Лекция: Дүние жүзінің саяси картасы

Пән :География

Лекция №1Дүниежүзінің саяси картасы

Жоспар :
1. Саяси картаның мазмұны.
2. Саяси картаның қалыптасу кезеңдері.
3. Дүниежүзініңсаясикартасыныңобъектілері.

1) Саясикартаныңмазмұны. Дүниежүзініңсаясикартасындаелдіңәлемдегіорны, саяси – әкімшілікқұрылымыбейнеледі. Соныменқатарсаясикартадабастысаяси – географиялықөзгерістер :жаңатәуелсізмемлекеттердіңпайдаболуы, елдердіңсаясимәртебесініңауысуы, шекараларыменаумағының, елатауыменастанасыныңөзгеруіжәнет.б. көріністабады. Дүниежүзініңсаясикартасындағызаңдылықтарменөзгерістердігеографияныңсаясигеографиядепаталатынсаласызерттейді. Мазмұныжағынанбірқарағандақарапайымболыпкөрінетінсаясикартада, әдетте, мемлекеттерменолардыңшекаралары, әкімшілік – аумақтықжіктелуі, астанасыменіріқалаларыбейнеленеді. Мұныңнегізіндедүниежүзіелдерініңмемлекеттікқұрылымыменбасқаруүлгілерініңтаралузаңдылықтарына, мемлекеттерарасындағыөзарақарым – қатынастарға, сондай – ақмемлекеттікшекаралардыанықтауменхалықтыңқоныстануынабайланыстыболатынаумақтыққақтығыстарғақатыстыкүрделімәселелержатыр. Дүниежүзініңсаясикартасытарихикезеңдердеұдайыөзгеріскетүсуде. Оғанәрітүрліфакторларықпалетеді.

