Контрагенттермен өзара есеп айырсу есебі

К. ЖҰБАНОВ АТЫНДАҒЫ АҚТӨБЕ ӨҢІРЛІК УНИВЕРСИТЕТІ

Экономика және құқық факультеті

Мемлекеттік басқару,қаржы және маркетинг кафедрасы

МАҚАЛА

Тақырыбы:

Контрагенттермен өзара есеп айырысу есебі

Орындаған: Қаржы білім беру бағдарламасының
3 курс студенті
Сәрсенова Камила 

Жетекші: Рахменова А.С

Ақтөбе, 2026 жыл

Аннотация

Мақалада кәсіпорынның контрагенттермен өзара есеп айырысуын бухгалтерлік есепте көрсетудің теориялық және практикалық мәселелері қарастырылады. Өзара есеп айырысудың экономикалық мәні, түрлері және нормативтік-құқықтық реттелуі ашылған, Қазақстанның бухгалтерлік есеп шоттарының үлгі жоспары бойынша дебиторлық және кредиторлық берешекті, аванстарды, валюталық есеп айырысуларды және күмәнді берешекті есепке алу тәртібі мысалдармен көрсетілген. Салық заңнамасындағы 2026 жылғы өзгерістердің есеп айырысуға әсері талданып, берешекті талдау коэффициенттері, ішкі бақылау және есепті жетілдіру жолдары ұсынылған.

Кілт сөздер: өзара есеп айырысу, дебиторлық берешек, кредиторлық берешек, аванс, салыстырып тексеру актісі, күтілетін кредиттік шығындар, бағам айырмасы, ХҚЕС, ҚҚС, ішкі бақылау.

Аннотация (рус.). В статье рассматриваются теоретические и практические вопросы бухгалтерского учета расчетов организации с контрагентами. Раскрыты экономическая сущность, виды и нормативно-правовое регулирование расчетов; на примерах показан порядок учета дебиторской и кредиторской задолженности, авансов, валютных расчетов и сомнительной задолженности по Типовому плану счетов Республики Казахстан. Проанализировано влияние изменений налогового законодательства 2026 года, приведены коэффициенты анализа задолженности и предложены направления совершенствования внутреннего контроля и учета.

Ключевые слова: взаиморасчеты, дебиторская задолженность, кредиторская задолженность, аванс, акт сверки, ожидаемые кредитные убытки, курсовая разница, МСФО, НДС, внутренний контроль.

Abstract. The article examines theoretical and practical issues of accounting for settlements with counterparties. It describes the economic nature, types and legal regulation of settlements, illustrates the accounting for receivables, payables, advances, foreign-currency settlements and doubtful debts under the Kazakhstan standard chart of accounts, analyses the effect of the 2026 tax changes, presents debt-analysis ratios and proposes ways to improve internal control and accounting.

Keywords: settlements with counterparties, receivables, payables, advances, reconciliation statement, expected credit losses, exchange differences, IFRS, VAT, internal control.

Кіріспе

Кез келген кәсіпорынның қаржылық жағдайы оның контрагенттермен қарым-қатынасының сапасына тікелей байланысты. Сатып алушылар төлемді уақытында жасамаса, кәсіпорында айналым қаражаты жетіспейді; жеткізушілерге берешек бақыланбаса, өсімпұл мен сот дауы пайда болады; ал құжаттар дұрыс рәсімделмесе, салық органдары шығындар мен ҚҚС есебін қайтаруы мүмкін.

Сондықтан контрагенттермен өзара есеп айырысуды есепке алу бухгалтерлік есептің ең жауапты бөлімдерінің бірі болып саналады. Кәсіпорын балансындағы дебиторлық және кредиторлық берешектің үлесі көбіне активтер мен міндеттемелердің басым бөлігін құрайды, сондықтан олардың қателігі қаржылық есептіліктің дұрыстығына тікелей әсер етеді.

Бұл мақаланың мақсаты: өзара есеп айырысу ұғымын түсіндіру, оның нормативтік негізін көрсету, Қазақстандағы шоттар жоспары бойынша есеп жүргізу тәртібін мысалдармен баяндау, сондай-ақ жиі кездесетін қателер мен оларды болдырмау жолдарын қарастыру.

