Сабақтың тақырыбы: Көмектес септік

Сабақтың мақсаты:

Білімділігі: Оқушылардың зат есім ұғымын толық түсіне отырып, алған білімдерін толықтыру және мағынасын ашу.

Дамытушылығы:Мәтінді талдау, мақалдарды жаттау арқылы септіктерді табу, ізденушілік, дамытушылық, шығармашылық қабілеттерін байқап дамыту, адамгершілік, ұйымшылдқ, шапшаңдық, ақыл-ой тәрбиесін беру.

Сабақтың міндеті:Зат есімнің түрлерінің ерекшелігін ұғындыру, зат есімнің септелу құрылымын түсіндіру.

Түрі: бекіту сабағы, көмектес септікті меңгерту.

Әдісі: сұрақ-жауап, зат есім септіктерін қайталау.

Көрнекілігі: тест жұмыстары, кеспе көрнекіліктер.

Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру кезеңі.

Қазақ тілім – өз тілім, ана тілім,

Абай, Мұхтар сөйлеген дана тілім.

Қастерлейді ұл-қызың мәңгі сені,

Болашаққа бастаған дана тілім.

ІІ. Психологиялық дайындық.

• Балалар бүгін қыстың тамаша бір күні ауа райы тамаша! Сендердің де көңілдерің көтеріңкі болып, бүгінгі сабағымыздың сәтті өтуін тілеймін.

• Сабағымызды бастамас бұрын кейбір қағидаларды қайталайық.

• Басқаның пікірін сыйла.

• Біреу сөйлегенде оның сөзін бөлме.

• Басқаның пікіріне құлақ сал.

• Ойлағаныңды ортаға сал.

ІІІ. Үй тапсырмасын тексеру.

Өткен сабақты еске түсіру, пысықтау.

• Балалар біз қазір «Сөз таптары» бөлімін оқып жатырмыз. Қазақ тілінде қандай сөз таптары бар. (оқушылар жауабы)

ІV. Қызығушылықты ояту

• Балалар қандай ұлттық аспаптарды білеміз?

• Қылқобыз, желбуаз, аса таяқ, домбыра, қоңырау, сақпан, дауылпаз, адырна, шаңқобыз (суреттерін көрсету).

• «Жетіген» аспабын таныстыру. Осы аспапқа қатысты ертегі «Септік атайдың ұлдары»

• Сұрақтар сыры. жетіген

• Не ? – жетіген

• Ненің ? -жетігеннің

• Неге ? – жетігенге

• Нені ? - жетігенді

• Неде ? – жетігенде

• Неден ? - жетігеннен

• Немен ? – жетігенмен

• Септік аттарының өзі яғни ,атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес

• өздерінің аттарын ашады. Бұл қазақ тіліндегі жеті септік, олардың сұрақтары, септік жалғаулары болады.

• -мен, -бен, -пен жалғаулары жалғану арқылы жасалатын сөздерді көмектес септік деп атаймыз.

К – сөз таптарын ата. (зат есім, етістік, сын есім, сан есім, есімдік, үстеу,

шылау, одағай)

Ө – заттың қимылын білдіретін сөздер (етістік)

М – заттың атын білдіретін сөздер (зат есім)

Е – қазақ тілінде неше жалғау бар? (көптік, септік, тәуелдік, жіктік)

К – зат есім тұлғасына қарай нешеге бөлінеді? (негізгі, туынды)

Т – зат есім құрамына қарай нешеге бөлінеді? (дара, күрделі)

Е – зат есім жалпылай және жекелей аталуына қарай (жалпы, жалқы)

С – зат есім мағынасына қарай нешеге бөлінеді? (деректі, дерексіз зат есім)

С – Неше септік бар, ата (7)

Е – атау септігіндегі сөздің, сөйлемдегі қызметі (бастауыш)

П – септік жалғаулары дегеніміз? (сөйлемдегі сөздерді бір-бірімен байланысу

үшін жалғанатын жалғаулар)

Т – атау септік сұрақтары, жалғаулары (кім? не?)

І – кімнен? Неден? – қай септік сұрақтары? (шығыс септік, -нан, -нен, -дан,

-ден, -тан, -тен)

К – да, -де, -та, -те жалғаулары қай септік, сұрақтары қандай? (жатыс септік,

кімде, неде?)

V. Жаңа сабақ.

- Көркем жазу минуты. Оқығанды көңілге ықыласпен тоқылық (Ы.Алтынсарин)

- Оқулықпен жұмыс.

69-жаттығу. Сөйлемдерді көшіріп жазу. Қарамен жазылған сөздерге сұрақ қою. Бұл қай септіктің сұрағы?

Атасы Бекзатпен ұзақ әңгімелесті. Нағашы әжемнің үйіне пойызбен бардық. Сәкен шалғымен шөп шапты.

7 0-жаттығу. Өзін-өзі бағалау. Мақалдарды жатқа жаз. Мағынасын түсіндіріп, немен? сұрағына жауап беретін сөздерді тауып, жалғауларды тиісті белгімен белгіле.

