Түркістан облыс, Жетісай ауданы

«№77 жалпы білім беретін мектебі»

“Химия пәні бойынша ғылыми зерттеу жұмысы”

ҒЫЛЫМИ ЖОБА

Тақырыбы:

«Күбі сарысуының құрамын қарапайым спектрометрия және қағаз электрофорезі әдістерімен зерттеу»

Секциясы: Жаратылыстану бағыты (Химия–биология)

Авторы:

9 "А"сынып оқушылары

Құдақұл Іңкәр, Рахматбек Жанерке

Ғылыми жетекшісі:

Химия пәнінің мұғалімі

Апбазова Индира Торекуловна

МАЗМҰНЫ

1. Аннотация

2. Кіріспе

3. Әдебиеттерге шолу

4. Зерттеу бөлімі  

 4.1. Тақырыпты таңдау негіздемесі

   4.2. Материалдар мен әдістер

   4.3. Эксперименттік бөлім

   4.4. Нәтижелер және талдау

5. Қорытынды

6. Ұсынымдар

7. Пайдаланылған әдебиеттер

8. Қосымша

КІРІСПЕ

Өзектілігі: Дәстүрлі тағамдардың ғылыми зерттелуі өте маңызды.

Күбі сарысуы — май пісілгеннен кейін қалған құнды биохимиялық сұйықтық. Оның құрамында ақуыздар, лактоза, минералдар мен органикалық қышқылдар бар. Бірақ ауылдық жерлерде кең қолданылса да, оның құрамын зерттеу сирек жүргізіледі. 7-сынып деңгейінде қарапайым құралдармен зерттеу — мектеп химиясының практикалық бөлігін күшейтеді.

Мәселесі: Күбі сарысуының құрамын күрделі аспаптарсыз, мектеп жағдайында зерттеу мүмкін бе?

Мақсаты: Қарапайым спектрометр және қағаз электрофорез әдістерін пайдаланып, күбі сарысуының негізгі құрамын анықтау.

Міндеттері:әдебиеттен сарысу құрамын анықтау;

спектрометрмен жарық жұтуын өлшеу;

электрофорезбен ақуыздардың қозғалуын бақылау;

нәтижелерді салыстыру;

қорытынды жасау.

Зерттеу нысаны: күбі сарысуы
Зерттеу пәні: күбі сарысуының химиялық құрамы
Зерттеу әдістері: спектрометрия, қағаз электрофорезі, салыстыру, талдау

АННОТАЦИЯ

Бұл зерттеу жұмысы дәстүрлі қазақ тағамының бірі — күбі сарысуының химиялық құрамын анықтауға арналған. Зерттеудің мақсаты: мектеп жағдайында қолжетімді спектрометр және қарапайым қағаз электрофорезі арқылы сарысудағы негізгі компоненттерді (ақуыздар, лактоза, минералдар) анықтау. Жұмыста күбі сарысуы алдын ала сүзгіден өткізіліп, спектрометрия әдісі арқылы жарық жұту қабілеті өлшенді. Ал қағаз электрофорезі әдісімен ақуыздардың қозғалу жылдамдығы мен жолақтары бақыланды. Нәтижелер бойынша сарысуда ақуыздардың аз мөлшерде, ал лактоза мен минералдардың жеткілікті екені анықталды. Жоба оқушының өз бетінше жұмыс жасау дағдысын дамытып, мектеп зертханасында жүргізуге ыңғайлы әдістерді ұсынады. Нәтижелер қазақтың ұлттық тағамдарын ғылыми тұрғыдан зерттеудің маңыздылығын көрсетеді.

