келді, Онда ерекше орынды Республикадағы Шағын және орта бизнесті дамытуды қолдау бағдарламаларьі алады. Банк капиталының институты қатысады, хальіқаралық бухгалтерлік есеп стандартына сәйкес "Артур Андерсон" тәуелсіз аудиторлық компаниясы қаржы аудит жүргізеді, сонымен қатар Банк 1998 жылы халықаралық рейтинг агенстволары арқылы несие алуды жоспарлады. Банк интеграциясын халықаралық банктік жүйеге алып келетін соңғы нәтиже, ол Базельдегі келісімнің анықталған негізгі принципі бойынша капиталдың халықаралық стандартына сәйкестігінің қажеттігімен байланысты болатын объективті қадам , ол рейтингті алу болып табылады.

Банк 223 шетел және 180 жақын шетел банктерін корреспонденциалық қатынаста бағытталған елдер Германия, АҚШ, Ұлыбритания, Швецария, Франция, Австрия, Голландия, канада, Бельгия және Италия - алыс шетелдегі елдер және Ресей Прибалтика, Украина және Қырғызстан "Туран Алем Банк" ЖАҚ - тың 64 шетөл және ТМД елдерімен қатаң жөие жұмсақ валюталық НОСТРО кореспондеттік шоты бар. Олардың ішіндегі НОТРО-ның қызмет көрсететін қатаң валютасы - 42 шот және 39 шоты ТМД елдерінің валютаны жүзеге асырады, " НОСТРО " шоттәрыиың 26 алыс шетел, ал 38 жақын шетелде ашылған: "Лоро" шоттарының 109 ГМД және Бельгия банктерінде ашылды және 85 белсенді жұмыс істейтіндер.

Банк дамуының стратегиялық мақсаты - қаржы институты ретінде минимальды тәуөкелдердегі максимальды пайда алу үшін жәнө нарықтық акциялар құның өсу шотындағы акционерлердің құндылық құралдарының максимизациалау болып табыпады. Бұл мәқсат оның әмбвбап банккө көшуіне яғни "Алем Банк Қазқстан" акционерлерінің тобы кең көлемде болды.

Сонымен басқару жүйесін дамыту, оның халықаралық тәжірибесін жақсартты, яғни, банктің стратегиящлық мақсәты болып табылды. Банкте басқару қөұрылымы қайта құрылып, негізгі конторлары және филиалдары болды. Бұл құрылыстың негізгі мақсаты - жұмыс істеп жатқан бөлімдерін және бөлімшелерін ақпарат, техникалық және әдістемелік технологиямен қамсыздандырылуын қолдау болды.

ҚОРЫТЫНДЫ

Егеменді елімізде жүзеге асырылып жатқан түбегейлі экономикалық түрлөндірулерді және құқықтық реформа барысында қол жеткізген табыстарымызды есепке ала отырып кәсіпкерлііғгі дамыту, кәсіпкерлік құқықты қалыптастыру, кәсіпкерлік қатынастарды қуқықтық реттеу кезінде нарықтық экономикасы дамыған елдердің осы өзекті мәселелері бойынша жинақталған тәжірибесіне, ғылыми жетістіктеріне сүйенуіміз қажет деп ойлаймын.

Айта кету қажет, қазіргі кезде кәсіпкерліктің әлсіз жағына мыналарды жатқызуға болады;

- Қаржылық және материалдық ресурстардың жеткіліксіздігі;

- Көптеген фирмалардың төменгі деңгейдегі басқармалары;

- Маркетингтік жұмыстардың жеткіліксіз деңгейде атқарылуы;

- Мол, пайдалы нәгижеге " тез жетушілікті" алға қоюлары;

- Төлем қабілеттілігін және сұраныстын нашар есепке алуы;

- Рынокқа тек жоғары пайдалы тауарлар мен қызметтерді өткізуге бағытталуы;

- Рыноктық қатынастарда тез туындайтын жағдайларға байланысты дер кезінде бизнестің жаңаша бағыттай алмаулары;

- " Көлеңкелі" бизнестерге әраласулары;

- құрамдардың тұрақтанбауы.