О қу – инемен құдық қазғандай

С умен ойнама – батарсың

Отпен ойнама – күйерсің.

Ережемен жұмыс.

Көмектес септіктегі зат есімдер кіммен? немен? кімдермен? нелермен? деген сұрақтарға жауап береді.

Көмектес септігі атау септікке –мен, -бен, -пен жалғаулары жалғану арқылы арқылы жасалады. Бұл жалғаулар көмектес септік жалғаулары деп аталады.

71-жаттығу. «Адасқан сөздер» (3 топқа тапсырма) орналастыру.

1. Тас ұрғанды, аспен ұр. (мақал)

2. Сөз – халықтың қымбаттан қымбат кені. (С.Мұқанов)

3. Ол адыр мен жоталарды кезумен келеді.

Сергіту сәті.

73-жаттығу. Мәтінді түсініп оқу, ат қою. Көмектес септікте тұрған сөздерді тауып, өз пікіріңді сызбаны пайдаланып дәлелді.

Құрлықтың айнала сумен қоршалған бөлігі арал деп аталады. Бір – біріне жақын аралдар тобы аралдар шоғырын құрайды. Оны архипелаг дейді.

Теңіз толқындары жүздеген жыл бойы жағаны шайып бұзады, одан құрлықтың белгілі бір өңірін бөледі. Әуелі әлгі жер бөлігі материкпен жіңішке мойнақ арқылы жалғасып жатқан болады да, түбек деп аталады. Бірте – бірте мойнақты су бұзғаннан кейін арал пайда болады.

С умен, материкпен ол немен? (кіммен?) сұрағына жауап

Б ұл көмектес септектегі беріп тұр.

сөз, өйткені ол сөйлемде тұрлаусыз мүше

болып тұр.

Бұл әлемді танудың әліппесі, дүниенің қыр-сырын ашатын құпия кітап «Ол кім? Бұл не?» кітабынан алынған екен.

74-жаттығу. Өлеңді ұйқасына лайық сөзді қойып, көшіріп жаз
1. Тұмсығымен шымшып,

Құрт тереді...... (шымшық)

2. Сылдыр қағып,

Таудан құлап,

Жатыр ағып,

Мөлдір........... (бұлақ)

75-жаттығу. Сөздерді оқу Тек көмектес септіктегі доптарды торға түсіру.

VI. -Топпен жұмыс. Сабақты қорытындылау.

І топ                           Сәйкестендіру тесті

Атау септік                                                        әженің, заттың

Ілік септік                                                          анамды,  қаламды

Барыс септік                                                    оқушылар,  мұғалім

Табыс септік                                                    ауылда, ағамда

Жатыс септік                                                     ауылдан, мектептен  

Шығыс септік                                                    сабаққа, кітапханаға

ІІ топ. «Тест тапсырмасын орындайық».

1. Көмектес септігінің жалғауын тап

А) -ға, -ге, -қа, -ке

Ә) -мен, -бен, -пен

Б) -ның, -нің, -тың, -тің

2. Кіммен?немен?сұрақтарына жауап беретін септік

А)атау септік

Ә)барыс септік

Б)көмектес септік

3. Көмектес септікте тұрған сөзді тап

Үйдің қабырғасын балшықпен сыладым

А)үйдің
Ә)қабырғасын
Б)балшықпен

4. Мына схемаға сәйкес келетін сөзді тап

А)гүлдерді
Ә)кірпіні
Б)доппен
5. Көмектес септіктегі сөз қай сөзбен байланысып тұр

Әсет ағашты арамен кесті.

А) Әсет

Ә) кесті

Б) ағашты

6. Көмектес септіктегі сөздер сөйлемде қандай мүше болады

А) толықтауыш

Ә) пысықтауыш

Б) баяндауыш

ІІІ топ «Семантикалық картамен» жұмыс (септікке байланысты)

№	Септіктер                  Сөздер	Атау	Ілік	Барыс	Табыс	Жатыс	Шығыс	Көмектес
1	қалаға
2	суда
3	ұстазды
4	сыныпта
5	ағаммен
6	інімнің
7	алма

VII. -Үйге тапсырма 72-жаттығу, ережелер.

VIII. Бағалау.

І топ                           ә)Сәйкестендіру тесті

Атау септік                                                        әженің, заттың

Ілік септік                                                          анамды,  қаламды

Барыс септік                                                    оқушылар,  мұғалім

Табыс септік                                                    ауылда, ағамда

Жатыс септік                                                     ауылдан, мектептен  

Шығыс септік                                                    сабаққа, кітапханаға

І топ                           ә)Сәйкестендіру тесті

Атау септік                                                        әженің, заттың

Ілік септік                                                          анамды,  қаламды

Барыс септік                                                    оқушылар,  мұғалім

Табыс септік                                                    ауылда, ағамда

Жатыс септік                                                     ауылдан, мектептен  

Шығыс септік                                                    сабаққа, кітапханаға

І топ                           ә)Сәйкестендіру тесті

Атау септік                                                        әженің, заттың

Ілік септік                                                          анамды,  қаламды

