Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі
Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті,Экономика және құқық факультеті

Жұмыстың атауы

Корпоративтік басқару жүйесіндегі мемлекет,мемлекет

қатысатын компанияларды басқару тәжірибесі

Тақырыптық саланың атауы

Корпоративтік басқару және тұрақты даму(ESG) бойынша ең

үздік зерттеу жобасы

Автор: Оңдасынов Нұрбол Ғалымжанұлы

3 курс студенті , FC-301 тобы

Күндізгі оқу

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті

Ғылыми жетекшісі:

Рахманова Асия Сегизбаевна, Старший преподаватель, мемлекеттік басқару, қаржы және маркетинг

Кафедрасы

Ақтөбе 2026

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ………………………………………………………………….3,4,5

1Тарау.ЭЫДҰ-ның Қазақстандағы мемлекеттік кәсіпорындарды корпоративтік басқаруға шолуы………………………………………………6.7

2. Мемлекеттіккәсіпорындарды корпоративтік басқару жөніндегі нұсқаулықтары……………………………………………………………8

3. Нұсқаулықтарды қолдану мүмкіндігі………………………………….9

2тарау.Эмперикалық зерттеу әдістері…………………..,……..10,11,12,13

3тарау.Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту ҚМГ….…………. 14,15,16

3.1 ҚМГ -дың мемлекеттік корпартивтік басқару жүйесін дамыту дағы директорлар кеңесі………………………………………………………….17

3.2 ҚМГ дың Тәуелсіз директорлар кеңесі және олардың рөлі ..… 18,19 3.3ҚМГ-дың ішкіаудит қызметі………………………………………..20,21

3.4 ҚМГ-дың комплеанс қызметі ……………………………………..22,23

4тарау. ҚМГ-дың корпоративтік басқару құрылымы және жүйесі.24,25

4.1ҚМГ-дың Басқару органының және оның комитетінің құрамы…26

4.2 ҚМГ-дың өкілеттік мерзімі…………………………………………27,28

Қорытынды……………………………………………………………….29,30

Пайдаланылған әдебиеттер…………………………………………….31,32

1. КІРІСПЕ

Қазіргі таңда еліміздің ұзақ мерзімді экономикасын дамытуды нығайтуда халықаралық бизнес пен экономикалық даму проблемасы тұрғысынан қарағанда корпоративтік басқару үлкен маңызға ие болып және қызы, ушылық тудыруда. Алайда бұған дейін корпоративтік басқару ұғымы көп қолданылмағанымен де, әлемдік жаһандану ғасырында айтарлықтай дәрежеде жеке ұйымдардың тағдырын және толық экономикалық жүйелерін анықтауда қажеттілігі артып отыр.
Қазақстанның бизнес қоғамдастығы корпоративтік басқарудың озық халықаралық стандарттарын іске асыруға нық сеніммен қадам жасап отыр. Алайда іс жүзінде корпоративтік басқару жүйесін енгізу әлі де көптеген мәселелерді туғызып келеді, мұның өзі тиісті түсініктер жасауды,талап-етеді.Корпоративтік басқару жүйесі компаниялар арқылы елімізге инвестиция тартуға, ұзақ мерзімді экономикалық даму негізін нығайтуға және ел межесі болып отырған елуліктің қатарына қосатын бәсекелестік қабілеттілікті арттыруға көмектеседі. Сондай-ақ, активтерден қисынды пайда алуға кепілдік беретін болғандықтан жеке компанияларға ғана емес, мемлекеттік кәсіпорындарға да ауадай қажет.
Корпоративтік басқаруды ендіру басқару мен менеджерлерге компания қызметін тиімді басқару стратегияларын, фирманы басқару сапасын арттыруға мүмкіндік береді.
Шаруашылық жүргізуші субъектілердің тиімді қызмет істеуі олармен таңдап алынған корпоративтік басқару жүйесіне байланысты. Корпорациялық менеджмент басқарушылық қызметкерлер кәсіпқойлығына жоғары талап қояды.
Еліміздегі бизнес саласын дамытуда, әсіресе, корпорациялар мен компанияларда ақпараттың ашықтығына, айқындылықтың орын алуына бірден бір септігін тигізетін де корпоративтік басқару жүйесі болып табылады.Корпоративтік басқару-нарықтық экономика үшін өмірлік маңызы зор бірегей құрылым. Еліміздің экономикасының ерекшелігін ескеретін болсақ, Қазір Қазақстанда корпоративтік басқарудың таңдаулы практикасына көшетін кез келді.Корпоративті, яғни ұжымдық басқару (corporate governance) мекемедегі биліктің (governance) қалай құрылғаны жəне қалай жүзеге асырылатынымен байланысты атқарылады. Ұжымдық басқаруды корпорацияларды басқарумен шатастыруға болмайды. Ұжымдық басқарудың тақырыбы кең ауқымды. Атап айтарлығы, Қазақстанда акционерлік қоғам болып саналатын корпорацияда ғана емес, кез-келген құқықтық формадағы мекемедегі билікке де қатысты мəселе. Ұжымдық басқару теория жəне тəжірибе жүзінде фирмадағы билікті бөлу мəселесі сияқты агенттік мəселелерін талдаумен де айналысады. Оның мақсаты принципал мен агенттің арасындағы қарама - қайшылықты шешу

3

Алайда принципалдың анықтамасы кейбір толықтыруларды қажет етеді. Заң тұрғысынан алғанда компанияның əрбір акционері меншік иесі болып табылады. Нақты тұрғыда, оның ішінде Қазақстанда шешім қабылдауға, компанияның стратегиясын дайындауға тек ірі акционерлер ғана ықпал ете алады.

«Корпоративті басқару компанияның құрылымы мен қызметін басқару мен қадағалаудың процестеріне қатысты». «Корпоративті басқару компанияның басшылығы, оның директорлар кеңесі, акционерлер жəне басқа қызығушылық танытқан тұлғалар арасындағы бірнеше қарым -қатынасты қамтиды. Ұжымдық басқару сонымен қатар, компания қызметінің мақсаттарын белгілейтін жəне оның жетістікке жету тəсілдері жəне сонымен қатар оның нəтижелерін, бақылау тəсілдерін анықтайтын құрылымды қамтамасыз етеді».Осыған байланысты ірі акционерлер өздерінің құқықтарын компанияны бақылау арқылы жүзеге асырады, ал басқа акционерлер миноритарлар ретінде сипатталады, оларды дивиденттерді алу мен бағаның келесі қолайлы өзгеруі кезінде компанияның акцияларын сату қызықтырады деп жиі айтылады.Осындай барлық жағдайда бақылаушы акционерлерде əртүрлі жағдайлар мен артықшылықтар болады, олар менеджментпен қарым-қатынасты өз беттерінше құрады, келесі бір жағдайда басқаруға белсенді түрде қатысып, ал екінші бір жағдайда Директорлар кеңесі арқылы басты шешімдерге бақылау жасайды. Қазақстандық тəжірибеде акцияның ең көп пакетін иеленген негізгі акционер Директорлар кеңесінің төрағасы атанады жəне осындай тұрғыдан акционерлік қоғамның жұмысын басқарып, қадағалайтын жағдайлар жиі кездеседі. Компания қызметінің тиімділігі мен оның ішіндегі ұжымдық басқарудың сапасы арасындағы байланыс жекелеген қиыншылық та туғызады.Қазақстандағы ұжымдық басқарудың маңыздылығын ең алғаш рет Қаржыгерлер ассоциациясы мойындады. Қазақстанда негізгі ішкі инвесторлар қаржы институттары болып табылады. Олар əсіресе заң талабына сай инвестицияға салынған капиталдың қосымша қорғауды қажет етеді. Бұл істі өздерінен бастауды шешкен, Қаржыгерлер ассоциациясы 2004 жылы корпоративтік басқарудың моделді кодексін дайындау үшін жұмыс тобын құрды. Осындай кодекс 2005 жылы пайда болды. Соңынан Қазақстандық қор биржасының листингісіне ену үшін корпоративті басқару кодексін дайындау талабы пайда болды.Көптеген қазақстандық компаниялар басқа биржаларға, IPOға (өздерінің бағалы қағаздарын салу) шығу туралы шешім қабылдағандықтан, олар үшін бірлесіп басқару жүйесінің болуы маңызды бола бастады, өйткені бірлесіп басқарудың болуы туралы талап барлық əлемдік сауда алаңдарында бар. Ұжымдық басқарудың маңыздылығын қорыта отырып, оның болуы төмендегі жағдайларға əкеліп соғатынын айтуға болады:

4

· Акционерлердің (инвесторлардың) алдында тартымдылығының артуы. Тартылатын капиталдың бағасы төмендеп, инвесторлардың қызығушылығы артады;

· Акция құнының артуы;

· Акция құнының номиналды бірлігіне тартылатын капитал көлемінің артуы;

· Дивидендтер арқылы үнемдеу мүмкіндігі (акционерлер курс бағамының өсуі арқылы пайда табады) ;

· Жедел тиімділіктің артуы жəне компания мен оның акционерлерінің пайдалы жəне тұрақты дамуы үшін капиталды қолданудың тиімділігінің артуы;

· Компания мен мемлекеттің беделі артады;

Осылайша, Ұжымдық басқару сияқты аздаған тақырыптар қазіргі таңда бизнес үшін де өте маңызды.

