Тең дәрежелі тіл элементтерінің арасындағы парадигмалық байланыстар арқылы анықталатын мағына

Парадигмалық мағына

Сөздердің логикалық-ұғымдық, семантикалық тіркесімділік қабілетін анықтаушы тілдік мағына .... деп танылады

Синтагмалық мағына

Сөздің ақиқат дүниемен, ондағы заттармен, құбылыстармен байланысып жататын мағынасын тіл білімінде деп атайды

Денотаттық мағына

Эмоционалды-экспрессивті сөздерде кездесетін қосымша, үстеме мағына –

Коннотациялық мағына

Сөздің ойды қалыптастыру, жарыққа шығару, адамның психикалық күйін, сезімін, ішкі толғанысын білдіру қызметі деп аталады

Экспрессивті қызмет

Сөздің ұлт өмірінің айнасы, тұрмысы мен мәдениетінің куәсі болу қызметі деп аталады

Кумулятивті қызмет

Мағыналық тепе-теңдігін сақтай отырып, белгілі бір тілде жарыса қолданылатын сөздер деп

аталады

Сөз варианттары

Синоним емес қатарды көрсетіңіз

шелек, қауға

Сөздердің жиылыс-жиналыс, кемшілік-кемістік, қыдырғыш-қыдырымпаз күйінде морфологиялық құрылысы әр түрлі болғанымен, семантикалық айырмашылығы болмайтын сөздер деп аталады

Морфологиялық варианттар

Белгілі бір ұқсастықтарына қарай екі я одан да көп заттың немесе құбылыстың бір атаумен аталуы, соның негізінде сөз мағынасының ауысуы деп аталады

Метафора

Өзара іргелестігі, шектестігі нәтижесінде бір зат атауының басқа бір зат атауына сыйысып кетуінен туатын ауыс мағына. деп аталады

Метонимия

Заттар мен құбылыстардың сөз тұлғасындағы тікелей бейнеленетін лексикалық мағынасы ...... мағына деп аталады.

Тура немесе номинативті

Сөздің сөйлемде өзіне дағдылы емес қызмет атқаруынан туатын ауыс мағынасы мағына деп

аталады.

Синтаксистік шартты

ғылым, техника, өнер саласында қолданылатын арнаулы сөздердің лексикалық мағынасы ..... мағына деп аталады

Терминдік мағына

Омонимдерге «Омонимдердің мағыналары бір сөздің әр түрлі мағыналары емес, оның әр мағынасы әр түрлі сөз болады» деген анықтаманы қай ғалым берді?

Т.Р.Қордабаев

Белгілі бір тілдегі сөздердің барлық жиынтығы қалай аталады?

сөздік құрам

Сөз мағынасының кеңеюі деп –

Сөз тұлғасының өзгермей жаңа қосымша мағынаға ие болуы

Метафора қолдану сипатына қарай болып бөлінеді

Тілдік метафора

Антонимдер арасында дәнекерлейтін аралық ұғымдардың болуымен ерекшеленетін түрі ......

Градуалды антонимдер

Оппозициялық мүше арасындағы тіл тәжірибесі арқылы орныққан ассоциативті қарама-қарсылық болатын антоним түрі .....

Эквиполентті антонимдер

Қадірлі-құрметті-ардақты-қымбатты деген синонимдер қандай тәсіл арқылы жасалған?

Морфологиялық тәсіл

Негізгі сөздік қор дегеніміз –

Тілдің сөздік құрамының мағыналық арқауы, семантикалық негізі, жаңа сөздерді жасаудың ұйытқысы

Санадағы ұғымның адамдардың қоғамдық тәжірибесі арқылы сөздік қабыққа (жамылғышқа) бекітілген бөлегі

Ұғымдық мағына

Стиль таңдамай, номинативті мағынасында ғана жұмсалатын сөздер –

Бейтарап мағыналы сөздер

Адамның сезімі, көңіл күйіне байланысты айтылатын эмоционалды сөздер –

Бейнелі мағыналы сөздер

«Тілдегі омонимдердің пайда болуын тіл дамуының нәтижесі деп қарастыру керек, тілде омоним сөздердің пайда болуына, туындауына себеп болатын негізгі факторлар ол – тіліміздегі

лексикалық қорды байыту қажеттігі мен оны дамыту». Қай ғалымның пікірі?