Осы әлсіз жағымен қатар мықты жақтарында мына түрде сипаттауға болады:

- білікті қаржылық саясат жүзеге асырылуда;

- өндіріс жағына аса ден қойылуда;

- өзгеріп жатқан жағдайға төз бейімделіп, икөмделуде;

- шағын рыноктардағы бәсекөлестік позицияларға мамандану жүзеге асырылуда;

Менің ойымша, осы бір жұмыстың көлемінде тақырыпқа байланысты барлық теориялық мәселелерді қарастыру мүмкін емес. Сонда да болса, жоғарыда аталғән түпкілікті маселелөр бойынша кейбір тұжырымдамалар мен қорытындылар берілген. Кәсіпкерлік қызмет аясында туындайтын қатынастар тек кәсіпкерлік құқықтық нысанда, былайша айтқанда кәсіпкерлік құқықтық қатынастар түрінде кездеседі; ұйымдық-құқықтық нысандарында құқықтық жағдайларына; Қазақстан аумағында жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызметтің жалпы қағидаттары сипатталған.

Қазіргі Қазақстаи Рөспубликасының экономикасының дамуында кәсіпкерліктің ұйымдық құқықтық нысанының дамуына зор көңіл бөлу қажет.

Жоғарыда айтылғандардан мынадай қорытынды шығаруға болар еді. Өндіргіш күштер дәрежесі мен сипатынан туындайтын меншік пен кәсіпкерліктің әр қилы формлары, қазіргі рыноктық экономикаға аралас экономика сипатын береді. Мұндай экономиканың бір клеткалы бірыңғай укладты экономикамен салыстырғанда үлкен артықшылығы бар. Өйткені онда көп уклад орын алады, сөйтіп бәсеке арқылы өзінің өміршеңдігін дәлелдей отырып, қоғам мушелерінің әр қилы қажеттіліктерін тиімді қанағаттандыра алады. Аса қиын жағдайда тоталитарлық жүйеден кәсіпкерліктің аралас моделіне көшіп жатқан еліміз үшін бұл үлкен сабақ.

Макродеңгейде үлкен бизнестің әкімшілік формалары ерекше ұдайы өндіріс потенциалын құрайды; аймақтық және жергілікті деңгейде – өндірістің локальдық орналасуын есепке алғанда орта және кіші бизнестің әсері өте салмақты болып келеді.

Акционерлік типтегі корпорацияны кешенді зерттеуді трансакциондық шығындар концепциясымен көрсетілген жаңа институционалдық теориялар параметрлері арқылы қарастырмау мүмкін емес. Траксакционды шығындардың мазмұнын жалпылай ашу кең ауқымды мәселені- нақты формалар іс-әрекетінің нәтижелерін трансформационды немесе өтпелі жағдайлардан сандық бағаға дейін зерттеуге мүмкіндік береді. Трансакциондық теория тұрғысынан экономика экономикалық субъектілердің өзара әсерінің ішкі корпоративті (фирмалы) және сыртқы корпоративті (нарықтық) модельдерінің артықшылығы арасындағы бәсеке ретінде қарастырылады.

Корпорацияның акционерлік меншіктің жоғары формасы ретінде пайда болуы барлық формалардағы капиталды иемденудің жеке формасын сақтап қалуды білдіреді. Олардың қатарында сапасы жағынан капитал меншігінің жаңа субъектісінің - жалдамалы еңбектің өкілдері пайда болады. Бұл тенденция Интеграцияланған корпоративтік құрылымдар, Трансұлттық корпорациялар іскерлер тобы корпоративті сектордың қазіргі заманғы институционалды модернизациясының негізі болып есептеледі. Мұндай әдіс берілген субьектінің ұдайы өндіріс белсенділігін қамтамасыз ететін корпорацияның инвестициялық және иновациялық әрекетінің құралдарын анықтауға мүмкіндік береді.