Барыс септік                                                    оқушылар,  мұғалім

Табыс септік                                                    ауылда, ағамда

Жатыс септік                                                     ауылдан, мектептен  

Шығыс септік                                                    сабаққа, кітапханаға

І топ                           ә)Сәйкестендіру тесті

Атау септік                                                        әженің, заттың

Ілік септік                                                          анамды,  қаламды

Барыс септік                                                    оқушылар,  мұғалім

Табыс септік                                                    ауылда, ағамда

Жатыс септік                                                     ауылдан, мектептен  

Шығыс септік                                                    сабаққа, кітапханаға

І топ                           ә)Сәйкестендіру тесті

Атау септік                                                        әженің, заттың

Ілік септік                                                          анамды,  қаламды

Барыс септік                                                    оқушылар,  мұғалім

Табыс септік                                                    ауылда, ағамда

Жатыс септік                                                     ауылдан, мектептен  

Шығыс септік                                                    сабаққа, кітапханаға

І топ                           ә)Сәйкестендіру тесті

Атау септік                                                        әженің, заттың

Ілік септік                                                          анамды,  қаламды

Барыс септік                                                    оқушылар,  мұғалім

Табыс септік                                                    ауылда, ағамда

Жатыс септік                                                     ауылдан, мектептен  

Шығыс септік                                                    сабаққа, кітапханаға

№	Септіктер                  Сөздер	Атау	Ілік	Барыс	Табыс	Жатыс	Шығыс	Көмектес
1	қалаға
2	суда
3	ұстазды
4	сыныпта
5	ағаммен
6	інімнің
7	алма

№	Септіктер                  Сөздер	Атау	Ілік	Барыс	Табыс	Жатыс	Шығыс	Көмектес
1	қалаға
2	суда
3	ұстазды
4	сыныпта
5	ағаммен
6	інімнің
7	алма

№	Септіктер                  Сөздер	Атау	Ілік	Барыс	Табыс	Жатыс	Шығыс	Көмектес
1	қалаға
2	суда
3	ұстазды
4	сыныпта
5	ағаммен
6	інімнің
7	алма

№	Септіктер                  Сөздер	Атау	Ілік	Барыс	Табыс	Жатыс	Шығыс	Көмектес
1	қалаға
2	суда
3	ұстазды
4	сыныпта
5	ағаммен
6	інімнің
7	алма

№	Септіктер                  Сөздер	Атау	Ілік	Барыс	Табыс	Жатыс	Шығыс	Көмектес
1	қалаға
2	суда
3	ұстазды
4	сыныпта
5	ағаммен
6	інімнің
7	алма

№	Септіктер                  Сөздер	Атау	Ілік	Барыс	Табыс	Жатыс	Шығыс	Көмектес
1	қалаға
2	суда
3	ұстазды
4	сыныпта
5	ағаммен
6	інімнің
7	алма

Шанағы тұтас ағаштан ойылып жасалады. Ішектері аттың қылынан тағылады. Осы аспап арқылы өнерпаздар өз мұңын халыққа жеткізген. Қазір мен сендерге осы аспаптың шығуы туралы бір ертегі айтпақпын.

Ерте, ерте, ертеде, ешкі жүні бөртеде, зат есімнің жерінде қазақ тілі елінде, «Септік» деген атай болыпты. Оның жеті ұлы болыпты. Елде жұт болып, ашаршылық жайлапты. Бұл ашаршылық Септік атайдың үйіне де келіп жетіпті де, ол ұлдарынан айырыла бастапты.

- Атау атты ұлы қайтыс болғанда, атай ағашқа аттың қылын ішек орнына керіп, тағыпты да үнсіз егіліпті.

- Ай өткен соң Ілік деген ұлы өлгенде тағы бір ішек тағып, «Ненің зияны, кімнің көзі тиді екен» деп егіледі.

Арада тағы ай өтеді. Барыс атты ұлы дүниеден кетеді. Сонда атай тағы да үшінші ішек тағып «Кімге айтып жылайын, неге ғана өлді екен» деп жоқтайды.

- Табыс атты ұлы өлгенде «Нені айтып, кімді ғана қайғырайын» - дейді. - Жатыс атты аштықтан өлгенде «Кімде кетті обалың, неде жатып көз жұмдың» - деп бесінші ішекті тағып егіледі.

- Шығыс ұлы қайтыс болады. Алтыншы ішек тағылып «Неден қайтыс болдың, кімнен сені сұрайын» - деп егіледі.

- Ал жетінші Көмектес те сол ашаршылықтан қайтыс болғанда «Кіммен өмір сүрмекпін, енді немен шұғылданамын» - деп жетінші ішекті тағып, шал қайғырып жоқтау айтады.

- Міне, осылай жеті ішек, жеті тиек тағылған ағаштан «Жетіген аспабы» пайда болыпты.

ІІ топ. «Тест тапсырмасын орындайық».