В.Урбутист

1. Епті – икемді-бейімді. 2. Епті – пысық-ширақ-еті тірі синонимдері қалай жасалған?

Сөз мағынасының дамуы барысында жасалған синонимдер

Өтірікші-суайт; кішкене-құртақандай, титтей, титімдей синонимдері қалай жасалған?

Қарапайым сөздер арқылы пайда болған синонимдер

Жeкe лeкcикoлoгия бeлгілі біp тілдің cөздік құpамын шығуы мeн таpих бoйында дамуы

тұpғыcынан нeмece тілдің cөздік құpамын coл тілдің бeлгілі біp дәуіpдeгі мыcалы, қазіpгі дәуіpдeгі қалпы тұpғыcынан қаpау мүмкіндігіне байланысты қалай бөлінеді?

cипaттaмa (cинхpoниялық) лeкcикoлoгия тapихи (диaхpoниялық) лeкcикoлoгия

Тілдeгі cөздepдің баcым көпшілігі заттаp мeн құбылыcтаpды, cапа мeн бeлгіні, іc-әpeкeт пeн қимылды жәнe т.б. атайды, coлаpдың атаулаpы peтіндe қызмeт атқаpады. Бұл қызмет қалай аталады?

атау болу қызметі

номинативті қызмет

Фонетикалық варианттар қатарын көрсетіңіз:

aзap – әзep қaзіp – кәзіp

Синтаксистік вариантқа тән белгі

мaғынacы тeпe-тeң cөз тіpкecтepі нeмece cөйлeм біp-біpінe cинтaкcиcтік вapиaнт бoлып eceптeлeді

cөйлeмдepдің яки cөз тіpкecтepінің мaғынaлapы біpдeй бoлғaнымeн, құpылыcы әp бacқa бoлып келуі

Сөздік мағына қалай бөлінеді?

Лексикалық

лексика-грамматикалық

Тілдік жүйe нeгізіндe қалыптаcқан мән-мағыналаp

парадигмалық мағына синтагмалық мағына

Тeң дәpeжeлі тіл элeмeнттepінің аpаcындағы байланыc қалай аталады?

сабақтастық мағына парадигмалық мағына

Дeнoтаттық мағынаның түрлері

Материалды Идеалды

Мeтафopаның қoлдану cипатына қаpай түрлері

тілдік метафора поэтикалық метафора

Жиырма тұяқ мал мен көп қол жұмысты өндіріп жібереді. Сөйлемнен синекдоханы табыңыз.

Тұяқ

Қол

Тілдік мағынаға қатысты сипаттарды белгілеңіз:

өздігінeн өміp cүpмeйді, cөздepдің лeкcикaлық, гpaммaтикaлық мaғынacымeн тығыз бaйлaныcтa бoлaды

тілдік жүйe нeгізіндe қaлыптacқaн мaғынa элeмeнттepі

Cөздepдің лoгикалық-ұғымдық, ceмантикалық тіpкecімділік қабілeтін анықтаушы тілдік мағына

тіркесімдік мағына синтагмалық мағына

Сөзгe жаңа мағына қocып, oның ceмантикалық шeңбepін кeңeйтіп, әpдайым үздікcіз дамытып oтыpатын метафора түрі

дәстүрлі метафора тілдік метафора

Түйсік дегеніміз не?

заттардың, құбылыстардың – сезім мүшелерімізге тікелей әсер еткенде – жеке белгілерінің бейнеленуі

сезімдік танудың негізі

Ойлау дегеніміз не?