Өзара есеп айырысу ұғымы және түрлері

Өзара есеп айырысу дегеніміз — кәсіпорынның шарт бойынша тауар жеткізу, жұмыс орындау немесе қызмет көрсету кезінде контрагенттермен арасында туындайтын міндеттемелері мен талаптарының жиынтығы. Есеп айырысу екі жақты сипатқа ие: бір тарап міндеттемені орындайды, екіншісі оған ақша немесе басқа жолмен жауап береді.

Туындау сипатына қарай есеп айырысудың негізгі түрлері мыналар:

• Сатып алушылармен және тапсырыс берушілермен есеп айырысу: кәсіпорын тауар жөнелтті, бірақ ақша әлі түскен жоқ. Бұл дебиторлық берешек.

• Жеткізушілермен және мердігерлермен есеп айырысу: кәсіпорын тауар не қызмет алды, бірақ төлем жасалған жоқ. Бұл кредиторлық берешек.

• Аванстар: тауар жеткізілмей немесе қызмет көрсетілмей тұрып алдын ала жасалған төлем. Берілген аванс кәсіпорынға талап құқығын, алынған аванс міндеттеме тудырады.

• Өзге контрагенттермен есеп айырысу: берілген қарыздар, сенімхат бойынша есеп беретін тұлғалар, филиалдар мен еншілес ұйымдар.

Есеп мерзіміне қарай берешек қысқа мерзімді (12 айдан аспайтын) және ұзақ мерзімді болып бөлінеді. Бұл бөлу баланста активтер мен міндеттемелерді дұрыс көрсету үшін және ағымдағы өтімділікті талдау үшін қажет.

Экономикалық тұрғыдан өзара есеп айырысу кәсіпорынның айналым қаражатының бір бөлігін контрагенттер қолында «қатырып» қояды (дебиторлық берешек) немесе, керісінше, контрагенттердің қаражатын уақытша пайдалануға мүмкіндік береді (кредиторлық берешек). Сондықтан екі көрсеткішті де үнемі салыстырып отыру тиімді.

Нормативтік-құқықтық база

Контрагенттермен есеп айырысуды есепке алу бірнеше құқықтық актілермен реттеледі. Негізгілері:

• Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі: шарттық міндеттемелер, оларды орындау тәртібі, міндеттемені тоқтату тәсілдері (оның ішінде есепке алу), талап қою мерзімі және тұрақсыздық айыбы туралы нормаларды белгілейді.

• «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» ҚР Заңы: бастапқы құжаттарға, есеп саясатына, инвентаризацияға және құжаттарды сақтауға қойылатын жалпы талаптарды анықтайды.

• Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары (ХҚЕС): ірі кәсіпорындар мен қоғамдық маңызы бар ұйымдар үшін міндетті. Дебиторлық берешекті бағалау үшін ХҚЕС 9 «Қаржы құралдары», шетел валютасындағы операциялар үшін ХБЖС 21 қолданылады.

• Салық заңнамасы: ҚҚС және корпоративтік табыс салығы бойынша есеп айырысудың тәртібін, шот-фактураға қойылатын талаптарды реттейді. 2026 жылдан бастап жаңа Салық кодексінің нормалары қолданылатындықтан, нақты баптар мен ставкаларды қолданар алдында ағымдағы редакциядан тексеру қажет.

• Бухгалтерлік есеп шоттарының үлгі жоспары және кәсіпорынның өзінің есеп саясаты.

Есеп саясаты ерекше орын алады: онда контрагенттер бойынша аналитикалық есептің құрылымы, күмәнді берешек резервін есептеу әдісі, салыстырып тексеру жиілігі және құжат айналымы белгіленеді. Есеп саясатсыз берешекті бір ізбен жүргізу мүмкін емес.

Шоттар жоспары және есеп айырысу шоттары

Қазақстанда бухгалтерлік есеп шоттарының үлгі жоспары қолданылады. Өзара есеп айырысуға қатысты негізгі шоттар төменде көрсетілген.