1. Көмектес септігінің жалғауын тап

А) -ға, -ге, -қа, -ке

Ә) -мен, -бен, -пен

Б) -ның, -нің, -тың, -тің

2. Кіммен?немен?сұрақтарына жауап беретін септік

А)атау септік

Ә)барыс септік

Б)көмектес септік

3. Көмектес септікте тұрған сөзді тап

Үйдің қабырғасын балшықпен сыладым

А)үйдің
Ә)қабырғасын
Б)балшықпен
4. Мына схемаға сәйкес келетін сөзді тап

А)гүлдерді
Ә)кірпіні
Б)доппен
5. Көмектес септіктегі сөз қай сөзбен байланысып тұр

Әсет ағашты арамен кесті.

А) Әсет

Ә) кесті

Б) ағашты

6. Көмектес септіктегі сөздер сөйлемде қандай мүше болады

А) толықтауыш

Ә) пысықтауыш

Б) баяндауыш

ІІІ топ «Семантикалық картамен» жұмыс (септікке байланысты)

№	Септіктер                  Сөздер	Атау	Ілік	Барыс	Табыс	Жатыс	Шығыс	Көмектес
1	қалаға
2	суда
3	ұстазды
4	сыныпта
5	ағаммен
6	інімнің
7	алма

Терме диктант.

Оқушыларға кеспе қағаздар таратылады. Онда жеті септіктің аты жазылған. Интерактивті тақтада сөздер берілген, оқушылар сол септікте жазылған сөздерді теріп, дәптерлеріне көшіріп жазады. 

Сөздер:

Суретшінің, ата, еңбекпен, даланы, кірпіштен, жылқыға, қалада, қағазбен, аспанда, Арайдан, қонақты, әншіні, ағаш, дүкенге, өсімдіктің, гүлдер, отқа, досыммен, адамның, темірден, үстелде.

Тексеру:                   

Атау септік: ата, ағаш, гүлдер.

Ілік септік: суретшінің, өсімдіктің, адамның.

Барыс септік: жылқыға, дүкенге, отқа.

Табыс септік: даланы, қонақты, әншіні.

Жатыс септік: қалада, аспанда, үстелде.

Көмектес септік:  еңбекпен, қағазбен, досыммен.

Сабақтың тақырыбы: Көмектес септік.

Мақсаты: Білімділік Көмектес септік туралы түсінік беру, сұрақтары мен жалғауларын меңгерту.

Дамытушылық: Оқушылардың топпен жұмыс істеу, ойлау, есте сақтау, зерделеу қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелік: Сауаттылыққа, дұрыс мәдениетті сөйлей білуге, жылдамдыққа, ұқыпты таза жазуға тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: жаңа сабақ

Сабақтың типі: жаңа білімді меңгерту.

Сабақтың әдіс – тәсілдері : топпен жұмыс, сұрақ – жауап, ой қозғау.

Сабақтың көрнекіліктері : септіктер кестесі, суреттер, «Жетіген» музыкалық аспабы.

Пәнаралық байланыс : музыка, ана тілі

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі.

а) Сәлемдесу, оқушыларды түгелдеп, сабаққа назарларын аудару.

ә) Топқа бөлу.

ІІ. Үй тапсырмасын сұрау. «Орнын тап» ойыны Кесте толтыру

Атау Ілік Барыс Табыс Жатыс Шығыс

Керекті сөздер : терезе, гүлге, қайшының, аяздан, Айдарды, күресте, таудан, орманда, қаланың, Асқарға, шелекті.

- Балалар осы кестенің әрбір бөліміндегі сөздерге сұрақ қойып көрейік.

-Не байқадыңдар? - Қандай қорытынды жасауға болады?

ІІІ. Жаңа сабақ

-Балалар қандай ұлттық аспаптарды білеміз?

Қылқобыз, желбуаз, аса таяқ, домбыра, қоңырау, сақпан, дауылпаз, адырна, шаңқобыз (суреттерін көрсету).

Жетіген аспабының шығу тарихын баяндау.

- Бұл шертіп ойналатын көне ұлттық аспап - Жетіген.

Жетіген жеті ішекті, жеті тиекті, бұрауы жоқ. Сондықтан оның құлақ күйі жеті асықты ілгері – кейінді орналастыру арқылы келтіріледі. Дыбыс ішектерді саусақтармен іліп – қағу арқылы шығады. Шанағы тұтас ағаштан ойылып жасалады. Ішектері аттың қылынан тағылады. Осы аспап арқылы өнерпаздар өз мұңын халыққа жеткізген. Қазір мен сендерге осы аспаптың шығуы туралы бір ертегі айтпақпын.

Ерте, ерте, ертеде, ешкі жүні бөртеде, зат есімнің жерінде қазақ тілі елінде, «Септік» деген шал болыпты. Оның жеті ұлы болыпты. Елде жұт болып, ашаршылық жайлапты. Бұл ашаршылық Септік шалдың үйіне де келіп жетіпті де, ол ұлдарынан айырыла бастапты.

- Атау атты ұлы қайтыс болғанда, шал ағашқа аттың қылын ішек орнына керіп, тағыпты да үнсіз егіліпті.