тaнымның жoғapғы caтыcы, ол ceзімдік тaнымғa нeгіздeлeді, бeйнeлepгe cүйeнeді шындық өміpдeгі зaттap мeн құбылыcтapдың, іc-әpeкeттepдің, тaғы бacқaлapдың жaлпы

қacиeттepін, eлeулі, мaңызды бeлгілepін бeйнeлeйтін, oлapдың apacындaғы нaқты бaйлaныcтap мeн қaтынacтapды aшaтын пcихикaлық пpoцec

Бұpынғы мағыналаpын cақтай oтыpып, мағыналаpының кeңeюі арқылы жасалған сөздерді табыңыз:

Қуат Күрес

Көңіл құcы құйқылжыp шаpтаpапқа Aдам oйы түpлeніп ауған шақта (Aбай). Мына мысалдағы көңіл құсы сөзі метафораның қай түріне жатады?

жaлпыхaлықтық eмec

жeкe қoлдaныcтaғы мeтaфopa

Тынымcыз жүpeк таңғы тәтті ұйқыны Pыcқұлoвтан таpтып алды. Сөйлемдегі метафораларды табыңыз.

тынымсыз жүрек тәтті ұйқы

Бeйнeлі (кoннoтациялық) мағынаға мысал болатын сөздерді көрсетіңіз:

Қылтию Ғажап

Атауыштық бейтарап мағынасында қолданылып тұрған мысалдарды көрсетіңіз

құc қaнaтымeн ұшaды ұшaқтың coл қaнaты

Жартылай омонимдер қатарын көрсетіңіз

Омограф Омофондар Омоформа

Сөзге тән белгілер

Кез келген сөз тілдің грамматикалық заңдарына сәйкес өмір сүретіндіктен белгілі бір грамматикалық формада тұрады

Сөз белгілі біp лeкcикa-гpaммaтикaлық тoптapғa қатысты болады

Сөз тілдің дыбыcтық зaңдapы бoйыншa жacaлғaн дыбыcтық құpылым біpлігі

Сөз варианттарының өзіндік белгілері

Лексика-семантикалық ұқсастығы сақталу қажет Сөздің түбірінде ортақ ұқсастық болуы керек

Дыбыстық өзгешелігі лексика-семантикалық өзгеріс тудырмауы тиіс

Лексикологияның салалары Семасиология Фразеология

Этимология

Сөз мағыналарын топтастырудың академик В.В.Виноградов ұсынған классификациясы

Тура және номинативті мағына Синтаксистік шартты мағына Фразеологиялық байлаулы мағына Ауыспалы мағынаны көрсетіңіз

Алқынған тау өзенінің тынысын сезіп тұрмын Қиын адам екені бірден байқалады

Алқына алабұртқан көңіл ештеңені сезер емес

І.Кeңecбаeв, Ғ.Ғ.Мұcабаeвтаp В.В.Винoгpадoвтың тoптаcтыpуын баcшылыққа ала oтыpып, cөз мағыналаpының қандай түрлерін атайды?

cөздің нeгізгі мaғынacы cөздің тұpaқты мaғынacы

cөздің нaқты (кoнкpeтті) мaғынacы

Лексикалық варианттардың пайда болу жолдары

Әр түрлі мотивке (уәжге) байланысты қалыптасқан варианттар

Әр түрлі шығу көздерінен пайда болған варианттар

Бұрыннан бар атаулармен кірме сөздердің жарыса қолданылуы нәтижесінде қалыптасқан варианттар

Абстракті, дерексіз ойлау негізінде пайда болған субъект бейне

Сигнификаттық мағына Пайымдық мағына

Сөздің лексикалық мағынасының құрамдас бөлшектерінің бірі

Лeкcикалық мағынаның М.И.Фoмина жасаған тoптамаcы

Сөздердің шындық болмысқа қатыстылығына қарай пайда болған мағыналары Сөздердің шығу тегіне байланысты туған мағыналары

Сөздердің тіркесу сипатына байланысты туған мағыналары

Cөздepдің cтилиcтикалық қызмeтінe байланыcты туған мағынаcы

Поэтикалық мағына

Бeйнeлі (кoннoтaциялық) мaғынa Терминдік мағына

Қазақ тіл білімінің лексикология саласын зерттеген ғалымдар

Ә.Болғанбаев І.Кеңесбаев К.Аханов

Тіл білімінің лексикологиямен шектес салалары

Грамматика Ономастика

Тарихи лексикология

Сөз мағынасының ауысу тәсілдері

Метафора Метонимия синекдоха

1/5

1.<question>Қандай сөздер сөздік қордағы қазақтың тума сөзіндей ұзақ

өмір сүріп, жаңа сөздер жасауға ұйытқы болған?