Сүт тағамдарын қазақ халқы бір сөзбен “ақ” дейді.Ақтан тағамдар әзірлеуде бірнеше мыңдаған жылдар бойы халық аса бай тәжірибе жинақтай отырып, одан жүзден астам тамақ түрлері мен дайындау әдістерін жасаған. Сиыр сүтінен сұйық, қою, қоймалжың, ащы, тұщы, жұмсақ, қатты, ұнтақ түріндегі ұлттық тағамдар жасаған. Сүт тағамдарының құрамы белок, май және көмірсуларға өте бай, олар адам организмінде оңай қорытылады әрі сіңімді болады. Кейбір Сүт тағамдарында түзілетін сүт қышқылы адамның ас қорыту жүйесіндегі шіру процестерінің дамуын тежеп отырады. Адам ағзасына сүт тағамдарының қаншалықты шипалық әсері күшті екенін білсек те, бұлардың кейбіреулерінің емдік қасиеттері бар екенін біле бермейміз. Мысалы, гипертонияға шалдыққандар күніне 2 рет тамақ ішкеннен кейін жарты сағат өткенде 1 кесе айранды асықпай, баптап ішетін болса, бірнеше күннен кейін қан қысымы төмендеп, өзін жақсы сезінетін болады. Сондай-ақ ұйқы қашқанда түнемелік жатар алдында 1-1,5 кесе жылы айран ішсе, оның жақсы ұйықтап шығуға әсері мол. Тағы бір жайт, айранның гастрит ауруына да пайдалы екендігі. Ол денсаулыққа пайдалы және қоректік қасиеті мол тағам. 

Айран - қазақ аспаздығында айран кеңiнен қолданылады. Оған салқындатылған сусын, әрi тағам болып табылатын түрлi сорпалар қосады. Айранды дайындау үшiн сиырдың сүтiн қайнатады да, +35, 40 С-қа дейiн салқындатады. Онан соң айран (1 стақан айранды 5 литр сүтке) құяды. Онан соң ыдысты қақпақпен жауып, сүлгiмен орап, жылы жерге қояды. 4-6 сағаттан кейiн айран дайын. Сүт - өте бағалы өнім. Олай дейтініміз, организмге оның құрамдас бөлігінің 95-98 пайыз сіңеді. Сүт, сондай-ақ, амин қышқылдарының, макро және микроэлементтердің, витаминдердің таптырмайтын көзі. Сүттің тағы бір қасиеті – түрлі азық-түлікпен керемет үндесіп, адам тағамының биологиялық құндылығын көтереді. Қаймағы алынған немесе алынбай пісірілген сүтке азырақ айран ұйтқысын қосып ұйытылады. Ол жеңіл және сусындық тамақ.

Айранның құрамы 

Өнімдер Сан Энергетикалық құндылығы (ккал) Ағуыздар (г) Майлар (г) Көмірсулар (г) 
Айран 0 % 100 мл 30 3,0 0,1 3,8 
Айран 2 % 100 мл 51 3,4 2,0 4,7 

Айраннан сарысуы

Айран сарысуы деген не?

Айран сарысуы – айраннан ірімшік (ұйыған қою бөлік) бөлінгеннен кейін қалған мөлдірлеу сұйықтық.
Ол пайдалы заттарға бай: лактоза, минералдар, аз мөлшерде ақуыздар болады.

.

Спектрометр – заттың жарықты қалай жұтатынын немесе өткізетінін өлшейтін құрал.

Қарапайым тілмен айтқанда:
спектрометр заттың ішіндегі қандай заттар бар екенін жарық арқылы анықтауға көмектеседі.

Қалай жұмыс істейді?

Құрал затқа жарық жібереді

Зат жарықтың бір бөлігін жұтады

Қай түстегі (толқын ұзындығындағы) жарық көп жұтылса,
сол заттың құрамында белгілі бір зат бар деген қорытынды жасалады

Мысал:

Ақуыздар – көбіне көк-күлгін аймақта

Қанттар (лактоза) – сары-қызыл аймақта жарықты жұтады

? Сондықтан күбі сарысуын спектрометрмен тексеру арқылы оның ақуыз, қант сияқты заттары бар-жоғын анықтауға болады.

Электрофорез деген не?

Электрофорез – электр тогының әсерімен бөлшектердің қозғалуын зерттейтін әдіс.

Қарапайым тілмен:
электрофорез – электр тогын қосқанда, ерітіндідегі бөлшектердің қозғалуын бақылау.

Қалай жұмыс істейді?