Көптеген оқиғалар мен дау-дамай, бірігулер мен рейдерлік, қаржы дағдарысы, бұл тақырыптың оның ішінде Қазақстанда да маңыздылығын арттырады. Бұл оқиғалар мүдделі тұлғалар (акционерлер, қызметкерлер, қоғам), корпоративті менеджерлер, директорлар немесе мемлекеттік ресми тұлғалардың құқықтарының бұзылуы салдарынан компаниялардың зардап шеккенін көрсетеді. Ұлттық бизнес- қауымдастықтар жəне корпоративті менеджерлер капиталға қол жеткізу мен компанияның өсуі үшін ұжымдық басқарудың маңыздылығын түсіне бастады. Сыбайлас жемқорлық пен нашар менеджементтің кесірінен туған қаржы дағдарысы капитал алуды қиындата түсті. Инвесторлар өздерінің капиталдарын қорғау қажеттілігін жете түсінді. Олар əртүрлі компаниялардың инвестициялық потенциялдарын қаржылық есептің тазалығы, анықтығы, айқындылығы жəне нақтылығынан инвестициялауға дейін бірдей стандарттар бойынша салыстыру мүмкіндіктеріне ие болғысы келеді. Бұл əсіресе, халықаралық инвестицияларды тарту үшін маңызды. Ұжымдық басқару компаниялар іштей басқарылатын жəне компанияның орналасқан жерінен мыңдаған шақырым жерде болуы мүмкін акционерлердің мүдделерін қорғау мақсатында директорлар кеңесі арқылы бақыланатын «ойын ережелерінің» жиынтығы болып табылады.

Дегенмен, тек шетелдік инвесторлар ғана компанияның қалай қызмет ететінін көзімен көргісі жəне түсінгісі келмейді. Жергілікті инвесторлар мұндай ақпаратқа оңай қол жеткізе алса да, олар өздері инвестиция құйған компанияларда бірлесіп басқару жақсы жолға қойылғанын қалайды. Қаржы дағдарысы қазақстандық компанияларға мүмкіндігінше инвестиция тарту қажеттілігін алып келді.

5

1.ЭЫДҰ-ның Қазақстандағы мемлекеттік кәсіпорындарды корпоративтік басқаруға шолуы

Қазақстан үкіметі мемлекеттік кәсіпорындарды (МК) басқаруды және олардың жұмысын жақсарту үшін маңызды құқықтық және реттеушілік реформалар жүргізді, бірақ одан әрі реформалар қажет. Бұл шолуда Қазақстанның ММК секторының корпоративтік басқару құрылымы ЭЫДҰ-ның мемлекеттік кәсіпорындарды корпоративтік басқару жөніндегі нұсқаулықтарына сәйкес сипатталады және бағаланады. Онда Қазақстан билігіне мемлекеттік секторды реформалауға және мемлекеттік меншікті жүзеге асыруды және ММК басқаруды халықаралық озық тәжірибелерге сәйкестендіруге көмектесу бойынша ұсыныстар берілген. Мемлекеттік кәсіпорындар (МКК) Қазақстан экономикасында, әсіресе энергетика және тау-кен өнеркәсібі сияқты салаларда маңызды рөл атқарады . Олар экономиканың 30 саласының кем дегенде 20-сында жұмыс істейді және ұлттық жұмыспен қамтудың шамамен 6,2%-ын құрайды. Қазақстандағы МКК-лардың меншік құрылымы бірқатар ірі холдингтік компанияларға бөлінген, олардың ішіндегі ең маңыздысы - Самұрық-Қазына.Жеке сектордағы әріптестерімен салыстырғанда мемлекеттік кәсіпорындардың операциялық тиімділігін бағалау үшін орталықтандырылған немесе шоғырландырылған ақпарат болмаса да , екі ірі холдингтік компания - «Самұрық-Қазына» және «Бәйтерек» жақсы көрсеткіш болып табылады. «Самұрық-Қазынаның» кірісі 2021 жылы ЖІӨ-нің 14%-ын құрады және ЖІӨ-нің 11,8%-ы көлемінде қарыз жинақтады. 2021 жылы «Бәйтеректің» кірісі ЖІӨ-нің 0,13%-ын, ал жалпы қарызы ЖІӨ-нің 9,8%-ын құрады.Мемлекеттік кәсіпорындар секторының үлкен болуына байланысты, Қазақстан үкіметі мемлекеттік кәсіпорындарды басқаруды және олардың жұмысын жақсартуға бағытталған елеулі реформалық күш-жігерді бастады . 2023 жылы Қазақстан Президенті 2026 жылға дейінгі Ұлттық даму жоспары мен 2030 жылға дейінгі Мемлекеттік басқаруды дамыту тұжырымдамасына сәйкес, соның ішінде жекешелендіру процесін жеделдету ниетімен, экономикадағы мемлекеттің үлесін азайту және мемлекеттік кәсіпорындарды реформалау қажеттілігін жариялады . Реформаға шақыру аясында Ұлттық экономика министрлігі 2028 жылға дейін жүзеге асырылуы тиіс жеті тармақтан тұратын іс-қимыл жоспарын әзірледі. Қазақстанның мемлекеттік кәсіпорындарға арналған заңнамалық және нормативтік базасы күрделі және жиі қайта қараулармен одан әрі күрделене түседі.Бірыңғай меншік нысанын дамыту хабардар және белсенді мемлекеттік меншікті қолдайды және шамадан тыс араласу мүмкіндіктерін азайтады. Меншік құқығын орталықтандыру «Самұрық-Қазына» сияқты ұйымдарды тиімдірек бақылауды одан әрі қолдайды, бұл Үкіметке оның жұмысын хабардар бағалауға мүмкіндік береді.

6

Корпоративтік басқару құрылымы директорлар кеңесіне тағайындау рәсімдерінің ашықтығын, директорлар кеңесінің тиімділігін және азшылық акционерлердің құқықтарын құрметтеуді қамтамасыз етуге бағытталуы керек. Ұлттық корпоративтік басқару кодексінің болуына қарамастан, мемлекеттік кәсіпорындар Ұлттық экономика министрлігі және Самұрық-Қазына шығарған тағы екі кодексті басшылыққа алады, бұл мемлекеттік кәсіпорындарға қатысты қарама-қайшылықты күтулерге әкеледі..

7

1.2Мемлекеттік кәсіпорындарды корпоративтік басқару жөніндегі нұсқаулықтары

ЭЫДҰ-ның Мемлекеттік Кәсіпорындарды Корпоративтік Басқару Жөніндегі Нұсқаулықтары (Нұсқаулықтар) мемлекеттік Кәсіпорындар үшін тиімді меншік және корпоративтік басқару құрылымдарын әзірлеу үшін саясаткерлер үшін жетекші халықаралық стандарт болып табылады. G20 / ЭЫДҰ Корпоративтік Басқару Қағидаттарын толықтыра отырып, олар мемлекеттік сектордағы ашықтықты, есептілікті, адалдықты және тиімділікті арттыру мақсатында мемлекеттік меншіктің алдында тұрған бірегей міндеттер мен мүмкіндіктерді шешуге бағытталған. Олар бәсекелестікті ынталандыру, меншік тәжірибесін кәсібилендіру және мемлекеттің тиімділігін арттыру мақсатында институционалдық, құқықтық және нормативтік-құқықтық базаны реформалауда елдер үшін негіз болды.2024 Жылға Арналған Нұсқаулықтарды қайта қарау іске асырудың жиырма жылға жуық тәжірибесіне негізделген және ЭЫДҰ-ның соңғы стандарттары мен озық тәжірибелерін көрсету арқылы олардың амбициясы мен өзектілігін арттырады. Нарықтағы Мемлекеттік Кәсіпорындардың рөлінің артуына байланысты қайта қаралған Нұсқаулар Мемлекеттік Кәсіпорындар мен жеке кәсіпорындар арасындағы тең шарттардағы бәсекелестікті одан әрі қамтамасыз етуге бағытталған. Мемлекеттік кәсіпорындарды дұрыс басқаруды қамтамасыз ету үшін қайта қаралған Нұсқаулар мемлекеттің белсенді, ақпараттандырылған және кәсіби меншік иесі ретінде әрекет ету қажеттілігін көрсетеді. Бұл Мемлекеттік Кәсіпорындардың, әсіресе олардың мемлекеттік саясаттағы мақсаттарына қатысты негіздемелері мен үміттерін нақты анықтауды қамтиды. Қайта қаралған Нұсқаулар сонымен қатар директорлар кеңесін өз функцияларын орындау үшін қажетті құзыреттерге, адалдыққа және объективтілікке ие болуға, сондай-ақ акционерлер мен мүдделі тараптар алдында ашықтықтың, ақпаратты ашудың және есеп берудің жоғары стандарттарын сақтауға шақырады.Қайта қарау Мемлекеттік Кәсіпорындар мен олардың иелерінің тұрақты даму саласында үлгі көрсетудегі рөлін мойындайды. Бұған мемлекеттік кәсіпорындардың иелері үшін тұрақты даму мәселелерін меншік саясатына біріктіру, Сондай-ақ Мемлекеттік Кәсіпорындар үшін тұрақтылық пен ұзақ мерзімді құндылықты қамтамасыз етеді

8

1.3Нұсқаулықтарды қолдану мүмкіндігі

Қолдану мүмкіндігі мен анықтамаларына сілтемені көшіріңіз Нұсқаулар үкіметтерге және мемлекеттік меншік міндеттері жүктелген мемлекеттік қызметкерлерге арналған. Олар сондай ақ мемлекеттік кәсіпорындардың директорлар кеңесі мен басшылығына, сондай-ақ тиісті мүдделі тараптарға пайдалы ұсыныстар бере алады. Олар Жекелеген Мемлекеттік Кәсіпорындарды басқаруға, сондай-ақ Мемлекеттік меншік практикасына және Мемлекеттік кәсіпорындар жұмыс істейтін нормативтік-құқықтық ортаға қатысты ұсыныстар береді. Бұл Нұсқаулар, әдетте, Мемлекеттік Кәсіпорындарға, олар ел ішінде немесе шетелде жұмыс істейтініне қарамастан қолданылады. Нұсқаулықта өлшемдердің ешқайсысы барлығына сәйкес келмейтіні және әртүрлі құқықтық және әкімшілік дәстүрлер әртүрлі келісімдерді талап етуі мүмкін екендігі мойындалған. Осылайша, Нұсқаулар нәтижелерге негізделген, яғни үкіметтердің рөлі олар ұсынған нәтижелерге қалай қол жеткізу керектігін шешу болып табылады. Бұл бөлімде Нұсқаулықтардың өзектілігі мен қолданылуы туралы шешім қабылдау үшін мемлекеттік меншік міндеттері жүктелген мемлекеттік органдар шешуі қажет кейбір мәселелер мен мәселелер қарастырылады. Төмендегі анықтамалар тек Осы Нұсқаулықтардың мақсаттары үшін берілген. Анықтамалар Анықтамаларға сілтемені көшіру мемлекеттік кәсіпорынның анықтамасы. Ұлттық заңмен кәсіпорын ретінде танылған және мемлекет меншік құқығын немесе бақылауды жүзеге асыратын кез келген кәсіпорын мемлекеттік кәсіпорын ретінде ретінде қарастырылуы керек. Сонымен қатар, заңды тұлғасы белгілі бір заңнамамен бекітілген жарғылық корпорациялар, егер олардың мақсаты мен қызметі немесе қызметінің көп бөлігі экономикалық сипатта болса, Мемлекеттік Кәсіпорындар ретінде қарастырылуы керек. Меншік немесе бақылау. Нұсқаулар мемлекетке тиесілі және/немесе бақыланатын Мемлекеттік кәсіпорындарға қолданылады. Меншік тікелей көпшілік меншіктен тұрады және бақылау болған жағдайда тікелей және жанама меншіктің басқа түрлерін қамтиды. Бақылау, егер меншік субъектісі (немесе бірлесіп әрекет ететін бірнеше меншік субъектілері)жүзеге асырылса, жүзеге асырылуы мүмкін.: дауыс беру құқығының көпшілігінің түпкілікті бенефициар иесі болып табылады; немесе әйтпесе, бақылаудың баламалы дәрежесін жүзеге асырады.