Ұзақ мерзімді берешек бөлек шоттарда көрсетіледі. Нақты шот нөмірлерін кәсіпорынның бекітілген шоттар жоспарымен және есеп саясатымен салыстырып тексерген жөн, себебі кәсіпорын үлгі жоспарды өз қажетіне қарай толықтыруы мүмкін.

Шот нөмірлеріне ескерту. Үлгі шоттар жоспары 2019 жылғы 1 қаңтардан жаңа редакцияда қолданылады (ҚР Қаржы министрінің 2018 жылғы 2 қазандағы № 877 бұйрығы) [4]. Осы редакцияда берілген қысқа мерзімді аванстар 1710 шотында, ал күмәнді талаптар бойынша резерв 1290 шотында есепке алынады; 2019 жылға дейін аванстар 1610 шотында жүргізілетін. Сонымен қатар 2026 жылғы 6 тамыздағы № 533 бұйрықпен Үлгі шоттар жоспары жаңа редакцияда бекітілді [5], сондықтан шот нөмірлерін кәсіпорын қолданатын редакциямен міндетті түрде салыстыру керек.

Есеп айырысу шоттарының ерекшелігі: олар көбіне активті-пассивті болып келеді. Егер сатып алушы алдын ала көп төлесе, дебиторлық шот кредиттік қалдық көрсетуі мүмкін. Баланста мұндай қалдықтарды «дебеттік» және «кредиттік» берешек ретінде бөліп, ірілендіріп көрсету керек, бір-бірімен өзара қысқартып жіберуге болмайды.

Типтік бухгалтерлік жазбалар

Төмендегі мысалдар есеп айырысудың негізгі операцияларын көрсетеді. Сомалар шартты, ҚҚС жазбалары жеңілдету үшін жеке көрсетілмеген.

Мысал: кәсіпорын 1 000 000 теңгеге тауар жөнелтті. Бастапқы жазба: Дт 1210 / Кт 6010. Сатып алушы 600 000 теңге аударғанда: Дт 1030 / Кт 1210. Берешектің қалған бөлігі 400 000 теңге дебиторлық берешек ретінде келесі есептік кезеңге ауысады және төленгенше бақылауда тұрады.

ҚҚС бойынша жазбалар бөлек жүргізіледі: сатуда есептелген ҚҚС бюджетпен есеп айырысу шотында міндеттеме ретінде, сатып алуда төленген ҚҚС есепке алынатын сома ретінде көрсетіледі. Аванс алынғанда да ҚҚС бойынша міндеттеме туындауы мүмкін, сондықтан мұндай операцияларды әрдайым салық заңнамасының ағымдағы талаптарымен салыстыру қажет.

Өзара есептесу (зачет) жағдайында, яғни тараптар бір-біріне қарсы талаптарын өтегенде, жазба Дт 3310 / Кт 1210 түрінде жасалады. Мұндай жағдайда тараптардың келісімі (өзара есептесу актісі) міндетті.

Бастапқы құжаттар және аналитикалық есеп

Әрбір есеп айырысу операциясы бастапқы құжатпен расталуы тиіс. Негізгі құжаттар:

• шарт (сату, жеткізу, мердігерлік, қызмет көрсету), онда төлем мерзімі, бағасы, валютасы және жауапкершілік көрсетіледі;

• жүкқұжат (накладная) немесе орындалған жұмыстар (қызметтер) актісі: міндеттеменің орындалғанын растайды;

• шот-фактура және төлем шоты;

• төлем тапсырмасы, банк үзіндісі, кассалық құжаттар.

Құжаттарда заңда көзделген деректемелер болуы керек: құжат атауы, күні мен нөмірі, тараптардың атауы мен БСН, операцияның мазмұны, көрсеткіштері, жауапты тұлғалардың қолы. Құжат заңнамада белгіленген мерзімде, кемінде 5 жыл сақталады (нақты талапты ағымдағы нормамен тексерген жөн).

Аналитикалық есеп — өзара есеп айырысуды ұйымдастырудың негізгі құралы. Ол синтетикалық шотты (мысалы, 1210) контрагенттер бойынша, ал әрбір контрагент ішінде шарттар мен құжаттар бойынша бөлшектейді. Мұндай есептің нәтижесінде кез келген сәтте мына сұрақтарға жауап беруге болады:

1. Қай контрагент бойынша қанша берешек бар?