Отандық ортада корпоративтік қатынастардың дамуында келесі тенденцияларды негіздеуге болады:

• халықаралық корпоративтік құрылымдардың (МФПГ, ТНК филиалдары) басым қызметі;

• инвестициялық нәтижелерді іске асыру – ішкі және сыртқы инвестициялар дефициті (тапшылығы);

• инновациялық потенциалды іске асыру – нарық қоры мен нарықтық инфрақұрылымның дамымауының регрессивтік әсері;

Тиімділікті транзитті жағдайда арттыру үшін:

• ішкі және аралық корпоративті бәсекені қалыптастыру арқылы, баға түзілуінің көпсатылығын жеңу;

• келісімнің монопольды-келісім сипатын жеңу арқылы корпорацияның трансакционды ұдайы өндіріс белсенділігін жетілдіру;

• капитал ағынын жеңу, таза пайда капитализациясын уақытша әкімшілдендіру арқылы қорлану нормасын өсіру, акционерлендіру арқылы инвестициялау өзіндік көздерін дамыту. Бұл инвестициялық құрамды жетілдіру дегенді білдірді.

• жаңашылдықтың екінші бейімделу сипатын жеңу мен иновациялық тауар түрін модификациялау.

Қазақстанда корпоративтік құрылымды дамыту үшін, институционалдық аспектіде төмендегілер қажет болады:

1. құқықтық базаны жетілдіру. Акционерлік қоғамдардың заңи және нормативтік негіздерін жетілдіру ("Акционерлік қоғам туралы" жаңа заң қабылдау, "ФПГ туралы" заң, "Бағалы қағаздар нарығы туралы" заңның бағалы қағаздарды сенімді басқару бөліміне өзгеріс енгізу.

2. Республикалық және аймақтық деңгейдегі корпоративтік құрылымдарға мемлекеттің қатысу формаларын жетілдіру. Қазақстандық ірі корпорациялардың экономикадағы құрылымтүзушілік орнын ескере отырып, осы құрылымның мемлекеттік индустриалдық саясаттың приоритетін іске асырудағы рационалдық формасын енгізу қажет (иновациялық орталықтар, технополистер, мемлекеттік-корпоративті бизнес-инкубаторларын құру).

3. Қор рыногының қызметін жақсарту. Ол үшін қор рыногы қатысушыларының тәуекелдік сақтандыру жүйесін енгізу және ірі корпоративтер элементтерінің бағалы қағаздар эмиссиясын ретке келтіруді жетілдіру қажет.

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Блауг М. Экономическая теория в Ретроспективе, М., Дело ЛТД, 1994, 426 б.

2. Маршалл А. Принципы экономической науки: М; Прогресс-Универс, 1993,Т1. 377-387 б.

3. Шумпетер Й. Теория экономического развития.-М.; Прогресс-Университет, 1992, с.84

4. Гэлбрейт Дж. Экономические теории и цели общества – М.:Прогресс,1976

5. Маркс К., Капитал –М., Политиздат, т.1., 67 б.

6. Маршалл А. Принципы экономической науки: М.; Прогресс-Универс., 1993, т.1, 87 б.

7. Коуз Р. Природа фирмы. //Вестник Санкт-Петербургского университета. -1992. №4.-С. 13. Коуз Р. Фирма, рынок, право. - М. : Дело, 1993- 193с. Уильямсон О. Экономические институты капитализма. Фирмы, рынки, «отношенческаяң контрактация.

8. О. Уильямсон. Экономические институты капитализма- Спб: 1996., 47 б.

9. Винслав Ю., Хуснутдинов М., Пухова Е., Ухин А. К развитию постсоветских ТНК /РЭЖ, 1999- 11-12., 12-21 б.

10. Мовсесян А., Либман А. Современные тенденции и развития и управления ТНК. // Проблемы теории и практики управления- 2001, 55-59 б.