9

2-бөлім. Эмперикалық талдау

1. Мемлекеттік меншік негіздері және мақсаттары

OECD ұсыныстары негізінде:Мемлекет МК-ні басқаруда негізгі мақсат ретінде ұзақ мерзімді әлеуметтік және экономикалық құнды максимизациялауды қояды (I.A).Мемлекет өз меншік саясатын жариялап, үнемі жаңартып отыруы керек (I.B–I.C).

Эмпирикалық талдау:МК-нің миссиясы мен әлеуметтік мақсаттары нақты жарияланған ба?Соңғы 5 жылдағы МК-нің қаржылық және әлеуметтік көрсеткіштері осы мақсаттарға сәйкестендірілген бе?Мысалы, Қазақстандағы энергетика немесе көлік саласындағы мемлекеттік компаниялардың тиімділік индексін салыстыру.

2. Мемлекеттің меншік рөлі

OECD ұсыныстары:Мемлекет белсенді және ақпараттандырылған меншік иесі болу керек (II.F).Меншік құқықтарын бір орталықтан басқару немесе үйлестірілген құрылым арқылы жүзеге асыру (II.D).Бақылау кеңестерінің тәуелсіздігін қамтамасыз ету және олардың қызметін қолдау (II.C, II.F.2).

Эмпирикалық талдау:МК-нің директорлар кеңесі мен атқарушы құрамның тәуелсіздік деңгейін бағалау.Меншік органының бақылау механизмі қалай жұмыс істейді: жиілігі, есеп беру жүйелері, цифрлық бақылау құралдары.Мысалы, Халық банкі немесе «ҚазМұнайГаз» басқару құрылымдарын салыстыра отырып талдау.

3. Нарықтағы тең бәсекелестік

OECD ұсыныстары:МК нарықтағы басқа компаниялармен тең жағдайда жұмыс істеуі керек (III.A–III.Мемлекеттік субсидиялар мен артықшылықтар басқа нарық қатысушыларына зиян келтірмеуі керек.

Эмпирикалық талдау:МК-нің қаржылық көрсеткіштерін жеке сектор компанияларымен салыстыру.Мемлекеттік қолдау немесе преференциялар жағдайында МК тиімділігін бағалау.Мысалы, су және электр энергиясы саласындағы тарифтік саясат пен бәсекелестікке әсерін талдау.

10

4. Акционерлер мен инвесторларға тең қарау

OECD ұсыныстары:Барлық акционерлерге тең құқық беру, ақпаратқа қолжетімділікті қамтамасыз ету (IV.A–IV.D).Халықаралық стандарттарға сәйкес есеп беру (V.A).

Эмпирикалық талдау:МК-нің жарияланған есептері, жылдық қаржылық есептер мен аудиторлық қорытындыларын салыстыру.Акционерлік құрылымның теңдігі мен ашықтығын бағалау.

Корпоративтік басқару жүйесіндегі мемлекеттік кәсіпорындарға эмпирикалық талдау (2019–2024)

1:Мемлекеттік кәсіпорындардың әлемдік экономикадағы рөлі

Соңғы жылдары мемлекеттік кәсіпорындарды экономикадағы үлесі айтарлықтай өсті. OECD мәліметтері бойынша:

Бұл компаниялар әлемдік нарық капитализациясының шамамен 12% құрайды.  Талдау:Бұл көрсеткіштер мемлекеттік кәсіпорындардың жаһандық экономикада маңызды рөл атқаратынын көрсетеді

2. Мемлекеттік меншік құрылымының өзгеруі (2019–2024):OECD зерттеулеріне сәйкес:

Талдау:Соңғы 5 жылда мемлекеттердің көпшілігі мемлекеттік кәсіпорындарды басқаруды орталықтандыруға көшіп жатыр. Бұл корпоративтік басқарудың тиімділігін арттыруға бағытталған.

3Ашықтық және есеп беру (Transparency):2022–2023 жылдары жүргізілген зерттеу нәтижелері:

4. Мемлекеттік кәсіпорындардың салалық құрылымы: Fortune Global 500 мемлекеттік кәсіпорындарының көпшілігі:

Кестеге қысқаша талдау: 1)Мемлекеттік кәсіпорындардың негізгі бөлігі энергетика мен табиғи ресурстар саласында:.Мұнай, газ, энергетика және металлургия сияқты салалар стратегиялық маңызға ие.2)Ең жоғары табыс мұнай саласына тиесілі:Petroleum refining саласының табысы шамамен 1.8 трлн доллар.3)Ең үлкен активтер банктерде:Мемлекеттік банктердің активтері 21.8 трлн доллар.4)Жұмысшылар саны өте жоғары:Fortune Global 500 тізіміндегі мемлекеттік кәсіпорындарда 21 млн адам жұмыс істейді 5) көміртекті секторлар басым:126 мемлекеттік компанияның 63-і көміртек шығарындылары жоғары салаларда жұмыс істейді. 

5. Корпоративтік басқарудың негізгі проблемалары: OECD зерттеулеріне сәйкес негізгі мәселелер:1)Мемлекеттік бақылаудың шамадан тыс болуы.2)Директорлар кеңесінің тәуелсіздігінің төмендігі.3)Ашықтықтың жеткіліксіздігі.4)Нарықтағы тең бәсекелестіктің бұзылуы.5)Бұл мәселелер мемлекеттік кәсіпорындардың тиімділігіне әсер етеді.

6. 2019–2024 жылдардағы негізгі трендтер: Соңғы 5 жылдағы негізгі өзгерістер:мемлекеттік кәсіпорындардың саны артты:корпоративтік басқару стандарттары күшейді:ESG және тұрақты даму талаптары енгізілді:мемлекеттік меншік орталықтандырылып жатыр

Қорытынды: Жүргізілген зерттеу нәтижесінде мемлекеттік кәсіпорындардағы корпоративтік басқару жүйесінің экономикалық даму мен мемлекеттік саясатты жүзеге асырудағы маңызы жоғары екені анықталды. Organisation for Economic Co‑operation and Development (OECD) ұсынған корпоративтік басқару қағидаттары мемлекеттік кәсіпорындардың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге бағытталған негізгі халықаралық стандарттардың бірі болып табылады.Талдау көрсеткендей, мемлекеттік кәсіпорындар көптеген елдердің экономикасында маңызды рөл атқарады. Олар көбінесе энергетика, мұнай-газ, инфрақұрылым, көлік және банк салаларында қызмет атқарады. Әсіресе Fortune Global 500 тізіміндегі мемлекеттік кәсіпорындардың үлесі айтарлықтай жоғары. Соңғы бес жылдағы деректер бойынша бұл тізімде шамамен 126 мемлекеттік компания бар және олардың жиынтық активтері ондаған триллион АҚШ долларын құрайды.

13

3-бөлім. Мемлекеттік корпартивтік басқару жүйесін дамыту

Даму стратегиясын қалыптастыратын және іске асыратын, оның ішінде өндірістік процестерді басқарудың дивизионалдық құрылымы арқылы ЕТҰ-ны операциялық қызметке тарту арқылы Корпоративтік орталық ретінде Компания корпоративтік басқару саласындағы үздік практикаларға сәйкес келуге ұмтылады және корпоративтік басқарудың жоғары стандарттарына сәйкестігі мен айқындылығы - бұл әлеуетті инвесторлардың, контрагенттердің және өзге де стейкхолдерлердің сенімін нығайтуға, Компания ресурстарын тиімсіз пайдалану тәуекелдерін төмендетуге, оның құнының өсуіне және әл-ауқатының артуына ықпал ететін инвестициялық тартымдылық пен қызметтің экономикалық тиімділігін арттырудың аса маңызды факторлары екенін түсінеді. Компанияның Директорлар кеңесі ҚМГ-дегі корпоративтік басқару практикасының тиімділігін бақылайды, ал Ккорпоративтік хатшы оны үздіксіз жетілдіруді үйлестіреді. «Самұрық-Қазына» АҚ Басқармасының 2015 жылғы 27 мамырдағы шешімімен бекітілген ҚМГ корпоративтік басқару кодексі (бұдан әрі - Корпоративтік басқару кодексі, Кодекс) ҚМГ корпоративтік басқару практикасын құру және жақсарту негізделетін басты құжат болып табылады. Кодекс Қазақстан Республикасының заңнамасына, Қазақстанда және әлемде дамып келе жатқан корпоративтік басқару практикасын ескере отырып, «Самұрық-Қазына» АҚ ішкі құжаттарына, «Самұрық-Қазына» АҚ Трансформация бағдарламасына сәйкес әзірленді. Кодексте Компаниядағы корпоративтік басқару жүйесі негізделетін, «Самұрық-Қазына» АҚ компаниялар тобының корпоративтік басқару қағидаттарымен бірдей қағидаттар бекітілген. Директорлар кеңесі және Аудит жөніндегі комитет Кодекс ережелерінің ҚМГ-ға енгізілуіне бақылауды жүзеге асырады. Кодекстің талаптарына сәйкес, корпоративтік хатшы Кодексті Comply or explain («сақта немесе түсіндір») тәсілін қолдана отырып, Компанияның оның қағидаттары мен ережелерін сақтауы тұрғысынан жыл сайын талдайды. Қазіргі уақытта Кодекс талаптарының басым бөлігі жыл сайын сақталуда. Оның жекелеген ережелерін ішінара сақтамау жағдайлары сақтамау себептерін түсіндіре отырып, Кодексті сақтау туралы есепте көрсетілген. ҚМГ-ның 2021 жылы Кодекстің қағидаттары мен ережелерін сақтауы туралы есеппен Жылдық есепке қосымшада танысуға болады. 

