КƏМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ ЖƏНЕ ҚҰҚЫҚ БҰЗУШЫЛЫҚТЫҢ АЛДЫН АЛУ

КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚ БҰЗУШЫЛЫҚТЫҢ АЛДЫН АЛУ

Олжабай Азиза Мұсабекқызы

6B02802-Әлеуметтік педагогика

(ІР) мамандығының

2 курс студенті

Azizaolzhabay@gmail.com

Ғылыми жетекшісі: Раймқұл С.Ұ.

s.raimkul@abaiuniversity.edu.kz

Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

Алматы, Қазақстан

Аңдатпа. Мақалада кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғау, мектеп ортасындағы зорлық-зомбылық пен кемсітушіліктің алдын алу, сондай-ақ кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы мәселелер қарастырылады. Зерттеудің негізгі дереккөздері ретінде доктор Робин Н. Хаарр дайындаған «Қазақстан мектептеріндегі балаларға қатысты зорлық-зомбылықты бағалау» зерттеуі және Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары жөніндегі сот практикасына арналған нормативтік қаулысы пайдаланылды. Бірінші еңбекте Қазақстан мектептеріндегі балалар арасындағы және мектеп қызметкерлері тарапынан жасалатын зорлық-зомбылықтың сипаты мен деңгейі зерттелсе, екінші құжатта кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы, олардың құқықтарын қорғау, сот ісін жүргізу ерекшеліктері және тәрбиелік ықпал ету шаралары қарастырылған. Екі дереккөзді салыстыра қарастыру кәмелетке толмағандармен жұмыс барысында тек құқықтық жауапкершілікті ғана емес, олардың қауіпсіздігін, тәрбиелік ортасын және құқықтарын қорғауды қатар ескерудің маңызын көрсетеді.

Түйін сөздер: кәмелетке толмағандар, бала құқығы, құқық бұзушылық, қылмыстық құқық бұзушылық, зорлық-зомбылық, буллинг, кемсітушілік, мектеп қауіпсіздігі, алдын алу, тәрбиелік ықпал.

Міндеттері

1.⁠ ⁠Кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғау мәселесінің негізгі аспектілерін қарастыру.

2.⁠ ⁠Мектеп ортасындағы балаларға қатысты зорлық-зомбылық пен кемсітушіліктің негізгі түрлерін анықтау.

3.⁠ ⁠Кәмелетке толмағандардың құқық бұзушылық жасауына әсер ететін әлеуметтік, отбасылық және тәрбиелік факторларды талдау.

4.⁠ ⁠Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары бойынша сот практикасының ерекшеліктерін қарастыру.

5.⁠ ⁠Құқық бұзушылық жасаған кәмелетке толмағандарға қолданылатын тәрбиелік ықпал ету шараларын сипаттау.

6.⁠ ⁠Баланың жеке ерекшеліктерін, өмір сүру және тәрбиелену жағдайларын ескере отырып, оның құқықтарын қорғаудың маңызын көрсету.

7.⁠ ⁠Мектепте қауіпсіз орта қалыптастыру және кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтардың алдын алу бағыттарын айқындау.

Кіріспе. Кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғау және олардың құқық бұзушылықтарының алдын алу қазіргі қоғамдағы маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Баланың құқықтық мәртебесін қорғау тек құқық бұзушылық жасағаннан кейін жауапкершілік белгілеумен шектелмейді. Баланың қандай ортада тәрбиеленіп отырғаны, мектептегі қауіпсіздігі, құрдастарымен қарым-қатынасы және ересектердің оған деген қарым-қатынасы да маңызды мәнге ие.Бұл мәселенің өзектілігін Қазақстан мектептеріндегі балаларға қатысты зорлық-зомбылықты зерттеген доктор Робин Н. Хааррдың еңбегінен көруге болады. Зерттеу 2013 жылы Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл мекемесі мен Қазақстандағы ЮНИСЕФ Өкілдігінің ынтымақтастығымен дайындалған. Еңбекте балалардың мектепте қауіпсіз әрі қолайлы ортада білім алуы олардың білім алу құқығын жүзеге асырумен тікелей байланысты екені көрсетіледі. Мектептегі зорлық-зомбылық пен кемсітушілік баланың мектепке баруына, оқу қабілетіне, үлгеріміне және психоәлеуметтік жағдайына кері әсер етуі мүмкін.