11. Драчева В., Либман А., Формирование системы внутренних рынков ТНК и место России в этом процессе // Менеджмент в России и за рубежом – 2000.- 94-102 б.

12. Мовсесян А., Огнивцев С. Транснациональный капитал и национальные государства – МэиМО.- 1999- 6., 56-60 бб.

13. Косолапов. Финансовые рынки и финансовые институты //РЦБ, №2, 2002/.

14. Войтенко А. Состояние и перспективы официальных ФПГ в России // РЭЖ, 1999, №11-12, Б.22 – 28/.

15. Кутиков В., Латышева Г., Николаев А. Образование финансово – промышленных групп (необходимость, цели и механизмы) // Рос.экон.журнал, 1994 – 1, 34 б.

16. Майзель А.И., Пивоваров И.С. Рыноктық экономикадағы кәсіпқойлық құрылымдар. – Санкт-Петербург экономика мен қаржы университеті, - 197 б.

17.Ю.Комлев, С.Ордабаева. О формировании финансово – промышленных групп в СНГ. Выводы для Казахстана. // Экономика Казахстана. – 2002. -№ 7-8/.

18.Блауг М. Экономическая теория в Ретроспективе, М., Дело ЛТД, 1994, 319-321 б.

19.Шумпетер И. Теория экономического развития. М., 158-159 б.

20.А.Дынкин. Новый этап НТР. Экономическое содержание и механизм реализации в капиталистическом хозяйстве., - М., 1991, 167 б.

21.Иновационный процесс в странах развитого капитализма (методы, формы, механизм). э.ғ.д. Рудакованың редакциясы бойынша, М.: Москва универститетінің баспасы, 1991, 11 б.

22.В.Иноземцев. Структурирование общественного производства в системе посиндустриалных координат (методоло-теоретические аспекты), Рос.эконо. журнал, М., 1997,, №11-12, 65 б.

23.Шумпетер И. Теория экономического развития. М., 83 б.

24.Аоки М., Х. Ким Корпоративное управление в переходных экономиках: инсайдерский контроль и роль банков. СПб: Лениздат, 1997.

25.Положение об участии иностранных инвесторов в процессе приватизации государственной собственности в РК (Постановление Кабинета Министров РК. Приватизация: нормативные документы. Т.п. Ж.С.Карибжановтың редакциясы бойынша- Алматы: Караван АҚ, 1993,-15 б.

26.Указ Президента РК, имеющий силу закона, "О приватизации"Казахстанская правда. 1995, 22 желтоқсан

27.Есіркепов Т., Мерғалиева Л. Государственная собственность в условиях перехода к рыночным отношениям: теория и практика. –Алматы,2001, 103-104 б. +

28.Кенжегузин М., Экономика Казахстана на пути преобразований, Алматы, 2001, 251-252 б.

29.Маркс К Капитал- М. Политиздат, т1кн.1.67 б.

30.Коуз Р. Природа фирмы. //Вестник Санкт-Петербургского университета. -1992. №4.-С. 13. Коуз Р. Фирма, рынок, право. - М. : Дело, 1993- 193с.

31.Винслав Ю, Хуснутдинов М., Пухова Е., Ухин А. К развитию постсоветских ТНК /РЭЖ, 1999 - № 11-12. – С.12-21/.

32.КосолаповГ. Финансовые рынки и финансовые институты//РЦБ, № 2, 2002/.

33.Куликов В., Латышева Г., Николаев А. Образование финансово-промышленных групп (необходимость, цели и механизмы// Рос. экон. журнал, 1994 - № 1, С. 34

34.Майзель А.И., Пивоваров И.С. Предпринимательские структуры в рыночной экономике. - Санкт-Петербургский университет экономики и финансов, 1995.- С. 197/.

35.Ю. Комлев, С.Ордабаева О формировании финансово-промышленных групп в СНГ. Выводы для Казахстана //Экономика Казахстана. - 1997. -№ 7-8/. 36.Львов Д. Институциональная экономика. М.: Дело, 2001