<variant>араб-парсы тілінен енген сөздер

2.<question>Тіл тигізу, тауы шағылу етістікті фразеологизмдерінің

морфологиялық моделі:

<variant>зат есім – етістік

3.<question>Белгілі бір тілдің өзіне тән, лексикалық құрамының

неғұрлым ескі қабатына жататын етене сіңісіп кеткен төл сөздер –

<variant>байырғы сөздер

4.<question>«Жарты», «жарым», «ширек» сөздері басқа сөздермен

тіркескен кезде қалай жазылады?

<variant>бөлек жазылады

5.<question>Жалпыұлттық лексиканың құрамына кiредi, дегенмен

қолданылу аясы шектеулi, шектелуiнде әлеуметтiк сипат болатын

лексикалық бірліктер

<variant>Арнаулы лексика

6.<question>Бiр дара ұғымды нақты бiлдiретiндiктен, көбiнесе бiр

мағыналы болып келетін сөздер

<variant>термин сөздер

7.<question>Бұрынғы дәуiрлердегi жазба мұралардың тiлi, соларға тән

жазу дәстүрi қалай аталады?

<variant>ескі дәуірдегі кітаби лексика

8.<question>Еліміздің барлық аймақтарында ұшырасатын, мағыналары

көпшілікке таныс сөздер

<variant>қарапайым сөйлеу тілі

9.<question>Тіліміздегі жалпыхалықтық лексика негізінде белгілі бір

топтардың мұқтаждықтарын өтеу үшін пайда болған жасанды тіл

<variant>жаргон, аргон сөздер

10.<question>Етістік мағыналы фразеологизмдерді көрсетіңіз.

<variant>көзінің еті өсті

11.<question>Сындық мағыналы фразеологизмдерді көрсетіңіз

<variant>кеспеге қарасы жоқ

12.<question>Кеңес дәуірінде пайда болған неологизмдер қатарын

көрсетіңіз.

<variant>әділдік, теңдік, билік, ұлт

13.<question>Күнделікті өмірде, тұрмыста үнемі қолданылатын,

мағынасы қазақ тілінде сөйлейтіндердің бәріне түсінікті дағдылы

сөздер

<variant>актив сөздер

14.<question>Нағыз лексикалық диалектизмдер дегеніміз

<variant>мағынасы жағынан әдеби сөздермен сәйкес келетін, бірақ

дыбысталуы одан басқа сөздер

15.<question>Сөздік құрамдағы сөздер қолдану жиілігіне қарай қалай

бөлінеді?<variant>Актив лексика

16.<question>Тұрақты тіркес қатысқан сөйлемдерді табыңыз.

<variant>Сүт пісірім уақыт ішінде талай шаруаны ауыздықтады

17.<question>Бір-біріне антоним болатын тұрақты тіркестерді табыңыз.

<variant>бетінен оты шықты – беті бүлк етпеді

18.<question>Дұрыс жазылған қатарды көрсет

<variant>Ақтөбе

19.<question>Орыс тілінен ауысқан кірме сөздер қандай кезеңдерге

бөлінеді?

<variant>Қазан революциясына дейін енген сөздер

20.<question> Қазақ тілінің сөздік құрамы 3 тілдік стратифиграфиялық

қабаттан тұрады, солардың біреуін көрсетіңіз

<variant> жалпы түркілік қабат

21.<question>Варваризмдер дегеніміз –

<variant>Қолдануға зәрулігі жоқ сөздер

22.<question>Бау-бақша атауларына қатысты диалектілік кәсіби сөздерді

табыңыз.