- Ай өткен соң Ілік деген ұлы өлгенде тағы бір ішек тағып, «Ненің зияны, кімнің көзі тиді екен» деп егіледі.

Арада тағы ай өтеді. Барыс атты ұлы дүниеден кетеді. Сонда шал тағы да үшінші ішек тағып «Кімге айтып жылайын, неге ғана өлді екен» деп жоқтайды.

- Табыс атты ұлы өлгенде «Нені айтып, кімді ғана қайғырайын» - дейді. - Жатыс атты аштықтан өлгенде «Кімде кетті обалың, неде жатып көз жұмдың» - деп бесінші ішекті тағып егіледі.

- Шығыс ұлы қайтыс болады. Алтыншы ішек тағылып «Неден қайтыс болдың, кімнен сені сұрайын» - деп егіледі.

- Ал жетінші Көмектес те сол ашаршылықтан қайтыс болғанда «Кіммен өмір сүрмекпін, енді немен шұғылданамын» - деп жетінші ішекті тағып, шал қайғырып жоқтау айтады.

- Міне, осылай жеті ішек, жеті тиек тағылған ағаштан «Жетіген аспабы» пайда болыпты.

ІV. Ой қозғау.

- Атау қайтыс болғанда кім үнсіз егілді? – Септік атай

- Ілік қайтыс болғанда атай не деді? – ненің зияны, кімнің көзі тиді екен деді. - Барыс қайтыс болғанда атай не деді? – кімге айтып жылайын, неге ғана өлді екен? – деді.

- Табыс өлгенде не деді? – нені айтып, кімді ғана қайғырайын деді.

- Жатыс ұлы өлгенде не деді? – кімде кетті обалың, неде жатып көз жұмдың? – деді.

- Шығыс қайтыс болғанда не деді? – неден қайтыс болдың, кімнен сені сұрайын? – деді.

- Көмектес ұлы қайтыс болғанда атай не деді? – кіммен өмір сүрмекпін, енді немен шұғылданамын? - деді.

- Сонымен балалар бүгінгі өтетін сабағымыз көмектес септігі.

V. Сұрақтар сыры. жетіген

Не ? – жетіген

Ненің ? -жетігеннің

Неге ? – жетігенге

Нені ? - жетігенді

Неде ? – жетігенде

Неден ? - жетігеннен

Немен ? – жетігенмен

Септік аттарының өзі яғни ,атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес өздерінің аттарын ашады. Бұл қазақ тіліндегі жеті септік, олардың сұрақтары, септік жалғаулары болады.

VІ. Кестемен жұмыс. Зат есімнің септік жалғаулары.

Септіктердің аты Сұрақтары Септік жалғаулары

Атау септік Кім? не? І

лік септік Кімнің? Ненің? - ның, - нің, - дың, - дің, - - тың, - тің

Барыс септік Кімге? Неге? Қайда? - ға, - ге, - қа, - ке

Табыс септік Кімді? Нені? - ны, - ні, - ды, - ді, - ты, - ті

Жатыс септік Кімде? Неде? - да, - де, - та, - те

Шығыс септік Кімнен? Неден? - нан, - нен, - дан, - ден, - тан, - тен

Көмектес септік Кіммен? Немен? - мен, - бен, - пен

VІІ. Оқулықпен жұмыс.

1-жаттығу. Түбірі мен қосымшасын табу.

2-жаттығу. Жұмбақтар жазу. Сұрақтар қою.

3-жаттығу. Көмектес септігін табу, сұрақ қою.

4-жаттығу. Тиісті қосымшаларды қою.

VІІІ. Сергіту сәті. «Түймедағы»

ІХ. Топпен жұмыс.

1 – топ 2 - топ

Оқушы Ауыл

Үздік кім? Қайдан келді?

Кімді көрді? Ненің жанында көл бар?

Кімге берді? Демалыста қайда барамын?

Кімнен сұрады? Мен нені ұнатамын?

Тапсырма : Берілген сұрақтар бойынша сөздерді өзгертіп жаз. Зат есімнің жалғауларының астын сыз. 1 – топ 2 – топ Суретші Қайың Тапсырма : Сөздерді септеп жаз. Тар шеңберді айналып, Тұр қазықта байланып. Қаға берер таңдайды Әдетінен танбайды. Тапсырма : Қарамен жазылған сөздерді сөз құрамына талда. Оларға қай септіктің жалғауы жалғанып тұр. Х .Деңгейлік тапсырмалар 1-деңгей Қалпағы бар дөңгелек Сары гүлмен қоршалған Қарай- қарай күнге ерек, Мойны талып шаршаған. Тапсырма: Шешуін тап, көмектес септіктегі зат есімдерді тауып, түбірі мен қосымшасын белгіле. 2-деңгей Жастықты аяқпен баспайды. Сыпырғышпен адамды ұрмайды. Тапсырма:Көмектес септігінде тұрған сөзді тап.Қай сөзбен байланысып тұрғанын айт. 3-деңгей Қарындашпен салды, ақсақалдармен амандасу. Тапсырма: Сөйлем құра, көмектес септікте тұрған сөздердің астын сыз, сұрақ қой.