Ал Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысында кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары бойынша сот ісін жүргізудің ерекшеліктері, олардың жасын анықтау, қорғаушының міндетті қатысуы, заңды өкілдердің қатысуы және тәрбиелік ықпал ету шаралары қарастырылған.

Осы екі дереккөзді бірге қарастыру кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғаудың екі өзара байланысты бағытын көрсетеді: біріншісі – құқық бұзушылық пен зорлық-зомбылықтың алдын алу, екіншісі – құқық бұзушылық жасаған жағдайда кәмелетке толмағанның құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету.

Негізгі бөлім. ⁠Кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғау мәселесі.Баланың құқықтарын қорғау ең алдымен оның қауіпсіз өмір сүруіне, білім алуына және қадір-қасиетінің сақталуына жағдай жасауды көздейді. Хааррдың зерттеуінде мектеп баланың уақытының едәуір бөлігін өткізетін негізгі әлеуметтік орталардың бірі ретінде сипатталады. Сондықтан мектеп бала үшін тек білім алатын орын ғана емес, оның әлеуметтік дамуы мен қарым-қатынастары қалыптасатын орта болып табылады.

Зерттеу материалында мектеп басшылығы мен басқа да ересектердің мектепте зорлық-зомбылық пен кемсітушіліктің алдын алу, төзімділік пен өзара сыйластықты қалыптастыру жауапкершілігіне назар аударылады. Сонымен бірге барлық балалар үшін қауіпсіз және қолайлы білім беру ортасын қалыптастыру қажеттігі көрсетіледі.

Зерттеудің ерекшелігі – онда мектептегі зорлық-зомбылық мәселесі тек бір қырынан қарастырылмайды. Балалар арасындағы зорлық-зомбылықпен қатар мектеп қызметкерлерінің әрекеттері де зерттелген. Автор мектептегі зорлық-зомбылықтың деңгейін анықтау үшін балаларға, мұғалімдерге, мамандандырылған қызметкерлерге және мектеп директорларына сауалнама жүргізіп, олардың тәжірибесін зерттеген. Зерттеу бүкіл Қазақстан мектептерінің толық репрезентативті бағасы ретінде ұсынылмайды, алайда мектептердегі балаларға қатысты зорлық-зомбылықтың болжамды деңгейін көрсететін бастапқы мәліметтер береді.[32]

⁠Мектептегі зорлық-зомбылық және кемсітушілік.Хаарр зерттеуінде мектептегі зорлық-зомбылықтың бірнеше түрі көрсетілген. Олардың қатарында физикалық және психологиялық зорлық-зомбылық, қорқытып ақша алу, жыныстық сипаттағы қысым, кибербуллинг, кемсітушілік және қорлау сияқты құбылыстар қарастырылған. Бұл әрекеттер мектеп аумағында ғана емес, мектепке бару және қайту кезінде немесе мектеп ұйымдастырған іс-шаралар барысында да орын алуы мүмкін.

Зерттеу нәтижесінде мектептегі зорлық-зомбылықтың балалардың өздеріне ғана емес, оны көрген немесе оған куә болған оқушыларға да әсер ететіні көрсетілген. 4207 баланың қатысуымен жүргізілген сауалнама нәтижесінде олардың 66%-ы өткен жылы мектептегі зорлық-зомбылық пен кемсітушіліктің қандай да бір түрімен бетпе-бет келгенін хабарлаған. Оның ішінде 63%-ы балалар арасындағы зорлық-зомбылық пен кемсітушіліктің куәгері, 44%-ы құрбаны, ал 24%-ы басқа балаларға қатысты зорлық-зомбылық немесе кемсітушілік әрекетін жасағанын көрсеткен.