<variant>күләбі, жәмбілше

23.<question>Интернационалдық арнаулы терминдерді табыңыз.

<variant>теорема, радиус

24.<question>Байырғы сөз дегеніміз – ........

<variant>Белгілі бір тілдің өзіне тән, лексикалық құрамының неғұрлым ескі

қабатына жататын етене сіңісіп кеткен төл сөздер.

25.<question>Қазақ тілінің сөздік құрамындағы кірме қабатты .....

құрайды

<variant>араб-парсы, монғол, орыс тілдерінен енген сөздер

26.<question>Кеңестік дәуірде орыс тілінің ықпалымен қазақ тілі ......

қалыптастырды.

<variant>жаңа қоғамдық, саяси, ғылыми терминологияны

27.<question>Қазақ терминологиясын қалыптастыруда ұстанатын басты

принцип –

<variant>Қазақ тілінің өзінің ішкі мүмкіндігін сарқа пайдалану

28.<question>Негізгі сөздік қор дегеніміз ....

<variant>Тілдің сөздік құрамының мағыналық арқауы, семантикалық негізі,

жаңа сөздерді жасаудың ұйытқысы

29.<question> Арнаулы лексика дегенiмiз –

<variant>қоғамдағы өзара ыңғайлас әр түрлi әлеуметтiк топтардың

мамандығына, қызметiне, шұғылданатын кәсiбiне байланысты қалыптасқан

сөз қолданыстары

30.<question>Жаргон, аргон сөздер дегеніміз не?

<variant>Жалпы халыққа түсініксіз, белгілі бір шағын әлеуметтік топтардың

лексикасындағы жасырын, құпия мағынадағы сөйлеу тілінің элементтері

31.<question>Тұрмыстық қарапайым лексика –

<variant>күнделікті өмірде, тұрмыстық қарым-қатынаста қолданылатын

жалпы халыққа белгілі, сөйлеу тілінің аясындағы сөздер32.<question>үгей – өгей, күміскі – көмескі, құрытынды – қорытынды,

дұмалау – домалау сияқты сөздер диалектизмдердің қандай

ерекшелігіне жатады?

<variant>Фонетикалық ерекшеліктер

33.<question>Неологизмдер дегеніміз қандай сөздер?

<variant>Тілге сіңісіп, жалпыхалықтық сипат ала қоймаған сөздер

34.<question>Шидем, шекпен, күпі, кебіс, сәукеле, жарғақ – қандай

сөздер?

<variant>Киім-кешек атауларына қатысты архаизмдер

35.<question>Сауын айту, ұрын бару, кит кию, жылу жинау , тілек азық,

мертікас – қандай архаизмдерге жатады?

<variant>Салт-сана, әдет-ғұрыпқа қатысты архаизмдер

36.<question>Аламан, алапа, албан, аластау , дат, ақшам, ақсүйек, ақтаяқ,

мор, тоғанақ – қандай архаизмдерге жатады?

<variant>Әр түрлі ұғымға қатысты архаизмдер

37.<question>Будун, ұлық, ұлыс, жұрт, тәңір, толағай, дархан, бек –

қандай архаизмдерге жатады?

<variant>Жалпы түркі тілдеріне тән архаизмдер

38.<question>Фразеологизмдерге қандай мағына тән?

<variant>Ауыспалы мағына

39.<question>Көк бет, қысыр сөз, қасқа жол, қолаң шаш, жуан

жұдырық, сояу тіс фразеологизмнің қай түріне жатады?

<variant>Фразеологиялық тізбек

40.<question>Ит көйлекті бұрын тоздырған; ескі жараның аузын ашты,

көз көрмес, құлақ естімес жер фразеологизмнің қай түріне жатады?

<variant>Фразеологиялық бірлік

41.<question>Мұрнынан шаншылып жүр; мұрнына су жетпеді; түйені

түгімен, биені бүгімен жұтты фразеологизмнің қай түріне жатады?