ХІ. Қорытынды. «Гүлдер» ойыны

Атау Зат есімнің септелуі Ілік Көмектес Шығыс Жатыс Табыс

ІІ. Бағалау

ХІІІ. Үй тапсырмасы 5-жаттығу.Ереже

Сабақтың тақырыбы: Көмектес септік

Сабақтың мақсаттары:

1. а) Оқушылардың зат есімнің септелуі туралы білімдерін нығайту. Көмектес септіктегі сөздердің, қандай сұрақтарға жауап беретінімен және оның жалғауларымен таныстыру. Жаттығулар мен тапсырмалар орындау арқылы оқушылардың көмектес септігінен алған білімдерін еске түсіру, кеңейту.
2. ә) Оқушылардың ой - өрістерін, танымдық қабілеттерін, сөздік қорын, шығармашылық қабілетін дамыту.

3. б) Тиянақтылыққа, салауатты өмір салтын қалыптастыруға тәрбиелеу.
Салауаттылыққа, мәдениетті сөйлей білуге, шапшаңдыққа тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: Сайыс сабақ

Сабақтың типі: Білімді тиянақтау

Сабақтың әдісі: Сұрақ – жауап, әңгімелеу, практикалық жұмыстар
Көрнекілігі: Слайд топтамалары, суреттер, үлестірмелі қағаздар, шағын көрініс.
Пәнаралық байланыс: Ана тілі, дүниетану.

Сабақтың барысы

І. Ұйымдастыру кезеңі

Қайырлы таң, достым,

Сәрсенбінің сәті

Сәттілікке толсын

Біздің алар бағамыз

Кілең бестік болсын

ІІ. Үй тапсырмасын сұрау

67 – жаттығу

Берілген сөздердің шығыс септігінде тұрғанын дәлелде. Қатыстырып сөйлем құрау.

ІІІ. Жаңа тақырыпты меңгерту

І – топ 2 – топ

«Ойшылдар» тобы « Тапқырлар» тобы

Оқушыларды екі топқа бөлу арқылы сайыс сабағын жүргізу.

ІV. Дәптермен жұмыс

86 – жаттығу

Көп нүктенің орнына тиісті септік жалғауларын қойып, сөйлемдерді көшіріп жаз. Оқығанды көңілге, ықыласпен тоқылық. Хат Астанадан келіпті. Асыл Жанармен сөйлесті. Қойдың жүні пайдалы. Жүннен фабрикада түрлі маталар тоқылады.

87 – жаттығу.

Жұмбақты оқып, жатқа айт, шешуін тап.

Екі ішек бар далада,

Ауылды жалғар қалаға,

Қаланы жалғар ауылға

Екі ішекпен зулайды ел,

Жауында да, дауылда. «Пойыз жолы, рельс»

88 – жаттығу

Ребусты шеш. Шешуіндегі сөзді қатыстырып сөйлем құра

V. Сергіту сәті

Зат есім септеледі жеті түрде,

Бір – бірімен шатыстырып алып жүрме,

Жалғанатын жалғаулары сан түрлі ғой.

Жатта соны, ойнап күлме, босқа жүрме

Атау, Ілік, Барыс, Табыс, Жатыс, Шығыс, Көмектес

Жаттап алсаң балақай,

Зат есімді септе тез.

89 – жаттығу

Сурет бойынша әңгіме құра. Әңгімеде көмектес септіктегі сөздер бар сөйлемдер болсын.

91 – жаттығу

Өлеңді ұйқасына лайық сөзді қойып, көшіріп жаз
1 – топ

Тұмсығымен шымшып,

Құрт тереді...... (шымшық)

2 – топ

Сылдыр қағып,

Таудан құлап,

Жатыр ағып,

Мөлдір........... (бұлақ)

VІ. Қорытынды

Сөздерді оқып, тек көмектес септіктегі доптарды торға түсір.

(Сахналау)
VІІ. Үй тапсырмасы

90 – жаттығу

Берілген зат есімдерді екі түрлі септікке қойып, жақшадағы сөзбен тіркестіріп жаз. Гүлнұр (бару), Жіп (байлау), Қол (жуу), Ән (айту).

VІІІ. Бағалау.

Мақтау – мадақтау әдісі арқылы оқушыларды бағалау.

Сабақтың мақсаты: 1. Оқушыларға  көмектес септік атау тұлғадағы сөзге –

                                         мен, -бен, -пен жалғаулары жалғану арқылы 

                                         жасалатынын түсіндіру;көмектес септігіне 

                                          қойылатын сұрақтармен таныстыру.

                                     2. Оқушылардың  сөз байлығын арттыру, сауатты жазу 

                                     дағдыларын жетілдіру сөйлеу дағдыларын дамыту;        

                                 3. Оқушыларды ұқыптылыққа, ізденімпаздыққа,      

                                     жинақылыққа, сауаттылыққа әрі көркем жазуға  

                                      тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: жаңа сабақ.

Сабақтың әдіс-тәсілдері: сұрақ-жауап, индукция,дедукция,талдау,жинақтау.