2) Саясикартаныңқалыптасукезеңдері. ДүниежүзініңқазіргізаманғысаясикартасыныңқалыптасуынақатыстыоқиғалардышарттытүрдеЖаңа (XVII ғасырданБіріншідүниежүзіліксоғысқадейін) жәнеЕңжаңакезең (Біріншідүниежүзіліксоғыстанбүгінгікүнгедейін) депаталатынекідәуіргетоптастырады. Еуропалықтардыңотарлауәрекеттері XV ғасырдапортугалдардыңСолтүстікАфрикадағыасамаңыздысаудажәнекөлікқатынасыорталықтарыболыптабылатынСеутажәнеМелильяқалаларынжаулапалуынанбасталды. ЕуропалықотарлаукезеңіЖаңаДүниеменЕскіДүниеніңкөптегенаумақтарынқамтыды. Еупадағыжетекшімемлекеттердіңжаңажерлердібөлісуіжәнеықпалетуаумақтарынэкономикалық, саясижағынанбасқарусипатыдүниежүзініңсаясикартасыныңедәуірөзгеріскетүсінуіалыпкелді. Осыөзгерістергесәйкес, мемлекетқұрылымыменоныбасқарудыңжаңаформаларыпайдаболды. Біразуақытасаіріотариеленушімемлекетттер - метрополиялар (грекше metropolis – қала) болыпесептеліпкелгенИспанияменПортугалияныңқатарынакейінненҰлыбритания, Франция, Нидерланд, Германиякеліпқосылды. ОсылайшаАмерикада, АфрикаменАзиядаотарлықаумақтарпайдаболды. Мысалы, XX ғасырдыңбасынақарайотарлықиеліктерАфрикажерінің 90% - ын, Азияаумағының 56% - ынанастамын, Америкажерінің 27% - ыналыпжатты. XIX ғасырдыңбасындаЛатынАмерикасындабсталғанұлт – азаттыққозғалыснәтижесіндеЭквадор (1809 ж.), Колумбия (1810 ж.), Венесуэла, Парагвай (1811 ж.), Аргентина (1816 ж.), жәнет.б. жаңатәуелсізмемлекеттерқалыптасты. XIX ғасырдыңсоңымен XX ғасырдыңбасындадүниежүзіндегіжетекшіметрополияларарасындаықпалетуаймақтарыүшінкүресшиеленісетүсті. СоныңсалдарынанәлемдіБіріншідүниежүзіліксоғыстыңөртішарпыды. 1914 – 1918 жылдараралығындаболғанБіріншідүниежүзіліксоғыстаАнтанта (Англия, ФранцияжәнеРесей) менҮштікодақ (Германия, Аустрия – Венгрия, Италия) елдерібір – бірінеқарсысоғысты. 1915 жылыИталияҮштікОдақтаншығып, Антанағақосылды. Соғысмемлекеттікшекаралардықайтаорнатып, отарлардықайтабөліскесалумақсатынанкеліптуындады. Жалпыалғанда, бұлсоғысқадүниежүзінің 38 мемлекеті (оның 34 – іАнтантажағындасоғысты) қатысты. Біріншідүниежүзіліксоғыстансоңболғаніріоқиғаларқатарына 1917 жылғыҚазанреволюциясынәтижесіндеРесейдемемлекеттікқұрылымменбасқаружүйесініңтүбегейліөзгеруі, Аустрия – ВенгриямонархиясыменОсманимпериясыныңыдырауы, Германиядамонархияныңқұлатылуыжәнеүкіметбасынафашистердіңкелуі, Еуропадамемлекеттікшекаралардыңөзгеруіжатады. ДүниежүзініңсаясикартасындаКСРО, Чехословакия, Ирландия, Исландия, Ватикансияқтыжаңамемлекеттерпайдаболып, Финляндия, Польша, Балтықбойыелдерітәуелсіздігінжариялады. БұлкезеңдеАфрикадатәуелсізмемлекттерқатары (Египет, Эфиопия, Либерия, ОАР) санаулығанаболды. ДүниежүзініңқазіргізаманғысаясикартасыныңқалыптасуындаЕкіншідүниежүзіліксоғысқарсаңыменодансоңболғанмаңыздыөзгерістер, XX ғасырдың 50 – 60 - жылдарындағыотарлықжүйеніңкүйреуі, 80 – 90 жылдарындағысоциалистікжүйеніңыдырауынабайланыстыоқиғаларайрықшарөлатқарды. 1939 – 1940 жылдарыБалтықбойыелдеріменкөршілесаумақтардықосыпалуесебіненКСРОаумағыкеңейетүсті. ЕкіншідүниежүзіліксоғысбарысындаПольша, Югославия, Грекияаумақтарыбөліскетүсіп, ГерманияЕуропаныңкөптегенелдерінбасыпалды. СоғыстажеңіліскеұшырағанГерманияның, сондай – ақИталияның, ЮгослаияныңПольшаменКСРО – ныңмемлекеттікшекараларыөзгеріп, саясикартадаЮгославияФедеративтікРеспубликаларОдағы (ЮФРО), ГФРменГДРмемлекеттеріпайдаболды. Румыния, Болгария, Венгрия, Финляндияныңсоғысқадейінгішекараларықалпынакелтірілді. ШығысЕуропадапайдаболғансоциалистікмемлекеттербіртұтасблокқабірікті. Еуропадаосыжылдарыбасталғаншекаралардықалпынакелтіружұмысықазіргедейінжалғасынтабуда.

3) Дүниежүзініңсаясикартасыныңобьектілері. Дүниежүзініңқазіргісаясикартасыныңобьектілеріқатарынамемлекеттікмәртебесіжарияланғанжәнежарияланбаған 267 елменаумақжатады. Олардыбастыекітопқа : 1) мемлекетмәртебесіжарияланған, халықаралықдеңгейдетанылғантәуелсізмемлекеттер ; 2) дербесбасқарумәртебесінеиеболмағантәуелдіаумақтардепекігебөледі. Оларбір – біріненжерініңауданы, халықсаны, әлеуметтік – экономикалықдамудеңгейінеқарайайырмашылықжасайды.