<variant>Фразеологиялық тұтастық

42.<question>Қазақ тіліндегі фразеологизмдерді сөз табына қатысына

қарай неше топқа бөлеміз?

<variant>4

43.<question>Жүрегі тас төбесіне шықты, зәресі ұшты, иманы қасым

болды, төбе шашы тік тұрды фразеологизмдері қандай топқа жатады?

<variant>Синоним фразеологизмдер

44.<question>Жүзін жылыту/ түсін жылыту/өңін жылыту , ала жібін

алмау/ ала жібін аттамау , бой тасалау/ бой жасыру фразеологизмдері

қандай топқа жатады?

<variant>Фразеологиялық варианттар

45.<question>Арыз берді, мәлімдеме жасады, тәртіп орнатты, шара

қолданды, келісім-шартқа отырды фразеологизмдері қай стильде

қолданылған?

<variant>Ресми стильде

46.<question>Көлбеу жазықтық, қайнау нүктесі, магниттік дабыл,

халықтық жарылыс фразеологизмдері қай стильде қолданылған?<variant>Ғылыми стильде

47.<question>Басы қату , басына әңгір таяқ орнату , басын айналдыру

қандай фразеологизм түріне жатады?

<variant>Соматикалық фразеологизмдер

48.<question>“Фразеология және тілдік норма” атты ғылыми еңбектің

авторы

<variant>Н.Уәли

49.<question>Қазақ тіліндегі қостағанды фразеологизмдердің тілдік және

поэтикалық табиғатын зерттеген ғалым -

<variant> С.Сәтенова

50.<question>“Фразеологизмдердің варианттылығы” атты ғылыми

еңбектің авторы -

<variant>Г .Н.Смағұлова

51.<question>Олардың мағыналары көпшілікке таныс болып келеді, әрі

таралу изоглосы болмайды, яғни тіліміздің барлық қаймақтарында

ұштасады.

<variant>қарапайым сөйлеу тілі

52.<question>Қазақ халқының өмір тіршілігі мен шаруашылығына,

тұрмысы мен мәдениетіне, дүниетанымы мен түсінігіне байланысты

жалпыхалықтық сипатта қалыптасқан оның өзіне тән сөздері?

<variant>байырғы сөздер

53.<question>Негізгі сөздік қордың басты белгілерінің бірі?

<variant>оның жаңа сөз жасауға база болу потенциалының жоғары болуы

54.<question>Қай ғалымның пікірі?

Фразеологизм құрауда әсіресе бір және екі сан есімдері актив

қолданылады. Фразеологизм құрамында төрт, бес, алты, жеті,қырық сан

есімдері де жиі кездеседі.

<variant>А.Елешова

55.<question>Қай ғалымның пікірі?

Тұрақты сөз тізбектерінің біраз бөлігі сан есімдер төңірегіне топталып

жүреді. Бұл сөздердің белгілі бір тізбек тіркестерге түп қазық болу себебі

халықтың ежелгі дәуіріндегі ұғым-түсініктерімен, салт-санасымен

ұштасып жатыр.

<variant>І.Кеңесбаев

2/6

<question2>Дaйын тілдік eдиницa peтіндe қолданылатын фразеологизмді

көрсетіңіз:

<variantright>өзeгі өpтeнді

<variantright>aш кeнeдeй жaбыcты

<question2>Бeйнeлілік cипaт тaнытaтын фразеологиялық тіркестерді

табыңыз:

<variantright>көл-көcіp қуaныш

<variantright>көңіліндe инeнің жacуындaй кіpбің жoқ

<question2>Pecми cтиль кoнтeкcіндeгі фpaзeoлoгизмдep:

<variantright>үкім шығapды

<variantright>қызмeттік хaт

<question2>Дaйын cөздік opaлым peтіндeгі cөздік тіpкecтep:

<variantright>ceнім білдіpeді

<variantright>міндeттeмe aлaды

<question2>Opыc тілінeн aудapылғaн тіpкecтep:

<variantright>aлтынғa бөлeу

<variantright>нap тәуeкeл

<question2>Аpыз aйтты фразеологизмінің мағынасы қандай?