Зат электр өрісіне қойылады

Зарядталған бөлшектер қозғалады

Теріс зарядталған бөлшектер → оң электродқа (анодқа)

Оң зарядталған бөлшектер → теріс электродқа (катодқа) жылжиды

Мысал:

Ақуыздар көбіне теріс зарядты

Сондықтан электрофорезде олар анодқа қарай қозғалады

? Осылайша электрофорез арқылы:

ақуыздардың бар екенін

олардың қозғалу жолақтарын

бір немесе бірнеше түрге бөлінетінін көруге болады

? Қысқаша салыстыру (қорғауға ыңғайлы)

Күбі сарысуы — сүттің ашу және май түзілу процесінде бөлінетін тағамдық өнім. Оның құрамында:

су — 93–94%,

лактоза — 3.5–4.5%,

ақуыз — 0.8–1.2%,

минералдар — 0.5–0.7%,

сүт қышқылы — 0.5–1% бар екені ғылыми әдебиеттерде көрсетілген.

Сарысу ақуыздары — бағалы аминқышқылдарға бай. Лактоза — энергия көзі. Минералдар (Ca, Mg, K, Na) ағза үшін маңызды рөл атқарады.

Сарысуын зерттеудің ғылыми әдістері — спектроскопия, хроматография, электрофорез.

VI. ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ

4.1. Тақырыпты таңдау негіздемесі

Бұл тақырып 9-сынып оқушысы үшін қауіпсіз, қолжетімді және ұлттық тағамдарды ғылыми тұрғыдан түсінуге мүмкіндік береді.

4.2. Материалдар мен әдістер

Қолданылған материалдар:

күбі сарысуы

фильтр қағазы

тұрақты кернеу көзі (5–9V)

спектрометр (мектептік қарапайым)

қоңыр түсті капилляр маркерлер

NaCl 1% ерітіндісі (электрофорезге)

Қолданылған әдістер:

Спектрометрия — сарысудың жарық жұтуын 400–700 нм диапазонда өлшеу.

Қағаз электрофорезі — ақуыздардың электр өрісіндегі қозғалуын бақылау.

4.3. Эксперименттік бөлім

Тәжірибе 1. Сарысудың спектрін анықтау

Сарысу сүзгіден өткізіледі.

Кюветаға құйылады.

Спектрометр арқылы 400–700 нм аралығы өлшенеді.

Жарық жұту максимумдары тіркеледі.

Болжамды нәтиже:

λ = 420–450 нм — ақуыздар,

λ = 580–600 нм — лактоза әсері.

Тәжірибе 2. Қағаз электрофорезі

Фильтр қағазының ортасына сарысу тамызылады.

Қағаз NaCl ерітіндісіне салынып, электродтар жалғанады.

10–12 минуттан кейін ақуыз фракцияларының қозғалысы байқалады

Жолақтардың қашықтығы өлшенеді.

Болжау:

Ақуыздар теріс зарядты → анодқа қарай жылжиды.

1. Ақуыздың бар екенін дәлелдеу

Мақсаты:
Айран сарысуында ақуыз бар екенін анықтау.

Құралдар:

Айран сарысуы

Пробирка

Биурет реактиві (немесе CuSO₄ + NaOH)

Жұмыстың барысы:

Пробиркаға айран сарысуын құямыз.

Биурет реактивін қосамыз.

Ерітіндінің түсін бақылаймыз.

Тәжірибе 2. Минералдардың бар екенін дәлелдеу

Мақсаты:
Айран сарысуында минерал тұздары бар екенін анықтау.

Құралдар:

Айран сарысуы

Спирт шамы немесе плитка

Фарфор табақша

Жұмыстың барысы:

Табақшаға аз мөлшерде айран сарысуын құямыз.

Баяу қыздырамыз.

Сұйықтық буланып кеткеннен кейін қалған қалдықты бақылаймыз.

Нәтиже:
Ақ немесе сарғыш қатты қалдық қалады.

Қорытынды:
Бұл қалдық – минерал тұздары.

? Тәжірибе 3. Ас қорытуға пайдалы екенін дәлелдеу (pH)

Мақсаты:
Айран сарысуының қышқыл орта екенін анықтау.

Құралдар:

Айран сарысуы

Универсалды индикатор қағазы

Индикатор қағазы сары–қызғылт түске өзгереді (pH ≈ 4–5).

Менің зерттеу жұмысыма қажетті сауалнамаға қатысуыңызды сұраймын.

Сауалнама сұрақтары

Сен ұлттық тағамдарды (айран, қымыз, шұбат) жиі тұтынасың ба?