Сабақтың көрнекіліктері:  тірек сызба,ойын құралдары,мазмұнды суреттер.

Техникалық құрал-жабдықтар: интерактивті тақта.

Пән аралық байланыс: өмірмен байланыс, ана тілі, математика, дүниетану

Сабақтың жоспары:

І. Ұйымдастыру кезеңі:

а) оқушыларды түгелдеу,сәлемдесу.

ә) сабаққа назарын аудару.

ІІ.Мақсат қою кезеңі. 

ІІІ.  Үй тапсырмасын тексеру.

а) тірек сызба

ә) сәйкестендіру тесті

ІҮ.Жан-жақты білімдерін тексеру.

Ү. Жаңа материалды түсіндіру.

а) «Фигураны тап» ойыны

ә) Көрініс «Айна мен гүл»

б) Қызығушылықты ояту

в) Грамматикалық-тілдік жаттығу

г) Операциялық орындаушылық кезең

ҮІ.Сергіту сәті.

ҮІІ.Шығармашылық тапсырма 

Семантикалық карта

ҮІІІ.Үйге тапсырма.

ІХ.Бағалау.

Сабақтың барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі:

а) оқушыларды түгелдеу,сәлемдесу.

ә)сабаққа назарын аудару.

Балалар,қазір қандай сабақ екенін еске түсіріп жіберейікші?

       Қазақ тілім-өз тілім,ана тілім,

       Абай,Мұхтар сөйлеген дана тілім.

       Қастерлейді ұл-қызың мәңгі сені,

       Болашағым,бақытым,дара тілім.

-Жарайсыңдар, балалар!

-Балалар, бүгін бізде ерекше сабақ болмақ,өйткені бізге қонақтар келіп отыр.

ІІ.Мақсат қою кезеңі:   Сабақтың тақырыбын, мақсатын хабарлау.

Сабақты бастамас бұрын мынадай бір өлең шумағын тыңдасақ.

       Жолдау туралы айту

-Көк туымыз әрдайым  биіктен көріну үшін,біз сабағымызды «өте жақсы» деген бағаға оқып, өз үлесімізді қосуымыз керек.

Олай болса сабағымызды бастайық.

ІІІ.  Үй тапсырмасын тексеру:

   78-жаттығу. Мәтіннен шығыс септіктегі сөздерді тауып,астын сыз.

ІҮ.Жан-жақты білімдерін тексеру.

 1) Шығыс септіктегі зат есімдер қандай сұрақтарға жауап береді?

2) Шығыс септік жалғауларын атаңдар?

                          ә)Сәйкестендіру тесті

Атау септік                                                        әженің, заттың

Ілік септік                                                          анамды,  қаламды

Барыс септік                                                    оқушылар,  мұғалім

Табыс септік                                                    ауылда, ағамда

Жатыс септік                                                     ауылдан, мектептен  

Шығыс септік                                                    сабаққа, кітапханаға

Ү. Жаңа материалды түсіндіру.

ә) Балалар енді шағын ертегіні тамашалайық.

Ертегі «Септіктің жеті ұлы»

   Ертегі « Септіктің жеті ұлы ».

   Ерте, ерте, ертеде қазақ тілі жерінде, зат есімнің елінде септік деген қария болыпты.

   Оның жеті ұлы болыпты: Атау, Ілік, Барыс, Табыс, Жатыс, Шығыс, Көмектес.

  Бір күні қария балаларын шақырып алып былай депті:

• Балаларым сендер  талабы бар ертеңін ойлар ұлымсыңдар, сондықтан бір апта уақыт беремін, жан-жақты бақылап өмірге керек құралдарынды тауып келіңдер.

Уақыт жетіп балалар оралыпты.

- Қане олжаларыңды көрсетіңдер – депті әкесі.

Атау кім? не?

Ілік кімнің? ненің?

Барыс кімге? неге?

Табыс кімді? нені?

Жатыс кімде? Неде?

Шығыс кімнен? неден?

Көмектес кіммен? немен?

Енді осы әкелгендеріңе сүйеніш тауып келіңдер?

Ілік септік ның,нің,дың,дің,тың,тің

Барыс септік ға,ге,қа,ке

Табыс септік ны,ні,ды,ді,ты

Жатыс септік да,де,та,те

Шығыс септік нан,нен,дан,ден,тан,тен

Көмектес септік мен,бен,пен.

Басы салбырап Атау келді?

Неге кешіктің? – дейді – әкесі.

Ештеңе таппадым.

Септік 6 баласына: «Сыннан жақсы өттіңдер».

Атауды кешіріңдер, ағаларың ғой.

« Бірлік бар жерде тірлік бар »

    Септік атай дұрыс айтады бірлік бар жерде тірлік бар.Ендеше бірлесе отырып,келесі тапсырмаларды орындайық.

б)Қызығушылықты ояту.

 Мотивациялық-бағдарлау кезеңі.