14

Бірнеше жылдар бойы ҚМГ Корпоративтік хатшысының қызметі дәйекті және жүйелі негізде ҚМГ-ның корпоративтік басқару практикасын жетілдіру жөніндегі қызметінүйлестіруді жүзеге асырады. Корпоративтік басқару саласындағы мақсаттарды қою және жақсартулар прогресін қадағалау үшін Компанияда 2016 жылдан бастап дауыс беретін акцияларының кем дегенде 50%-ы тікелей немесе жанама түрде «Самұрық-Қазына» АҚ-ға тиесілі заңды тұлғаларда Корпоративтік басқарудың диагностикасын жүргізу әдістемесін (бұдан әрі - Әдістеме) қолданылады. Бұл әдістеме тәуелсіз тараптың Компанияны корпоративтік басқару диагностикасының (аудитінің) нәтижелері бойынша рейтинг беруді көздейді. Мұндай диагностика тұрақты негізде жүзеге асырылады. Диагностиканың қорытындылары бойынша аталған әдістеменің негізінде ҚМГ Корпоративтік хатшысының қызметі корпоративтік басқаруды жетілдіру бойынша жоспар жасайды, оны орындау нәтижелері тұрақты негізде Директорлар кеңесінің және Компанияның Директорлар кеңесінің Аудит жөніндегі комитетінің назарына жеткізіледі. Тәуелсіз консультант 2021 жылы жүргізген корпоративтік басқарудың кезекті тәуелсіз диагностикасының нәтижелері бойынша – PricewaterhouseCoopers компаниясы әдістеменің негізінде ҚМГ-ге «ВВВ» деңгейінде корпоративтік басқару рейтингін берді, бұл Компания қол жеткізген прогресті көрсетті (2018 жылы жүргізілген алдыңғы диагностика нәтижелері бойынша Компанияға «ВВ» рейтингі берілді) және ҚМГ корпоративтік басқару жүйесінің барлық елеулі аспектілерде белгіленген критерийлердің көпшілігіне сәйкес келетіндігін және бұл ретте, жүйенің тиімді жұмыс істейтініне жеткілікті растау бар екендігін білдіреді. 2022 жылы Компания консультанттың 2021 жылы жүргізілген корпоративтік басқарудың тәуелсіз диагностикасының нәтижелері бойынша ұсынған және корпоративтік басқаруды жетілдіру жөніндегі жоспарға енгізілген ұсынымдарын ескере отырып, ҚМГ корпоративтік басқару жүйесін одан әрі жетілдіруге бағытталған іс-шараларды: айқындық; акционерлердің құқықтары; тәуекелдерді басқару, ішкі бақылау және аудит; Директорлар кеңесі мен атқарушы орган қызметінің тиімділігі; орнықты даму сияқты салалар бойынша жоспарлы іске асыруға арнайды. Қалыптасқан практикаға сәйкес, ҚМГ-ның корпоративтік хатшысы корпоративтік басқаруды жетілдіру жөніндегі жоспардың орындалуына тұрақты мониторингті жүзеге асыратын болады .

15

Осы жоспардың орындалуы туралы есептерді Аудит жөніндегі комитет және Директорлар кеңесі ҚМГ менеджментіне кері байланыс бере отырып қарайтын болады. Корпоративтік басқаруды жетілдіру мақсатында «Самұрық-Қазына» АҚ мен ҚМГ-ның 2031 жылға дейінгі даму стратегияларында «Корпоративтік басқару рейтингі» ҚТК-ның батыл мәндеріне қол жеткізудің негізгі кезеңдері белгіленді. Бұл ҚМГ-ның негізгі акционері, Директорлар кеңесі, Компанияның Аудит және менеджмент комитеті тарапынан корпоративтік басқаруға аса назар аударылатындығын көрсетеді. Тұтастай алғанда Компаниядағы корпоративтік басқаруды жетілдіру үздіксіз циклдік процесс болып табылады, оның негізгі кезеңі тәуелсіз тараптан рейтинг пен жақсарту бойынша тиісті ұсынымдар алу болып табылады.

16

3.1 ҚМГ -дың мемлекеттік корпартивтік басқару жүйесін дамыту дағы директорлар кеңесі

Директорлар кеңесі ҚМГ-ның қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Директорлар кеңесінің шешімдері заңнамада және ҚМГ Жарғысында белгіленген тәртіппен қабылданады. Заңнамада және ҚМГ Жарғысында белгіленген шешімдерді қабылдау үшін қажетті кворумға және Компанияның Директорлар кеңесі мүшелерінің көпшілік дауысына қарамастан, Компания анағұрлым маңызды мәселелер бойынша шешімдердің іштей отырыстарда қабылдануына, шешімдерді қабылдауға Директорлар кеңесінің барлық мүшелерінің қатысуына ұмтылады және шешімдерді дайындау мен келісу үшін олар Директорлар кеңесінің барлық мүшелерінің пікірін ескере отырып, қабылданатындай барлық ықтимал күш-жігерді жұмсайды. Директорлар кеңесі, өзгелерден басқа, ҚМГ қызметінің басым бағыттарын белгілейді және ҚМГ даму стратегиясын бекітеді, әлеуетті сатып алу мәселелері және қаржылық сипаттағы басқа да елеулі мәселелер (оның ішінде ҚМГ облигациялары мен туынды бағалы қағаздарын шығару шарттары туралы), сомасы бойынша елеулі мәмілелер және жасалуына мүдделілік бар мәмілелер жасасу, жер қойнауын пайдалану құқығын алу, беру (қайта табыстау) мәселелері бойынша шешімдерді қарайды және қабылдайды, жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарттар бойынша жобаларды бірлесіп іске асыру үшін стратегиялық әріптестермен бірлескен қызмет туралы, ҚМГ мен ҚМГ еншілес ұйымдарының қатысуымен инвестициялық жобаларды келісу туралы шарттар (келісімдер) жасасуды жүзеге асырады, Компанияның корпоративтік басқару практикасының тиімділігін бақылауды жүзеге асырады. Компанияның Директорлар кеңесінің қызметі Компанияның Жарғысымен, корпоративтік басқару кодексімен және Директорлар кеңесі туралы ережемен реттеледі және ұтымдылық пен тиімділік қағидаттарына сүйене отырып, жыл сайын әзірленетін жұмыс жоспарына және отырыстар өткізу кестесіне сәйкес жүзеге асырылады. Қажет болған жағдайда, Директорлар кеңесі жұмыс жоспарына енгізілмеген мәселелерді қарай алады. Директорлар кеңесінің төрағасы және оның рөлі Директорлар кеңесінің төрағасы Директорлар кеңесіне жалпы басшылық жасауға жауап береді, Директорлар кеңесінің негізгі функцияларын толық және тиімді іске асыруды және Директорлар кеңесінің мүшелері, ірі акционерлер мен Басқарма арасында конструктивті диалог құруды қамтамасыз етеді. Директорлар кеңесінің төрағасы тәуелсіз директор болып табылады

17 

3.2 ҚМГ дың Тәуелсіз директорлар кеңесі және олардың рөлі 

Директорлар кеңесінің жұмысында тәуелсіз директорлардың орнымаңызды болып табылады. Олардың саны Директорлар кеңесінің комитеттерінде көп және сол комитеттердің төрағалары болады. Тәуелсіз директорлар тәуелсіздіктің барлық заңнамалық шарттарына, сондай-ақ «Самұрық-Қазына» АҚ компанияларында Директорлар кеңесінің құрамын жасақтау ережелеріне және Кодекске сәйкес келеді. Корпоративтік басқару кодексіне сәйкес тәуелсіз және объективті шешімдер қабылдау үшін жеткілікті кәсібилігі мен дербестігі бар, жекелеген акционерлердің, атқарушы органның және өзге де мүдделі тараптардың ықпалынан еркін адам тәуелсіз директор деп танылады. Тәуелсіз директорлар мүдделер қақтығысы бола алатын мәселелерді (қаржы және қаржы емес есептілігін дайындау, жасалуына мүдделілік бар мәмілелер жасасу, атқарушы органның құрамына кандидаттар ұсыну, атқарушы органның мүшелеріне сыйақы белгілеу) талқылауға белсенді қатысуы тиіс. Тәуелсіз директор тәуелсіздік мәртебесінің жоғалу ықтималдығын қадағалауға және осындай жағдайлар болғанда Директорлар кеңесінің төрағасын алдын ала хабардар етуі тиіс. Директорлар кеңесі мүшесінің тәуелсіздігіне әсер ететін мән-жайлар болған жағдайда, Директорлар кеңесінің төрағасы тиісті шешім қабылдау үшін осы ақпаратты дереу акционерлердің назарына жеткізеді. Үздік халықаралық тәжірибені ұстана отырып, Компания өзінің тәуелсіз директорларын жоғары стандарттарға сәйкестендіруге тырысады және директордың тәуелсіздігін нашарлататын немесе нашарлағандай болып көрінетін жағдайлардың жоқ екендігін мәлімдейді. Директорлар кеңесіндегі сабақтастықты жоспарлау, лауазымға енгізу және біліктілікті арттыру Компания Директорлар кеңесі мүшелерінің сабақтастығын қамтамасыз ету саясаты мен сабақтастық жоспарын әзірлеп, бекітті. 2021 жылы ҚМГ-де жүргізілген корпоративтік басқару диагностикасының аясында «ПрайсуотерхаусКуперс» ЖШС тәуелсіз консультанты ҚМГ Директорлар кеңесі мүшелерінің өкілеттіктерінің сабақтастығы мен мерзімдері туралы мәселелер бойынша бірқатар ұсынымдар берді, оларды 2022 жылы іске асыру жоспарланып отыр. Консультант ұсынған ҚМГ-ның корпоративтік басқаруын жетілдіру жөніндегі жоспарда мынадай ұсынымдар атап өтілді: акционерлердің өкілдері мен тәуелсіз директорларды Компанияның Директорлар кеңесіне ұзақ уақыт сақтау мақсатында Акционермен тәсілді талқылау мүмкіндігін қарастыру. Өкілдердің өкілеттіктер мерзімін Компанияның таңдалған Стратегиясының кезеңіне сәйкес келтіру туралы мәселені зерделеу қажет