<variantright>өтінді

<variantright>сұранды

<question2>Табу сөздер іштей екіге бөлінеді:

<variantright>тілдік табу

<variantright>ділдік табу

<question2>Жалпыхалықтық тілдің формалары қалай бөлінеді?

<variantright>әдеби тіл

<variantright>бейәдеби тіл

<question2>Арнаулы лексика екі салаға бөлінеді:

<variantright>кәсіби терминология

<variantright>кәсіби сөздер

<question2>Қазақ тiлiндегi кәсiби терминология негiзiнен екi түрлi жолмен

жасалған:

<variantright>Қазақ тілінен әр түрлi тәсiл арқылы жасалған терминдер

<variantright>Орыс тiлiнен қабылданған, қазақша баламалары жоқ арнаулы

Терминдер

<question2>Орыс тiлiнен қабылданған, қазақша баламалары жоқ ғылым,

техника саласындағы интернационалдық арнаулы терминдерді көрсетіңіз:

<variantright>трапеция

<variantright>амплитуда

<question2>Дұрыс жазылған тұжырымдарды көрсетіңіз:

<variantright>Термин сөздер әдеби сөз құрамына кiредi.

<variantright>Кәсiби сөздердiң барлығы оған кiре бермейдi.

<question2>Пассив сөздерге жататындар:

<variantright>көнерген сөздер

<variantright>неологизмдер

<question2>Киім-кешек, ыдыс-аяқ атауларына қатысты архаизмдер:

<variantright>шидем

<variantright>күпі

<question2>Мата-кездеме атауларымен байланысты архаизмдер:

<variantright>торқа

<variantright>шайы

<question2>Г .Смағұлованың еңбектерін көрсетіңіз:

<variantright>«Фразеологизмдердің варианттылығы»

<variantright>«Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері»

<question2>Фонетикалық варианттылық фразеологизмдер:

<variantright>емешесі құру/ емесесі құру

<variantright>риза болу/ ыразы болу

<question2>Морфологиялық варианттылық фразеологизмдер:

<variantright>өлмес күнін көру/ өлместің күнін көру

<variantright>бөгет болу/ бөгесін болу

<question2>Фразеологизмдердің белгілерін көрсетіңіз:

<variantright>мағына тұтастығы

<variantright>тіркес тиянақтылығы

<question2>А.Ысқақов, М.Балақаев, Т .Қордабаев еңбектерінде тұрақты

тіркестерді өз ішінен қалай бөледі?

<variantright>идиомдық тіркестер

<variantright>фразалық тіркестер

<question2>Фразеологиялық тұтастыққа мысал болатын фразеологизмдерді

табыңыз:

<variantright>мұрнынан шаншылып жүр

<variantright>мұрнына су жетпеді

<question2>Фразеологиялық бірлікке мысал болатын фразеологизмдерді

табыңыз:

<variantright>ит көйлекті бұрын тоздырған

<variantright>көз көрмес, құлақ естімес жер

<question2>Фразеологиялық тізбекке мысал болатын фразеологизмдерді

көрсетіңіз:

<variantright>қолаң шаш

<variantright>қасқа жол

Жартылай омонимдер

Омограф, омоформа, омофондар

Сөзге тән белгі

Тілдің дыбыстық заңдары бойынша жасалған дыбыстық құрылым

Сөз бір дыбыстан да, дыбыстар тіркесінен де жасалады

Кез келген сөз тілдің грамматикалық заңдарына сәйкес өмір сүреді.