32-жаттығу .Сөйлемдерді көшіріп жаз.Қарамен жазылған сөздерге сұрақ қой. Бұл қай септіктің сұрағы?  Осы сұрақ арқылы көмектес септігінің жалғаулары  екені байқатылады.

 Атасы Бекзатпен ұзақ әңгімелесті. Нағашы әжемнің үйіне пойызбен бардық. Сәкен шалғымен шөп шапты.

в)Грамматикалық-тілдік жаттығу.

 81-жаттығу. Мақалдарды жатқа жаз.

             1.Оқу-инемен құдық қазғандай.

             2.Сумен ойнама-батарсың.

                Отпен ойнама-күйерсің.

Мақалдардың мағынасын түсіндір.

• Немен? сұрағына жаууп беретін сөздерді тауып,жалғауларды тиісті 

               белгімен белгіле.

•        Көмектес септіктегі зат есімдер кіммен? Немен? кімдермен?нелермен? деген сұрақтарға жауап береді.

•       Көмектес септігі атау септікке –мен,-бен,-пен жалғаулары жалғану арқылы жасалады.Бұл жалғауларды көмектес септік жалғаулары деп атайды.

г)Операциялық орындаушылық кезең.

82 -жаттығу. Адасқан сөздерді өз орындарына қойып сөйлем құра.Қос 

                       сызықпен қоршалған сөздер қай септікте тұрғанын айт.

ҮІ. Сергіту жаттығуы.

83-жаттығу .Сөйлемдерді көшіріп жаз. 

     Оқушылар сабақты зор ықыласпен тыңдады. Апай Гүлсіммен ұзақ әңгімелесті. Әсия терезені таза шүберекпен сүртті. Марат театрға атасымен келді.

       Бір-біріңе түсіндіре отырып,сөйлем мүшесіне талда.Көмектес септіктегі сөздер сөйлемнің қандай мүшесі болып тұрғанын айт.

Сөйлем мүшелеріне талдау.

1.Сөйлемнің айтылу мақсатын анықтау.

(Хабарлау мақсатымен айтылған сөйлемді хабарлы сөйлем дейміз.Хабарлы сөйлемнің соңына нүкте (.) қойылады.)

2.Сөйлемдегі қимылды ,іс-әрекетті білдіретін сөзді табу.

Осы сұрақтарға жауап беретін сөз баяндауыш болады.Баяндауыштың екі сызықпен сыз.

3.Сөйлемдегі қимыл,іс-әрекеттің иесін анықтау.

Сол сөзге сұрақ қой. Егер ол сөз кім? не? кімдер?нелер?сұрақтарына жауап берсе,онда ол бастауыш болады.Оның астын бір сызықпен сызамыз.

4.Сөйлемнің жалаң немесе жайылма сөйлем екенін анықтау.

5.Жайылма сөйлем болса,сөйлемдегі өзге сөздерге сұрақ қой.

    Олар сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері болады.Оның астын ирек сызықпен сызамыз.

    Сөйлемнің бастауыш, баяндауыштан басқа мүшелері тұрлаусыз мүшелер деп аталады.

Сұрақтары:

           кімнің? ненің?

           кімге? неге?

           кімді? нені?

           кімде? неде? қайда?

           кімнен? неден? қайдан?

           кіммен? немен?

   Бұл сұрақтар қай септіктің сұрағына сәйкес келеді.Әрқайсысының тұсына септіктердің атауын жазып шығайық.

Тек қай септік айтылған жоқ. Неге? Өйткені атау септіктегі сөздер негізінен  бастауыш болады және тұрлаулы мүше болады.

84-жаттығу.Мәтінді  түсініп оқы.

      Құрлықтың айнала сумен қоршалған бөлігі арал деп аталады.Бір-біріне жақын жатқан аралдар тобы аралдар семьясын құрайды. Оны архипелаг дейді.

      Теңіз толқындарыжүздеген жыл бойы жағаны шайып бұзады,одан құрлықтың белгілі бір өңірін бөледі.Әуелі әлгі жер бөлігі материкпен жіңішке мойнақ арқылы жалғасып жатқан болады да,түбек деп аталады.Бірте-бірте мойнақты су бұзғаннан кейін арал пайда болады.

• Мәтінге ат қой.

•  

Ол кіммен? немен? кімдермен? нелермен? деген сұрақтарға жауап береді.

Көмектес септікте тұрған сөздерді тауып,з пікіріңді сызбаны пайдаланып дәлелде.

Бұл көмектес септіктегі сөз,

Ол сөйлемде тұрлаусыз мүше болып тұр.

өйткені

ҮІІ.Шығармашылық тапсырма 

Семантикалық карта

№	Септіктер                  Сөздер	Атау	Ілік	Барыс	Табыс	Жатыс	Шығыс	Көмектес
1	қалаға
2	суда
3	ұстазды
4	сыныпта
5	ағаммен
6	інімнің
7	алма

 

ҮІІІ.Үйге тапсырма:

1. 85-жаттығу.берілген сөздерді көмектес септігіне қойып,олармен сөйлем құра.

2) Ережелерді жаттау.

ІХ. Оқушыларды бағалау.