18

Компания халықаралық листингті жоспарласа, Компанияның инвестициялық қоғамдастықтағы корпоративтік жадының сабақтастығын және беделін сақтауды ескере отырып, Компанияның артықшылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді; кандидаттар тізбесін, олардың құзыреттерін, мүдделілік ықтималдығын, артықшылықты сыйақыны және қазіргі директорлардың өкілеттіктер мерзіміне және талап етілетін дағдылар матрицасына негізделетін ықтимал өкілеттіктер мерзімін қоса алғанда, Директорлар кеңесі үшін ресми сабақтастық жоспарын әзірлеу мүмкіндігін қарастыру. ҚМГ-де Директорлар кеңесі 2017 жылы бекіткен ҚМГ Директорлар кеңесінің жаңадан сайланған мүшелері үшін лауазымға енгізу бағдарламасы (бұдан әрі - Бағдарлама) қолданылады. Директорлар кеңесінің 2020 жылғы маусымдағы шешімімен Бағдарлама Компанияның функционалдық блоктарының басшыларымен кездесулер, сондай-ақ Директорлар кеңесі комитеттерінің төрағаларымен кездесулер өткізу қажеттілігі туралы тармақпен толықтырылды. Корпоративтік хатшы Бағдарламаның орындалуына, яғни Директорлар кеңесінің жаңадан сайланған мүшелерінің онда көзделген барлық іс-шаралардың іс жүзінде өтуіне мониторинг жүргізеді. Бағдарлама аясында құжаттарды өзектендіру бойынша тұрақты жұмыс жүргізілуде. 2025 жыл ішінде Бағдарламаға сәйкес лауазымға енгізу рәсімінен ҚМГ Директорлар кеңесінің жаңадан сайланған мүшелері Б.О. Ақшолақов пен М.Ө. Тәжіғалиев өтті. 2025 жылғы сәуірде ҚМГ Директорлар кеңесінің мүшелерін оқытудың 2025 жылға арналған жоспары бекітілді. Бұл ретте Директорлар кеңесінің мүшелері өз біліктілігін үздіксіз жетілдіріп отырады және өткен тренингтер туралы мәліметтерді ұсынады. Ол жөніндегі ақпарат Компанияның веб-сайтында орналастырылады. Директорлар кеңесінің өкілеттіктер мерзімі үш жылды құрайды. Директорлар кеңесінің мүшелері Директорлар кеңесінің құрамын сапалы жаңарту қажеттілігін ескере отырып, ерекше қарау кезінде қатарынан алты жылдан астам мерзімге қайта сайлануы мүмкін. (бұл жағдайда тәуелсіз директорлар үшін Компания барлық мүдделі тараптарға ашатын осындай қажеттіліктің егжей-тегжейлі және сенімді негіздемесі дайындалатын болады). Бұл ретте, 2025 жылы ҚМГ-де жүргізілген корпоративтік басқарудың тәуелсіз диагностикасының нәтижелері бойынша Компания акционерлердің өкілдері мен тәуелсіз директорларды Компанияның Директорлар кеңесінде анағұрлым ұзақ сақтау мақсатында Акционермен тәсілді талқылау мүмкіндігін қарау туралы ұсыным алды. Сондай-ақ, өкілдердің өкілеттіктер мерзімін Компанияның таңдалған Стратегиясының кезеңіне сәйкес келтіру мәселесін зерделеу қажеттілігі туралы ұсыныс берілді.

19

3.3 ҚМГ-дың ішкі аудит қызметі

Ішкі аудитті ҚМГ Ішкі аудит қызметі (ІАҚ) жүзеге асырады. ІАҚ ҚМГ Директорлар кеңесіне бағынып, соған есеп береді және оған ҚМГ Директорлар кеңесінің Аудит жөніндегі комитеті жетекшілік етеді. ІАҚ өз қызметін жүзеге асыру кезінде Қазақстан Республикасының заңнамасын, ҚМГ Жарғысын, ҚМГ органдарының шешімдерін, ІАҚ жұмысын регламенттейтін ішкі құжаттарды, ҚМГ Ішкі аудит қызметі туралы ережені және ҚМГ ішкі аудитін ұйымдастыру жөніндегі нұсқаулықты және ҚМГ‑ның өзге де ішкі құжаттарын басшылыққа алады. Сондай‑ақ ІАҚ өз қызметін Ішкі аудиторлар институты (The Institute of Internal Auditors Inc) әзірлеген Ішкі аудиттің халықаралық кәсіптік стандарттарының базалық қағидаттарына, Ішкі аудиттің кәсіптік практикасының негізгі қағидаттарына, Этика кодексіне және Ішкі аудиттің кәсіптік практикасына қойылатын негізгі талаптарды белгілейтін ішкі аудитті айқындауға, сондай‑ақ ішкі аудит қызметінің тиімділігін бағалау негізінде жатқан қағидаттарға негізделе отырып жүзеге асырады. ІАҚ‑тың негізгі мақсаты – Директорлар кеңесіне тәуекелдерді басқару, ішкі бақылау және корпоративтік басқару процестерін жетілдіруге жүйелі тәсілді енгізу арқылы ҚМГ мен оның ЕТҰ‑ларын тиімді басқаруды қамтамасыз етуге арналған тәуелсіз және объективті ақпарат беру. Ішкі аудиттің жылдық жоспары ҚМГ‑ның негізгі тәуекелдерін, аудит процесінің барлық кезеңдерін және басшылықтың сұрауларын ескере отырып әзірленеді және Аудит жөніндегі комитеттің, Директорлар кеңесінің және ҚМГ басшылығының арнайы сұраулары негізінде түзетіледі. ІАҚ қызметін жылдық аудиторлық жоспарға сәйкес жүзеге асыра отырып, келесі міндеттерді орындайды: қолданылатын ішкі бақылау және тәуекелдерді басқару рәсімдерінің сенімділігі мен тиімділігін бағалау; ҚМГ мен ЕТҰ‑дағы бухгалтерлік есеп жүйесінің дұрыстығын, толықтығын, объективтілігін бағалау және оның негізінде қаржы есептілігін жасау; ҚМГ мен ЕТҰ ресурстарын пайдаланудың ұтымдылығын және активтердің сақталуын қамтамасыз етудің қолданылатын әдістерін бағалау; Қазақстан Республикасы заңнамасы талаптарының, корпоративтік нормалар мен операциялық, инвестициялық және қаржылық қызмет қағидаларының сақталуын бақылау. ІАҚ аудиттердің қорытындысы бойынша Компанияның қызметін жетілдіруге бағытталған ұсыныстар береді, ұсыныстарды орындау жөніндегі шаралардың әзірленуі мен іске асырылуына мониторинг жасап, бақылауды жүйелі негізде қамтамасыз етеді. 

20

Аудит жөніндегі комитеттің отырыстарында ішкі аудиттің келесі мәселелері қаралады: 

• ІАҚ жылдық есебі; 

• ІАҚ тоқсандық есептері, оның ішінде жүргізілген аудиттердің нәтижелері бойынша елеулі тұжырымдар, сондай‑ақ ішкі аудиторлар ұсыныстарының орындалуына мониторинг жүргізу; 

• жылдық аудиторлық жоспар мен оған толықтырулар; 

• ІАҚ пен басшының ПӘК картасының нақты мәндері; 

• ІАҚ стратегиялық жоспары; 

• ІАҚ бюджеті; 

• ІАҚ кадр мәселелері. 

Аудит жөніндегі комитет ІАҚ қызметінің нәтижелеріне мониторинг жүргізіп қана қоймай, кәсібилікті дамытуға және оның қызметкерлерінің кадрлық әлеуетін ашуға назар аударады. Осы мәселелер ІАҚ есептеріне енгізіледі және Аудит жөніндегі комитет оларды тоқсан сайын қарайды. 

ІАҚ қызметкерлерінің кәсібилігі ҚМГ‑ның ішкі аудит функциясы тиімділігінің кепілі болғандықтан, оқыту және біліктілікті арттыру процесінің маңызы жоғары. 

Ішкі аудит жүргізу процесінің тиімділігін бағалау ІАҚ жұмысының сапасын қамтамасыз ету және арттыру бағдарламасының талаптарына сәйкес, әрбір аудиторлық тапсырмадан кейін, аудиттелетін тарап ІАҚ жұмысын бағалай отырып, сауалнаманы толтырады. Осы бағалаулардың нәтижелері шоғырландырылады және ІАҚ‑тың тоқсандық және жылдық есептеріне енгізіледі, оны ҚМГ‑ның Аудит жөніндегі комитеті мен Директорлар кеңесі қарайды және мақұлдайды. Халықаралық ішкі аудиттің кәсіптік стандарттарына сәйкес, бес жылда бір рет Ішкі аудит қызметіне тәуелсіз сыртқы бағалау жүргізіледі. ІАҚ қызметінің Халықаралық ішкі аудиттің кәсіби стандарттарына, үздік халықаралық тәжірибелерге, ҚМГ ішкі аудит қызметі туралы ережеге, ҚМГ іскерлік этика кодексіне және ішкі аудит функцияларын реттейтін басқа да қолданылатын сыртқы және ішкі нормативтік актілерге сәйкес келу мәніне 2020 жылы жүргізілген тәуелсіз сыртқы бағалау нәтижелері бойынша, ІАҚ‑тың стандарттар талаптарына сәйкестігі 100%‑ды құрады. Осылайша, компанияның ІАҚ жұмысы Халықаралық ішкі аудиттің кәсіби стандарттарының талаптарына толық сәйкес келеді деп танылды.