2. Қай шарт және қай құжат бойынша?

3. Төлем мерзімі өткен берешектің сомасы қанша және неше күнге кешіктірілген?

Сонымен қатар берешектің мерзімі бойынша талдау (ageing) жүргізген пайдалы: берешек 30, 60, 90 күнге дейін және одан да ұзақ мерзімді болып бөлінеді. Бұл деректер қаржы бөлімі үшін ескерту белгісі болады, ал бухгалтерия үшін резерв есептеудің негізі болады.

Салыстырып тексеру актісі және инвентаризация

Есеп деректері мен контрагенттің деректері сәйкес келмеуі — өте жиі құбылыс. Себебі әртүрлі: құжаттың бір тарапта кеш тіркелуі, төлемнің дұрыс емес шартқа жатқызылуы, қайтарылған тауардың есепке алынбауы. Мұндай алшақтықты уақытында анықтау үшін салыстырып тексеру актісі жасалады.

Акт былай ресімделеді:

1. Кәсіпорын белгілі бір күнге өз есебіндегі берешектің сомасын жазып, контрагентке жібереді.

2. Контрагент өз деректерімен салыстырып, келіседі немесе алшақтықты көрсетеді.

3. Алшақтық болса, тараптар бастапқы құжаттарды қайта тексеріп, түзетулер енгізеді.

4. Екі жақ қол қойып, мөрмен (бар болса) бекітеді.

Актіні кемінде жылына бір рет, жылдық есептілік алдында, ал белсенді жұмыс жүргізілетін контрагенттермен тоқсан сайын жасау ұсынылады. Қол қойылған акт талап қою мерзімінің үзілуіне негіз болуы мүмкін және сот дауында берешектің мойындалғанының дәлелі ретінде қолданылады.

Сонымен қатар есептілік жылының соңында инвентаризация өткізіледі. Оның барысында дебиторлық және кредиторлық берешек, оның ішінде талап ету мерзімі өткен сомалар тексеріледі. Инвентаризация нәтижелері бойынша жиналған салыстыру актілері, анықталған алшақтықтар мен олардың себептері жеке құжатпен ресімделеді.

Валюталық есеп айырысулар және бағам айырмасы

Шартта төлем шетел валютасында көзделсе, берешек есепте теңгемен көрсетіледі. Ол үшін ХБЖС 21 бойынша операция жасалған күнгі Қазақстан Ұлттық Банкінің ресми бағамы қолданылады.

Есепті кезеңнің соңында ақшалай баптар (дебиторлық және кредиторлық берешек, банктегі валюта) есепті күнгі бағам бойынша қайта бағаланады. Төлем жасалған кезде де бағам операция күнгі бағамнан өзгеше болуы мүмкін. Нәтижесінде бағам айырмасы пайда болады:

• бағам кәсіпорынға тиімді өзгерсе (мысалы, валютадағы дебиторлық берешек бағамы өссе) — табыс;

• тиімсіз өзгерсе — шығыс.

Бағам айырмасы пайдалар мен залалдар туралы есепте көрсетіледі және арнайы шоттарда жинақталады.

Мысал: кәсіпорын 10 000 АҚШ долларына тауар сатты, жөнелту күнгі бағам 480 теңге. Дебиторлық берешек 4 800 000 теңге болып танылды. Есепті күні бағам 500 теңгеге өссе, берешек 5 000 000 теңгеге қайта бағаланады және 200 000 теңге оң бағам айырмасы жазылады. Бағам төмендесе, керісінше, шығыс тіркеледі. Мысалдағы бағамдар шартты.

Аванстар ерекше қарастырылады: валютамен берілген немесе алынған аванс ақшалай емес бап болып саналады, сондықтан ол қайта бағаланбайды, оның теңгедегі құны аванс алынған күнгі бағам бойынша қалады. Бұл қағиданы бағам айырмасын есептеуде жиі шатастырады.

Күмәнді берешек, резерв және талап қою мерзімі

Дебиторлық берешектің бәрі өндіріліп алынбайды. Сондықтан есепте оның нақты өндіріп алынатын құнын көрсету керек.