Бұл мәліметтер мектеп ортасындағы құқық бұзушылық пен зорлық-зомбылықтың бір-бірімен байланысты әлеуметтік мәселе екенін көрсетеді. Бала бір жағдайда зорлық-зомбылықтың құрбаны болса, басқа жағдайда оның куәгері немесе әрекетке қатысушысы болуы мүмкін.Мектептегі зорлық-зомбылықтың салдары білім алу процесіне де әсер етеді. Зерттеуде мектептегі зорлық-зомбылық балалардың мектепке баруына, оқу қабілетіне және академиялық үлгеріміне кері әсер етуі мүмкін екені көрсетілген. Кейбір жағдайларда бұл баланың мектепті ерте тастауына дейін әкелуі мүмкін. Демек, қауіпсіз мектеп ортасын қалыптастыру – баланың білім алу құқығын қамтамасыз етудің маңызды бөлігі.

⁠Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары.Кәмелетке толмағандардың құқық бұзушылықтары мәселесінің құқықтық жағын Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы нақтылайды. Құжат кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы істерді қарау кезінде олардың жасын дәл анықтаудың қажеттігін көрсетеді. Қылмыстық жауаптылық басталатын жас Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 15-бабында белгіленген.Сонымен қатар кәмелетке толмағанның жеке басының ерекшеліктерін анықтаудың маңыздылығы көрсетілген. Сот кәмелетке толмағанның иланғыштығы, ашушаңдығы, тәуелділігі, бастамашылыққа бейімділігі және басқа да жеке қасиеттерін ескеруі тиіс. Сонымен қатар оның өмір сүру және тәрбиелену жағдайларын зерттеу қажет.Бұл талап кәмелетке толмағанның құқық бұзушылығын тек жасалған әрекет тұрғысынан ғана бағалауға болмайтынын көрсетеді. Оның тәрбиелік және әлеуметтік ортасы да назарға алынуы қажет.Нормативтік қаулыда кәмелетке толмағандардың істері бойынша қорғаушының қатысуы міндетті екені көрсетілген. Қылмыстық процесті жүргізетін орган кәмелетке толмағанның білікті заң көмегін алу құқығын қамтамасыз етуге тиіс. Сонымен бірге заңды өкілдің іске қатысуы да қарастырылған.

Кәмелетке толмағанның құқықтарын қорғау тек сот процесімен шектелмейді. Егер оның ата-анасы немесе тиісті заңды өкілі болмаса, заңда көзделген жағдайларда қорғаншылық және қамқоршылық органдарының өкілдері іске қатыстырылуы тиіс.[65]

⁠Құқық бұзушылықтың себептері мен оған әсер ететін орта.Кәмелетке толмағандардың құқық бұзушылықтарын зерттеу кезінде олардың әлеуметтік ортасын ескеру маңызды. Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысында соттар кәмелетке толмағанға жаза тағайындаған кезде оның тұрмыс және тәрбие жағдайларын, отбасындағы қолайсыз жағдайларды, ата-аналар мен басқа туыстардың қарым-қатынасын, психикалық даму деңгейін, жеке ерекшеліктерін, құқық бұзушылық жасау себептерін және ересек адамдардың оған әсерін ескеруге міндетті екені көрсетілген.Бұл ереже кәмелетке толмағандардың құқық бұзушылығын алдын алу үшін олардың қоршаған ортасын зерттеудің қажеттілігін көрсетеді. Яғни баланың әрекетін қарастырғанда тек құқық бұзушылықтың өзіне емес, оның пайда болуына ықпал еткен жағдайларға да назар аудару керек.

Хааррдың зерттеуінде де мектептегі зорлық-зомбылықтың алдын алуда осал балаларға ерекше көңіл бөлу қажеттігі көрсетілген. Осал топқа әлеуметтік жағдайы күрделі отбасылардан шыққан, ата-ана қамқорлығынсыз қалған немесе ерекше қажеттіліктері бар балалар жатқызылып, олардың мектептегі зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупі жоғары болуы мүмкін екені атап өтіледі.Осы екі дереккөздің мазмұны баланың әлеуметтік ортасы мен оның құқықтық мінез-құлқы арасындағы байланысты ескерудің маңыздылығын көрсетеді.