21

3.4 ҚМГ-дың комплеанс қызметі

«ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ (бұдан әрі‑ҚМГ) қызметін заңдылық, адалдық және әдептілік қағидаттарына сай жүргізеді. Компания қолданыстағы заңнаманы қатаң сақтайды, сыбайлас жемқорлықтың алдын алу үшін барлық мүмкін әрекеттерді жасайды, беделіне нұқсан келмеуіне және этика саласында жоғары халықаралық стандарттарды енгізуге ұмтылады. ҚМГ Комплаенс‑жүйесі компания қызметінің заңнамаға, салалық стандарттарға және өзге де міндетті талаптарға сәйкестігін қамтамасыз етеді. Бұл элементтер компанияның қызмет түрлеріне енгізілген. Комплаенс қызметінің негізгі бағыттары: сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс‑қимыл; заңнаманы, корпоративтік және іскерлік этиканың жалпы қабылданған нормаларын сақтау; инсайдерлік ақпаратты басқару; жағымды іскерлік бедел; мүдделер қақтығысын басқару. Корпоративтік басқарудың үздік әлемдік тәжірибесіне сүйене отырып, ҚМГ‑да комплаенс мәселелері бойынша ішкі құжаттар бекітілді: Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс‑қимыл саласындағы саясат; Құпия ақпарат саясаты; Мүдделер қақтығысын реттеу саясаты; Контрагенттердің сенімділігін тексеру саясаты; Инсайдерлік ақпаратқа қол жеткізу құқықтарының аражігін ажырату және инсайдерлердің бұл ақпаратты заңсыз пайдалану мүмкіндігіне жол бермеу үшін ішкі бақылау қағидалары; Іскерлік этика кодексі. Этикалық мінез‑құлық және бизнесті адал жүргізу стандарттарына сәйкес келу мақсатында комплаенс қызметі компанияның контрагенттерін тексереді. Бұл тәжірибе жосықсыз контрагенттермен шарттар жасасудың алдын алуға, шарттық міндеттемелерді бұзу тәуекелдерін азайтуға көмектеседі. Комплаенс қызметі ұйымдық‑өкімдік және әкімшілік‑шаруашылық функцияларды орындаумен байланысты еркін лауазымдарға орналасуға кандидаттардың сенімділігін тексереді. Бұл компания басшылығының сенімділігі мен кәсібилігін қамтамасыз етуге, жоғары лауазымдарда сыбайлас жемқорлық әрекеттерінің мүмкіндігін төмендетуге мүмкіндік береді. Жұмысқа қабылдау шарттарының бірі сатып алуды жүргізу құзыретіне кіретін кандидаттар үшін психологиялық тексерулер мен полиграфтағы тесттер (өтірік детекторы) болды. ҚМГ компаниялар тобында сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс‑қимыл бойынша маңызды қадам – сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізу. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау нәтижесінде сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды жою жөніндегі іс‑шаралар жоспары қабылданады

22

Мүдделер қақтығысын басқарудың тиімді жүйесін құру бойынша 2020 жылдан бастап «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ компаниялар тобының барлық қызметкерлері бойынша мүдделер қақтығысын жалпыға бірдей декларациялауды жүргізеді. ҚМГ шығарған бағалы қағаздардың қор биржаларында саудаланатын тізімге енгізілуіне және болуына байланысты комплаенс қызметі Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес инсайдерлік ақпаратқа қолжетімділігі бар адамдардың инсайдерлік ақпаратты заңсыз пайдалану мүмкіндігіне жол бермеу жөніндегі іс‑шараларды жүргізеді. Ақпарат құралдары Бұзушылықтарды уақтылы анықтау, олардың жағымсыз салдарын болдырмау, заңнама мен ішкі нормативтерді сақтау, беделі мен имиджін сақтау, корпоративтік мәдениетті жақсарту мақсатында «Самұрық‑Қазына» АҚ компаниялар тобында, оның ішінде «ҚазМұнайГаз» АҚ‑да және оның еншілес және тәуелді ұйымдарында (бұдан әрі – ЕТҰ) орталықтандырылған «жедел желі» жұмыс істейді. Оның операторы – KPMG тәуелсіз аудиторлық компаниясы. «Жедел желі» сыбайлас жемқорлық, алаяқтық, кемсітушілік, сондай‑ақ қоғам қызметкерлері мен контрагенттері мен оның ЕТҰ тарапынан өзге де бұзушылықтар туралы белгілі фактілерді құпия түрде мәлімдеуге мүмкіндік береді. «Жедел желі» байланыстары компанияның және оның ЕТҰ корпоративтік сайттарында жарияланған. Оны қызметкерлер арасында ілгерілету бойынша шаралар қабылдануда. Сонымен қатар, 2023 жылы өтініштер санының 2022 жылмен салыстырғанда 23%‑ға азаюы ҚМГ‑да сыбайлас жемқорлықтың алдын алу бойынша жүргізіліп жатқан профилактикалық шаралардың нәтижелілігін көрсетеді. Компания дайындалып жатқан немесе жасалған бұзушылықтар туралы ақпараттың негізгі көзі ретінде қызметкерлердің өз бастамасымен хабар беру арналарын дамытудың маңызын түсінеді, сондай‑ақ өз бастамасымен хабар беру арналарына сенімділікті арттырудың ең пәрменді тәсілі ретінде өтініштерді жан‑жақты, толық және объективті қарау есептеледі. Комплаенс саласында оқыту және біліктілікті арттыру ҚМГ Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс‑қимыл субъектісі бола отырып, Қазақстан Республикасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы бастамалардың дамуын аса қызығушылықпен бақылайды. Біз сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс‑қимылдың маңыздылығын мойындаймыз және өз қызметкерлеріміз арасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға ұмтыламыз. Бұл жұмыстағы маңызды бағыттардың бірі – жемқорлыққа қарсы оқыту, оның үстіне оның үздіксіз, дәйекті әрі өзекті болуын қамтамасыз етуҚМГ тобына кіретін компаниялардың офицерлерімен Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамасының қолданылуы мәселелері бойынша, оның ішінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс‑қимыл агенттігі

23

4.ҚМГ-дың корпоративтік басқару құрылымы және жүйесі

Қазақстан Республикасының заңнамасына және ҚМГ Жарғысына сәйкес ҚМГ корпоративтік басқару құрылымы мынадай:Жоғары орган – ҚМГ акционерлерінің жалпы жиналысы;Басқару органы – Акционерлердің жалпы жиналысына есеп беретін Директорлар кеңесі;Атқарушы орган – Директорлар кеңесіне есеп беретін Басқарма;Ішкі аудит қызметі – «Ұлттық әл-ауқат қоры туралы» Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 1 ақпандағы № 550-IV ҚРЗ Заңына сәйкес Компанияның және Қордың тобына кіретін ҚМГ компаниялар тобының (бұдан әрі – ҚМГ компаниялар тобы) өзге де ұйымдарының қаржы-шаруашылық қызметіне бақылауды, ішкі бақылау және тәуекелдерді басқару саласындағы бағалау, корпоративтік басқару саласындағы құжаттардың орындалуы және ҚМГ мен ҚМГ компаниялар тобының қызметін жетілдіру мақсатында консультация беруді жүзеге асыратын, Директорлар кеңесіне тікелей бағынатын және есеп беретін орталықтандырылған орган;Корпоративтік хатшы – өз функцияларын тұрақты және тәуелсіз негізде орындайды, ҚМГ Директорлар кеңесінің және (немесе) атқарушы органының мүшесі болып табылмайды, ҚМГ Директорлар кеңесі тағайындайды және ҚМГ Директорлар кеңесіне есеп береді, өз құзыреті шегінде ҚМГ корпоративтік басқару жүйесінде іске асыру және бақылау-қадағалау функцияларын жүзеге асырады;Комплаенс қызметі – қызметі сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл және ҚМГ компаниялар тобының ішкі корпоративтік мәдениетін қалыптастыру мәселелері бойынша міндетті реттеуші талаптар мен үздік халықаралық практиканың сақталуын қамтамасыз етуге, қызметкерлер арасында ашықтықты, адалдықты қамтамасыз етуге, сондай-ақ Қазақстан Республикасының үздік халықаралық стандарттарына, ішкі саясаттары мен заңнамаларына сәйкес бизнесті жүргізу үшін жағдайлар жасауға бағытталған, Директорлар кеңесіне есеп береді;Омбудсмен – өзіне жүгінген ҚМГ қызметкерлеріне консультация беру және еңбек дауларын, жанжалдарды, әлеуметтік-еңбек сипатындағы проблемалық мәселелерді шешуге, сондай-ақ ҚМГ қызметкерлерінің іскерлік әдеп қағидаттарын сақтауға жәрдем көрсету рөлін атқаратын ҚМГ Директорлар кеңесі тағайындайтын адам.ҚМГ корпоративтік басқару жүйесі акционерлердің және негізгі мүдделі тараптардың: мемлекеттің, стратегиялық әріптестер мен контрагенттердің (өнім берушілер мен сатып алушылардың), инвесторлардың, ҚМГ қызметкерлерінің, муниципалитеттердің, жергілікті қоғамдастықтардың және Компания қатысатын өңірлердің тұрғындарының құқықтары мен заңды мүдделерін құрметтеуге негізделеді