ХҚЕС 9 бойынша кәсіпорын күтілетін кредиттік шығындарға резерв құрады. Сауда дебиторлық берешегі үшін жеңілдетілген тәсіл қолданылады: берешек мерзімі бойынша топтарға бөлінеді, әр топқа тарихи шығындар деңгейіне негізделген резерв пайызы белгіленеді және болжамды ақпарат ескеріледі. Мысалы, мерзімі өтпеген берешекке аз пайыз, 90 күннен асқанына жоғары пайыз қолданылуы мүмкін. Нақты пайыздар кәсіпорынның өз статистикасына сүйеніп есептеледі.

Резервті құру шығыс ретінде танылады және дебиторлық берешектің баланстық құнын азайтады. Берешек үмітсіз деп танылса, ол резервтің есебінен есептен шығарылады. Есептен шығарылған берешек бақылаудан шығып қалмау үшін теңгерімнен тыс есепте белгілі бір уақыт сақталады.

Талап қою мерзімі. Азаматтық кодекс бойынша жалпы талап қою мерзімі — 3 жыл. Ол берешек бойынша құқығы бұзылғанын білген күннен басталады. Мерзім өтсе, сот көбіне талаптан бас тартады, сондықтан кәсіпорын берешекті уақытында талап етуі тиіс. Мерзімді үзетін жағдайлар бар: борышкердің берешекті мойындауы, салыстырып тексеру актісіне қол қоюы, ішінара төлем жасауы.

Кредиторлық берешек бойынша да мерзімі өткен сомалар бақыланады. Талап қою мерзімі өткен кредиторлық берешек есептен шығарылуы мүмкін, бірақ ол үшін негіздеме, инвентаризация нәтижесі және басшының бұйрығы болуы шарт. Мұндай шығару табыс ретінде танылып, салықтық салдар тудыруы мүмкін, сондықтан оны мұқият қарау керек.

Жиі кездесетін қателер, тәуекелдер және бақылау

Практикада өзара есеп айырысуды жүргізуде мынадай қателер жиі кездеседі:

Мұндай тәуекелдерді азайту үшін ішкі бақылау жүйесін құрған жөн. Оның негізгі элементтері:

• функцияларды бөлу: шарт жасасатын, құжат тіркейтін және төлем жасайтын тұлғалар әртүрлі болуы керек;

• берешек мерзімі бойынша ай сайынғы есеп және оны басшылыққа ұсыну;

• бухгалтерлік бағдарламада (мысалы, 1С) контрагент пен шарт бойынша міндетті талаптарды орнату;

• ірі контрагенттердің сенімділігін алдын ала тексеру: тіркелу мәртебесі, салық берешегінің болуы, кәсіпкерлік тәуекелі.

Автоматтандыру қателердің санын азайтады, бірақ жауапкершілікті алмайды: бағдарламаға енгізілген деректердің дұрыстығын бухгалтер қамтамасыз етеді.

Қорытынды

Контрагенттермен өзара есеп айырысуды есепке алу — құжаттық дәлдікті, құқықтық білімді және есеп әдістемесін қатар талап ететін күрделі тапсырма. Оның дұрыс жүргізілуі кәсіпорынға үш негізгі нәтиже береді: ақша қозғалысын нақты бақылау, салықтық және сот тәуекелдерін азайту, сондай-ақ сенімді қаржылық есептілік жасау.

Мақалада қарастырылған негізгі қағидаларды қысқаша мына түрде жинақтауға болады: әрбір операция бастапқы құжатпен расталады; берешек контрагент пен шарт бойынша аналитикалық есепте бөлінеді; аванстар бөлек көрсетіледі; контрагенттермен салыстырып тексеру жүйелі жүргізіледі; валюталық баптар қайта бағаланады; күмәнді берешекке резерв құрылады; талап қою мерзімі қадағаланады.

Кәсіпорын осы қағидаларды есеп саясатында бекітіп, ішкі бақылаумен қамтамасыз етсе, өзара есеп айырысу тәуекел көзі емес, басқарушылық шешімдерге арналған сенімді ақпарат көзіне айналады.