⁠Кәмелетке толмағандарға қатысты тәрбиелік ықпал ету.Кәмелетке толмаған құқық бұзушыға қатысты мәселенің маңызды жағы – оны түзету және қайта тәрбиелеу. Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысында үлкен қоғамдық қауіп тудырмайтын қылмыстық құқық бұзушылықтар жасаған кәмелетке толмағандарға, егер олардың түзелуіне тәрбиелік ықпал ету шаралары арқылы қол жеткізу мүмкін болса, қылмыстық жаза қолдануға жол бермеу қажеттігі көрсетіледі.Қаулыда тәрбиелік ықпал ету шараларының қатарына ата-аналардың немесе оларды алмастыратын адамдардың, сондай-ақ арнайы мемлекеттік органның қадағалауына беру, бос уақытын шектеу және тәртібіне ерекше талап белгілеу сияқты шаралар жатқызылған.Бұл жерде басты назар кәмелетке толмағанның түзелуі мен қайта тәрбиеленуіне аударылады. Яғни құқық бұзушылық жасаған балаға қатысты қолданылатын шара оның жас ерекшелігі мен тәрбиелік қажеттіліктерін ескеруі керек.Сондай-ақ қаулыда кәмелетке толмағанның жәбірленушімен татуласуы және келтірілген зиянның орнын толтыруы сияқты жағдайларда заңда көзделген тәртіппен тәрбиелік ықпал ету шараларын қолдану мүмкіндігі қарастырылған.[98]

⁠Кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғауда мектептің рөлі.Мектеп – баланың құқықтары бұзылуы мүмкін жағдайларды ерте анықтауға мүмкіндік беретін маңызды орта. Хаарр зерттеуінде мектеп директорлары, мұғалімдер және мамандандырылған қызметкерлер осал балаларды анықтауда және баланы қорғау жүйесімен байланыстыруда маңызды рөл атқаратыны көрсетіледі. Зорлық-зомбылықтан зардап шеккен балаларға қажетті медициналық және психологиялық көмек көрсетілуі тиіс.Зерттеу мектеп қызметкерлерін балалардың құқықтары, балаларды қорғау, зорлық-зомбылық түрлері, зорлықсыз оқыту мен тәртіп сақтау тәсілдері және зорлық-зомбылық жағдайларын тіркеу мәселелері бойынша арнайы оқытудың қажеттілігін де көрсетеді.Бұл мәселе әлеуметтік педагог қызметімен де тікелей байланысты. Әлеуметтік педагог мектептегі баланың әлеуметтік жағдайын бақылауға, қиын жағдайдағы оқушыны анықтауға, мектеп пен отбасы арасындағы байланысты ұйымдастыруға және қажет болған жағдайда баланы тиісті мамандарға бағыттауға қатыса алады. Алайда бұл тұжырым осы екі дереккөзде әлеуметтік педагогтің жеке қызмет стандарты ретінде берілмейді; ол зерттеуде көрсетілген мектеп қызметкерлері мен әлеуметтік қызметтер арасындағы өзара әрекет қажеттілігінен туындайды.

⁠ ⁠Құқық бұзушылықтың алдын алу және қауіпсіз мектеп ортасы.Құқық бұзушылықтың алдын алу үшін мектепте нақты әрі жүйелі механизмдер болуы қажет. Хаарр зерттеуінің ұсыныстар бөлімінде мектептердегі зорлық-зомбылықты мониторингтеу, шағымдарды қабылдау және қарау механизмдерін қалыптастыру, жағдайларды тіркеу және балаларға қолдау көрсету мәселелеріне назар аударылған.Зерттеу нәтижесінде мектептердегі зорлық-зомбылық жағдайларының көпшілігі ресми түрде хабарланбайтыны да көрсетілген. Сондықтан балалар мен ата-аналар зорлық-зомбылық туралы қауіпсіз түрде хабарлай алатын қарапайым әрі қолжетімді механизмдерге ие болуы қажет. Хабарлаған бала немесе басқа адам кейіннен қысымға немесе кек алуға ұшырамауы тиіс.[68]