24

Компанияның корпоративтік басқару жүйесі корпоративтік басқарудың қазақстандық және халықаралық практикасының талаптары мен стандарттары ескеріліп, үнемі жетілдіріліп отырады.Аса маңызды мәселелерді қарау және Директорлар кеңесіне ұсынымдар дайындау үшін ҚМГ-да Директорлар кеңесінің комитеттері құрылады. 2022 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша Директорлар кеңесі жанынан мынадай комитеттер жұмыс істеді:Тағайындаулар мен сыйақылар жөніндегі комитет – Директорлар кеңесі мен Басқарманың сабақтастығын жоспарлау, ҚМГ органдарының қызметін бағалау, тиімді кадр саясатын, еңбекақы және сыйақы төлеу жүйесін қамтамасыз ету, сондай-ақ ҚМГ лауазымды тұлғалары мен қызметкерлерін әлеуметтік қолдау, кәсіби дамыту және оқыту жөніндегі міндеттер шеңбері үшін құрылған.Стратегия және портфельді басқару комитеті – даму стратегиясы және инвестициялық саясат, ҚМГ қызметінің басым бағыттары, ҚМГ инвестициялық тартымдылығын арттыру, ҚМГ қаржы-шаруашылық қызметін жоспарлау және трансформациялау мониторингі мәселелері бойынша құрылған.Аудит жөніндегі комитет – қаржы-шаруашылық қызметке, оның ішінде қаржылық есептіліктің толықтығы мен дұрыстығына, ішкі бақылау, тәуекелдерді басқару және корпоративтік басқару жүйелерінің тиімділігіне тиімді бақылау орнату, сондай-ақ сыртқы және ішкі аудиттің тәуелсіздігін бақылау үшін құрылған.Қауіпсіздік, еңбек және қоршаған ортаны қорғау және орнықты даму комитеті – қауіпсіздікті қамтамасыз ету, еңбек және қоршаған ортаны қорғау, орнықты даму және әлеуметтік-экономикалық даму қағидаттарын, әлеуметтік міндеттемелер мен бағдарламаларды енгізу, қызметтің үздіксіздігін және экологиялық тиімділікті қамтамасыз ету бойынша мәселелер шеңберін қарау үшін құрылған. Аталған комитет ұйым көрсететін экономикалық, экологиялық және әлеуметтік әсер ету аспектілері бойынша бастамашылық жасау, терең қарау және шешімдер қабылдау үшін жауап береді. Компанияның корпоративтік басқару жүйесі халықаралық тәжірибеге сәйкес тұрақты түрде жаңартылып, жетілдіріліп отырады. Бұл жүйе компания қызметінің ашықтығын, тиімділігін және жауапкершілігін арттыруға бағытталған. Корпоративтік басқару қағидаттары акционерлердің құқықтарын қорғауды, директорлар кеңесінің тиімді жұмысын, тәуекелдерді басқару жүйесін және ақпараттың ашықтығын қамтамасыз етеді.Қазақстанда мемлекеттік қатысуы бар компанияларда корпоративтік басқару жүйесі халықаралық стандарттарға, соның ішінде Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) ұсынған корпоративтік басқару қағидаттарына негізделеді. Бұл қағидаттар компания қызметінің ашықтығын арттыруға, басқару тиімділігін жақсартуға және инвесторлардың сенімін нығайтуға бағытталған.

25

4.1 Басқару органының және оның комитеттерінің құрамы

2025 жылы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша ҚМГ Директорлар кеңесінің құрамы мынадай түрде ұсынылды⁸:

1. Уолтон Кристофер Джон – Директорлар кеңесінің төрағасы, тәуелсіз атқарушы емес директор;

2. Мырзағалиев Мағзұм Маратұлы – ҚМГ Басқарма төрағасы;

3. Миллер Тимоти Глен – тәуелсіз атқарушы емес директор;

4. Холланд Филип Малкольм – тәуелсіз атқарушы емес директор;

5. Қарабалин Ұзақбай Сүлейменұлы – атқарушы емес директор, «Самұрық-Қазына» АҚ мүдделерінің өкілі;

6. Жаңаділ Ернар Бейсенұлы – «Самұрық-Қазына» АҚ мүдделерінің өкілі;

7. Ауғанов Ғибрат Қайратұлы – «Самұрық-Қазына» АҚ мүдделерінің өкілі;

8. Хаирова Әсел Әнуарқызы – тәуелсіз атқарушы емес директор.

«Самұрық-Қазына» АҚ Басқармасының 2022 жылғы 18 ақпандағы шешімімен (№ 12/22 хаттама) «Самұрық – Қазына» АҚ Директорлар кеңесінің мүшелері – мүдделер өкілі ретінде Болат Оралұлы Ақшолақов пен Мұхтар Наурызбайұлы Манкеев өкілеттіктері мерзімінен бұрын тоқтатылды, сондай-ақ «Самұрық-Қазына» АҚ Директорлар кеңесінің мүшелері – мүдделер өкілі ретінде Ауғанов Ғибрат Қайратұлы және Жаңаділ Ернар Бейсенұлы сайланды. Бұл ретте, Б.У. Ақшолақов «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ Директорлар кеңесіне «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ Директорлар кеңесінің мүшесі ретіндегі өкілеттігін өз бастамасымен 11.01.2022 ж. бастап мерзімінен бұрын тоқтататыны туралы жазбаша хабардар етті.«Самұрық-Қазына» АҚ Басқармасының 2022 жылғы 7 сәуірдегі шешімімен (№ 21/22 хаттама) «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ Басқарма төрағасы Алик Серікұлы Айдарбаевтың өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылды.«Самұрық-Қазына» АҚ Басқармасының 2022 жылғы 14 сәуірдегі шешімімен (№ 22/22 хаттама) Мағзұм Маратұлы Мырзағалиев «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ Басқарма төрағасы болып тағайындалып, 2022 жылғы 15 сәуірден бастап «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ Директорлар кеңесінің мүшесі болып сайланды.«Самұрық-Қазына» АҚ Басқармасының 2022 жылғы 27 мамырдағы шешімімен (№ 29/22 хаттама) «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ Директорлар кеңесінің мүшесі – тәуелсіз директор болып Әсел Әнуарқызы Хаирова сайланды.Есепті дайындау кезінде ҚМГ Директорлар кеңесі комитеттерінің құрамы мынадай түрде ұсынылды (ҚМГ Директорлар кеңесінің 2022 жылғы 2 ақпандағы шешімі, № 1/2022 хаттама

26

4.2 ҚМГ-дың өкілеттік мерзімі

Директорлар кеңесінің өкілеттік мерзімі – үш жыл. Директорлар кеңесінің мүшелері Директорлар кеңесінің құрамын сапалы жаңарту қажеттілігі ескеріле отырып, ерекше қаралған кезде қатарынан алты жылдан астам мерзімге қайта сайлануы мүмкін. Ерекше жағдайларда тоғыз жылдан астам мерзімге сайлауға жол беріледі (тәуелсіз директорлар үшін бұл жағдайда барлық мүдделі тараптарға Компания ашатын осындай қажеттіліктің егжей-тегжейлі және сенімді негіздемесі дайындалады).Бұл ретте ҚМГ-да жүргізілген корпоративтік басқарудың тәуелсіз диагностикасының нәтижелері бойынша Компания Компанияның Директорлар кеңесінде акционерлер мен тәуелсіз директорлар өкілдерін неғұрлым ұзақ сақтау мақсатында Акционермен қарым-қатынасты талқылау мүмкіндігін қарау туралы ұсыныс алды. Сондай-ақ өкілдердің өкілеттік мерзімін Компанияның таңдалған Стратегиясының кезеңіне сәйкес келтіру туралы мәселені зерделеу қажеттілігі туралы ұсыныс берілді. Тәуелсіз консультанттың пікірінше, бұл мынадай артықшылықтар бере алады: жекелеген директорлардың бес-алты жылға созылатын өкілеттік мерзімі және оларды әр жылдары ротациялау Компанияның қызметі мен оның корпоративтік басқару процестері туралы білімнің сабақтастығын қамтамасыз етеді. Директорлар кеңесінде ұзақ уақыт болу орындалатын жұмыстың сапасын арттыруға және Компанияның стратегиясын іске асыру жолында табысты ілгерілеуі үшін жауапкершілікті арттыруға ықпал етеді.Директорлар кеңесі мен оның Комитеттерінде барлық акционерлерге әділ қарым-қатынас және орнықты даму қағидаттары ескеріле отырып, және ҚМГ мүддесінде тәуелсіз, дәйекті және тиімді шешімдер қабылдануын қамтамасыз ететін дағдылар, тәжірибе мен білім теңгерімін сақтау қамтамасыз етіледі. «Акционерлік қоғамдар туралы» Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 13 мамырдағы № 415-II Заңы 54-бабының 4-тармағына және ҚМГ Корпоративтік басқару кодексінің 5-тарауының 9-тармағына сәйкес Басқарма төрағасынан басқа Басқарма мүшелері Директорлар кеңесіне сайлана алмайды, бұл ретте Басқарма төрағасы Директорлар кеңесінің төрағасы болып сайлана алмайды. Директорлар кеңесінің мүшелері компанияның стратегиялық дамуына жауапты болғандықтан, олардың өкілеттік мерзімінің нақты белгіленуі корпоративтік басқару жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Үш жылдық мерзім директорларға компания қызметін толық түсініп, стратегиялық шешімдерді тиімді қабылдауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, белгілі бір жағдайларда директорларды қайта сайлау тәжірибесі басқарудағы сабақтастықты сақтауға көмектеседі.Тәуелсіз директорлардың Директорлар кеңесіне қатысуы компаниядағы шешімдердің объективті әрі ашық қабылдануына ықпал етеді.