Айран сарысуы дегенді бұрын естідің бе?

Айран сарысуының қалай алынатынын білесің бе?

Айран сарысуының пайдалы екенін білесің бе?

Айран сарысуын ішіп көрдің бе?

Ұлттық тағамдар денсаулыққа пайдалы деп ойлайсың ба?

Айран сарысуын ғылыми тұрғыда зерттеу қызықты ма?

Сабақта осындай тәжірибелер көбейсе, қызығушылығың арта ма?

Тәжірибе арқылы оқу түсініктірек деп ойлайсың ба?

Болашақта ұлттық тағамдарды жиі тұтынғың келе ме?

4.4. Нәтижелер және талдау

Спектрограммада 440 нм максимум — ақуыз бар екенін көрсетеді.

Электрофорезде 2 түрлі жолақ көрінді — альбумин және лактоза қалдығы

VII. ҚОРЫТЫНДЫ

Зерттеу нәтижесінде күбі сарысуының құрамында ақуыздар, лактоза және минералдар бар екені дәлелденді. Қарапайым спектрометрия арқылы жарық жұту спектрі анықталды. Электрофорез әдісімен ақуыздардың электр өрісінде қозғалып бөлінетіні көрсетілді. Күбі сарысуы — құнды биохимиялық өнім екені тәжірибе жүзінде дәлелденді.

Айран сарысуы неге пайдалы?

Айран сарысуы – айраннан бөлініп шығатын, ағзаға пайдалы заттарға бай табиғи өнім.

1. Ас қорытуға пайдалы

Айран сарысуында:

сүт қышқылы

пайдалы бактериялар бар, олар:

ішектің жұмысын жақсартады

ас қорыту жүйесін реттейді

Сондықтан айран сарысуы ішекке жеңіл сіңеді.

2. Ағзаны қуаттандырады

Айран сарысуының құрамында:

лактоза (табиғи қант)

минералдар (кальций, калий, магний) бар.

Бұл заттар:

ағзаға энергия береді

шаршауды азайтады

3. Сүйек пен тіс үшін пайдалы

Кальций мен фосфор:

сүйекті қатайтады

тістерді нығайтады

Өсіп келе жатқан балалар үшін өте маңызды.

4. Иммунитетті күшейтеді

Айран сарысуындағы пайдалы микроэлементтер:

ағзаның қорғаныш қабілетін арттырады

ауруға қарсы тұруға көмектеседі

5. Табиғи әрі жеңіл өнім

майы аз

жасанды қоспасыз

ағзаға жеңіл сіңеді

Сондықтан оны диеталық өнім деп атайды.

Айран сарысуы – құрамында лактоза, минералдар мен органикалық қышқылдар бар пайдалы тағамдық өнім. Ол ас қорыту жүйесіне оң әсер етіп, ағзаны энергиямен қамтамасыз етеді.

Айран сарысуы ас қорытуға пайдалы, себебі оның құрамында сүт қышқылы мен минералдар бар. Ол ағзаны қуаттандырып, иммунитетті күшейтеді.

Айран сарысуының пайдасы

Айран сарысуы пайдалы немесе пайдалы емес сауалнама нәтижесі

V.Қолданылған материалдар 
1.Қазақтың дарқан дастарқаны [1] Алматыкітап 2007ж 
Авторы Сейіт Кенжеахметұлы 92-94бет 
2.Қазақтың дәстүрі этнографиясы [2] Алматыкітап 2006ж 
Авторы А.К.Саматұлы 56-57 бет 
3.Ежелгі Қазақстан [3] Аруна 2006ж 
Авторлары: Т.Жұматаев, Л.И.Тетенко Т.Жұмаханов, Т.Шаңбай 92-93бет 
4.Қазақ әдебиеті[4] Аруна Алматы 2005ж 65-66бет 
5.Сен білесің бе? [5] Энциклапедиясы Аруна ЖШС 
Райымбеков Қ.Ж, Байғабылова Қ.Т. 252-253бет 
6.Орифлэйм [7] 34-39бет 
7.Әжемнің әңгімесі[6]  
8. Интернет ресурсы [activia.kz›kaz/pages/ajrandy] [9] 

Қосымша: 1