Климат түзуші факторлар

Климат – белгілі бір аймақтың ұзақ уақыт бойы қалыптасқан ауа райының жиынтығы. Әр жердің климаты әртүрлі болады, себебі оған әсер ететін арнайы факторлар бар. Оларды климат түзуші факторлар деп атайды.

Климат түзуші факторлардың ең негізгісі – Күн радиациясы. Күн Жердің басты жылу көзі болып табылады. Күн сәулесі жер бетіне әртүрлі мөлшерде түседі, себебі Жер шар тәрізді. Экватор маңында күн сәулесі тік түседі, сондықтан ол жерлер ыстық болады, ал полюстерге сәуле көлбеу түсіп, суық климат қалыптасады.

Екінші маңызды фактор – географиялық ендік. Ол белгілі бір аймақтың экваторға жақын немесе алыс орналасуына байланысты. Ендік артқан сайын ауа температурасы төмендейді. Сондықтан Қазақстан қоңыржай белдеуде орналасқандықтан, мұнда қыс суық, жаз ыстық болып келеді.

Үшінші фактор – атмосфералық циркуляция. Бұл – ауа массаларының қозғалысы. Желдер мен ауа ағындары жылу мен ылғалды бір жерден екінші жерге тасымалдайды. Мысалы, теңізден соғатын желдер ылғал әкелсе, құрлықтан соғатын желдер құрғақ ауа әкеледі.

Тағы бір маңызды фактор – жер бедері (рельеф). Таулар ауа қозғалысына кедергі жасап, жауын-шашынның таралуына әсер етеді. Таудың жел жақ беткейінде жауын-шашын көп түссе, ық жақ беткейі құрғақ болады.

Сондай-ақ мұхиттар мен теңіздердің әсері де үлкен рөл атқарады. Су баяу қызады және баяу суиды, сондықтан теңізге жақын аймақтардың климаты жұмсақ келеді. Ал мұхиттан алыс орналасқан жерлерде климат континенттік, яғни температура айырмашылығы үлкен болады.

Қорытындылай келе, климат бірнеше факторлардың бірлескен әсерінен қалыптасады. Оларға күн радиациясы, географиялық ендік, атмосфералық циркуляция, жер бедері және су айдындары жатады. Осы факторларды білу арқылы біз әр аймақтың климат ерекшеліктерін түсіне аламыз.