27

4.3 қмг-дың басқарма қызметі

Басқарма өз қызметін ҚМГ Басқармасының 06.12.2021 ж. шешімімен (№ 44 хаттама) бекітілген «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ Басқармасының 2022 жылға арналған жұмыс жоспарына сәйкес жүзеге асырды.Жұмыс регламентіне сәйкес Басқарманың іштей отырыстары апта сайын өткізілді.Көрсетілген сандық деректер Басқарманың іштей отырыстарын өткізу жүйелілігін куәландырады, бұл ҚМГ Корпоративтік басқару кодексінің ережелеріне толық сәйкес келеді.2022 жыл ішінде ҚМГ Басқармасы іштей отырыстарда 654 шешім (100 %) қабылдады. Атқарушы орган отырыстарының 68 хаттамасы ресімделді.2022 жылдың 12 айының қорытындысы бойынша қабылданған Басқарманың күндізгі шешімдерінің жалпы санынан 153 мәселе белгіленген тәртіппен ҚМГ Директорлар кеңесінің қарауына шығарылды.2022 жылғы қаңтар-желтоқсан аралығында Басқарма шешімдерімен мыналар бекітілді:«ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ сапа саласындағы саясат;«ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ энергетикалық саясат;Орнықты даму саласындағы саясат;Адам құқықтары және қоғаммен қарым-қатынас саясаты;«ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ компаниялар тобында персоналдың денсаулығын басқару бағдарламасы;«ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ көміртекке ішкі баға белгілеу бағдарламасы;«ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ штат кестесі;«ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ компаниялар тобының кейбір ұйымдарының 2023 жылға арналған базалық тарифтік ставкасы.

28

Қорытынды

Қазіргі таңда корпоративтік басқару жүйесі компаниялардың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін негізгі басқару механизмдерінің бірі болып табылады. Әсіресе мемлекет қатысатын компаниялар үшін корпоративтік басқарудың маңызы өте жоғары, себебі мұндай ұйымдар ел экономикасының стратегиялық салаларында қызмет атқарады және олардың қызметі мемлекет мүддесімен тығыз байланысты. Сондықтан мемлекеттік компанияларды басқаруда ашықтық, тиімділік және жауапкершілік қағидаттарын сақтау ерекше маңызды болып табылады.Бұл жұмыста корпоративтік басқару жүйесінің мәні, оның негізгі принциптері және мемлекет қатысатын компанияларды басқарудың ерекшеліктері жан-жақты қарастырылды. Корпоративтік басқару дегеніміз – компанияны басқару мен бақылау жүйесі, ол акционерлердің, директорлар кеңесінің және атқарушы органның өзара қарым-қатынасына негізделеді. Осы жүйе арқылы компания қызметінің стратегиялық бағыттары анықталып, басқару шешімдері қабылданады және компания қызметінің тиімділігі бақыланады.Зерттеу барысында корпоративтік басқарудың негізгі элементтері қарастырылды. Оларға директорлар кеңесі, атқарушы орган, акционерлердің құқықтарын қорғау, ақпараттың ашықтығы және тәуекелдерді басқару жүйесі жатады. Бұл элементтердің үйлесімді жұмыс істеуі компания қызметінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар корпоративтік басқару жүйесі компанияның инвестициялық тартымдылығын арттырып, инвесторлар мен қоғам тарапынан сенімді күшейтеді.Әлемдік тәжірибеде корпоративтік басқаруды дамытуда халықаралық ұйымдардың ұсыныстары үлкен рөл атқарады. Солардың бірі – Organisation for Economic Co-operation and Development ұйымының корпоративтік басқару қағидаттары. Бұл қағидаттар корпоративтік басқарудың тиімді жүйесін қалыптастыруға бағытталған және көптеген елдерде мемлекеттік кәсіпорындарды басқаруда кеңінен қолданылады. OECD ұсынған принциптер компания қызметінің ашықтығын арттыруға, акционерлердің құқықтарын қорғауға және директорлар кеңесінің тиімді жұмыс істеуіне бағытталған.Қазақстанда да соңғы жылдары корпоративтік басқару жүйесін жетілдіру бағытында бірқатар реформалар жүргізілуде. Мемлекет қатысатын компанияларда халықаралық стандарттарды енгізу, басқару құрылымын жетілдіру және басқарудың тиімділігін арттыру бойынша жұмыстар жүзеге асырылуда. Бұл бағытта ірі ұлттық компаниялар мен холдингтердің тәжірибесі ерекше маңызды.

29

Сонымен қатар Қазақстандағы ірі мемлекеттік компаниялардың бірі KazMunayGas компаниясында да корпоративтік басқару жүйесін жетілдіру бағытында жұмыстар жүргізілуде. Компанияда директорлар кеңесінің қызметін күшейту, тәуелсіз директорлар институтын дамыту, тәуекелдерді басқару жүйесін жетілдіру және қаржылық есептіліктің ашықтығын арттыру шаралары іске асырылуда. Мұндай өзгерістер компанияның тиімділігін арттырып қана қоймай, оның халықаралық нарықтағы беделін де нығайтады.Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, мемлекет қатысатын компанияларда корпоративтік басқаруды жетілдіру экономиканың тұрақты дамуына оң әсер етеді. Тиімді корпоративтік басқару компаниялардың қаржылық нәтижелерін жақсартуға, басқару сапасын арттыруға және мемлекеттік активтерді тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.Сонымен қатар ол сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтып, басқару жүйесінің ашықтығын арттыруға көмектеседі.Қорытындылай келе, корпоративтік басқару жүйесі мемлекет қатысатын компаниялардың тиімді жұмыс істеуінің негізгі факторларының бірі болып табылады. Қазақстанда бұл бағытта бірқатар оң өзгерістер байқалғанымен, корпоративтік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру қажеттілігі сақталып отыр. Болашақта мемлекеттік компанияларда корпоративтік басқарудың халықаралық стандарттарын кеңінен енгізу, директорлар кеңесінің тәуелсіздігін арттыру, ақпараттық ашықтықты қамтамасыз ету және тәуекелдерді басқару жүйесін жетілдіру маңызды болып табылады.Жалпы алғанда, корпоративтік басқару жүйесін дамыту Қазақстан экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыруға, мемлекеттік компаниялардың тиімділігін көтеруге және елдің тұрақты экономикалық дамуын қамтамасыз етуге ықпал етеді.Қазіргі таңда корпоративтік басқару жүйесі компаниялардың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін негізгі басқару механизмдерінің бірі болып табылады. Әсіресе мемлекет қатысатын компаниялар үшін корпоративтік басқарудың маңызы өте жоғары, себебі мұндай ұйымдар ел экономикасының стратегиялық салаларында қызмет атқарады және олардың қызметі мемлекет мүддесімен тығыз байланысты. Сондықтан мемлекеттік компанияларды басқаруда ашықтық, тиімділік және жауапкершілік қағидаттарын сақтау ерекше маңызды болып табылады.Бұл жұмыста корпоративтік басқару жүйесінің мәні, оның негізгі принциптері және мемлекет қатысатын компанияларды басқарудың ерекшеліктері жан-жақты қарастырылды. Корпоративтік басқару дегеніміз – компанияны басқару мен бақылау жүйесі, ол акционерлердің, директорлар кеңесінің және атқарушы органның өзара қарым-қатынасына негізделеді. Осы жүйе арқылы компания қызметінің стратегиялық бағыттары анықталып, басқару шешімдері қабылданады және компания қызметінің тиімділігі бақыланады.

30

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. OECD. Corporate Governance of State-Owned Enterprises: Guidelines and Best Practices. — Paris: OECD Publishing, 2024. — URL: https://www.oecd.org/corporate/guidelines-corporate-governance-soes/

2. World Bank. Corporate Governance of State-Owned Enterprises: A Toolkit. — Washington, 2023. — URL: https://www.worldbank.org/en/topic/governance

3. Organisation for Economic Co-operation and Development. Corporate Governance Factbook. — Paris, 2023. — URL: https://www.oecd.org/corporate

4. World Bank. State-Owned Enterprises and Corporate Governance. — 2022. — URL: https://www.worldbank.org

5. Қазақстан Республикасының “Акционерлік қоғамдар туралы” Заңы. — URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z030000415_

6. Қазақстан Республикасының “Мемлекеттік мүлік туралы” Заңы. — URL: https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1100000413

7. Samruk-Kazyna. Жылдық есеп және корпоративтік басқару есебі. — Астана, 2024. — URL: https://sk.kz/investors/reports/

8. KazMunayGas. Corporate Governance Report. — 2024. — URL: https://www.kmg.kz

9. Kazakhstan Stock Exchange. Corporate Governance Code and Issuer Reports. — Алматы, 2024. — URL: https://kase.kz

10. National Bank of Kazakhstan. Financial Market Development Report. — 2024. — URL: https://nationalbank.kz

11. Harvard Business Review. Corporate Governance and Board Effectiveness. — 2023. — URL: https://hbr.org

12. International Finance Corporation (IFC). Corporate Governance Methodology. — 2023. — URL: https://www.ifc.org/corporategovernance

13. Asian Development Bank. Corporate Governance in Emerging Markets. — 2022. — URL: https://www.adb.org

14. European Commission. Corporate Governance Framework in the EU. — 2023. — URL: https://commission.europa.eu

15. PwC Global. Corporate Governance and Risk Management Report. — 2024. — URL: https://www.pwc.com

16. Deloitte Insights. The Future of Corporate Governance. — 2024. — URL: https://www2.deloitte.com

17. McKinsey & Company. The State of Corporate Governance. — 2023. — URL: https://www.mckinsey.com

31

18. EY Global. Board Governance and Corporate Strategy Report. — 2024. — URL: https://www.ey.com

19. Google Scholar. Corporate Governance Research Papers Database. — URL: https://scholar.google.com

20. Statista Research Department. Global Corporate Governance Statistics. — 2024. — URL: https://www.statista.com

21. International Monetary Fund. Corporate Governance and Financial Stability Report. — Washington, 2023. — URL: https://www.imf.org

22. United Nations Conference on Trade and Development. World Investment Report: Corporate Governance and Sustainable Development. — Geneva, 2023. — URL: https://unctad.org

23. European Bank for Reconstruction and Development. Corporate Governance in Emerging Economies. — London, 2022. — URL: https://www.ebrd.com

24. Asian Corporate Governance Association. Corporate Governance Watch Report. — 2023. — URL: https://www.acga-asia.org

25. Transparency International. Corporate Transparency and Governance Studies. — 2024. — URL: https://www.transparency.org

26. Harvard Law School Forum on Corporate Governance. Corporate Governance Research Articles. — 2024. — URL: https://corpgov.law.harvard.edu

27. Forbes. Global Corporate Governance Trends. — 2024. — URL: https://www.forbes.com

32