Мектептегі құқық бұзушылықтың алдын алу тек жазалау шараларына негізделмеуі керек. Зерттеу мектепте зорлық-зомбылық жасаған баланы басқа мектепке ауыстыру немесе мектептен шығару мәселені толық шешпеуі мүмкін екенін көрсетеді. Мұндай жағдайда проблема басқа ортаға ауысуы ықтимал. Сондықтан құқық бұзушылықтың себептерін анықтау және баламен жұмыс жүргізу маңызды.Ал Жоғарғы Сот қаулысында да соттарға кәмелетке толмағандардың құқық бұзушылық жасауына ықпал еткен себептер мен жағдайларды анықтау қажеттігі көрсетіледі. Сонымен қатар олардың тәрбиесіндегі, бақылауындағы және құқықтық іс жүргізудегі кемшіліктерге назар аудару қажет екені белгіленген.Осыдан алдын алу жұмысының негізгі бағыттарын анықтауға болады: құқық бұзушылыққа әкелетін себептерді анықтау, баланың әлеуметтік жағдайын зерттеу, мектептегі қауіпсіз ортаны қамтамасыз ету, зорлық-зомбылық туралы хабарлау механизмдерін қалыптастыру және балаға қажетті қолдау көрсету.[122]

Қорытынды

Кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғау мен құқық бұзушылықтың алдын алу – өзара байланысты екі бағыт. Бір жағынан, бала зорлық-зомбылықтан, кемсітушіліктен және басқа да құқықтарының бұзылуынан қорғалуы тиіс. Екінші жағынан, құқық бұзушылық жасаған кәмелетке толмағанның да жас ерекшелігіне байланысты құқықтары сақталып, оның түзелуіне және қайта тәрбиеленуіне мүмкіндік берілуі қажет.

Доктор Робин Н. Хааррдың зерттеуі мектеп ортасындағы зорлық-зомбылықтың балалардың қауіпсіздігіне, білім алуына және әлеуметтік жағдайына әсер ететінін көрсетеді. Зерттеу мектептегі зорлық-зомбылықтың балалар арасында ғана емес, кейбір жағдайларда мектеп қызметкерлері тарапынан да орын алатынын анықтаған. Сондықтан мектепте қауіпсіз, кемсітусіз және өзара сыйластыққа негізделген орта қалыптастыру маңызды.

Ал Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы істерде олардың құқықтарын қорғауға бағытталған арнайы талаптарды белгілейді. Олардың жасын анықтау, қорғаушының міндетті қатысуы, заңды өкілдердің іске қатыстырылуы, тұрмыс және тәрбие жағдайларын ескеру, сондай-ақ тәрбиелік ықпал ету шараларын қолдану – кәмелетке толмағандарға қатысты сот ісін жүргізудің маңызды ерекшеліктері болып табылады.

Екі құжаттың мазмұнын біріктіре қарастырғанда, кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғауда басты бағыттың бірі – құқық бұзушылықтың алдын алу екені байқалады. Ол үшін баланың әлеуметтік және тәрбиелік ортасын ескеру, мектептегі зорлық-зомбылықты дер кезінде анықтау, балалардың шағымдану мүмкіндігін қамтамасыз ету және қажетті жағдайда тиісті қолдау көрсету қажет.Осы тұрғыдан алғанда, кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғау тек құқық қорғау органдарының міндеті емес. Бұл бағытта мектеп, отбасы, білім беру ұйымдары, әлеуметтік және балаларды қорғау қызметтері өзара байланыста жұмыс істеуі қажет. Зерттеуде де балаларды қорғау жүйесіне мемлекеттік органдармен қатар білім беру ұйымдары мен басқа да мүдделі тараптардың қатысу қажеттігі көрсетілген.Демек, кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғаудың тиімділігі құқық бұзушылық орын алғаннан кейінгі жауапкершілікпен ғана емес, оның алдын алу, баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және оның құқықтары мен заңды мүдделерін барлық кезеңде сақтау арқылы анықталады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1.⁠ ⁠Хаарр Р.Н. Қазақстан мектептеріндегі балаларға қатысты зорлық-зомбылықты бағалау. – Астана, 2013.

2.⁠ ⁠Кәмелетке толмаған адамдардың қылмыстық құқық бұзушылықтары және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен қоғамға қарсы өзге де іс-әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша сот практикасы туралы. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы, 2002 жылғы 11 сәуірдегі №6, кейінгі өзгерістермен.