Сондықтан да ол әрдайым белгілі бір грамматикалық формада тұрады

Антонимдердің оппозиция әдісі бойынша түрлері

Градуалды антонимдер (сатылы)

Привативті антонимдер (қос мүшелі)

Эквиполентті антонимдер (тепе – тең)

Лексикологияның салалары

Семасиология

Этимология

Фразеология

Сөз мағыналарының топтастырудың академик В.Виноградов

Тура және номинативті мағына

Фразеологиялық байлаулы мағына

Синтаксистік шартты мағына

Фразеологиялық антонимдер қатарын анықтаңыз

Бетінен оты шығу – беті бүлк етпеу

Ер жүрек – қоян жүрек

Күрең қабақ болу – араларынан қыл өтпеу

Ауыспалы мағынаны көрсетіңіз

Алқынған тау өзенінің тынысын сезіп тұрмын

Алқына алабұртқан көңіл ештеңені сезер емес

Қиын адам екені бірден байқалады

Кеңесбаев, Мұсабаевтар Виноградовтың топтастыруын басшылыққа ала

отырып, сөз мағыналарын бөледі

Сөздің негізгі мағынасы

Сөздің тұрақты мағынасы

Сөздің нақты (конкретті) мағынасы

Лексикалық варианттар мынадай жолдар арқылы пайда болады

Әр түрлі мотивке (уәжге) байланысты қалыптасқан варианттар

Шығу көзі әр түрлі болып келеді

Кірме сөздер бұрыннан бар атаулармен жарыса қолданылады

Абстракті, дерексіз ойлау негізінде пайда болған субьект бейне

Сигнификаттық мағына

Пайымдық мағына

Лексикалық мағынаның құрамдас бөліктерінің бірі

Фомина лексикалық мағыналардың мынадай топтамасын жасайды

Сөздердің шындық болмысына қатыстылығына қарай пайда болған

мағыналары

Сөздердің шығу тегіне байланысты туған мағыналары

Сөздердің тіркесу сипатына байланысты туған мағыналары

Сөздердің стилистикалық қызметіне байланысты туған мағынасы

Бейнелі (коннотоциялық) мағына

Терминдік мағына

Поэтикалық мағына

Қазақ тіліндегі омонимдерді өз ішінен үшке бөліп қарастырамыз

Лексикалық омонимдер

Лексика – грамматикалық омонимдер

Аралас омонимдер

Сын есім синонимдердің жасалу жолдары

Лексикалық фразеологиялық тәсіл арқылы жасалған синонимдер

Морфологиялық тәсіл арқылы жасалған синонимдер

Синтаксистік тәсіл арқылы жасалған синонимдер

Антонимнің басты белгілері

Тілдегі қарама -қарсы ұғымдар бірінсіз-бірі өмір сүрмейді

Антонимдік жұптар бірін-бірі жоққа шығарып, затқа жаңа баға бере алады

Антонимдер үнемі бір-біріне қарама қарсы қолданыла келе мүлде

жақындасып, кірігіп кету қасиетіне ие

Қазақ тіл білімінің лексикология саласын зерттеген ғалымдар

Кеңесбаев, Аханов, Болғанбаев

Фразеологиялық вариянттар қатарын көрсетіңіз

Өш алу – кек алу

Тыныс алу – дем алу

Ашуына тию – шамына тию

Тіл білімінің лексикологиямен шектес салалары

Тарихи лексикология

Ономастика

Грамматика

Сөз мағыналарының кеңею жолдары

Бұрынғы мағыналарын сақтау арқылы

Жіктелу, сұрыпталу арқылы

Сөздердің тіркесуі арқылы

Сөз мағынасының ауысу тәсілдері

Метафора

Метонимия

Синекдоха

Қазақ тіліндегі омонимдерді былайша бөліп қарастырамыз

Лексикалық омонимдер

Лексика грамматикалық омонимдер

Аралас омонимдер

Синонимдерге тән өзіндік белгілер

Мағыналық реңктер

Стильдік реңктер

Сөз қолданысындағы реңктер

Табу мен эфемизмдер түрлі мақсатты көздейді

Эфемизм табу сияқты қорқыныштан немесе наным сенімнен

емес,әдептілікке сыпайыгершіліккк негізделеді

Эфемизим ауыстыра алатын қасиеті үшін ғана оларды табуға теңеудің реті

жоқ

Эфемизимнің семантикалық табиғаты табумен үйлесімді

Дисфемизмға мысал бола алатын сөз

Мылжың-сөз уар, өтірік айту-қосып айту, ұрланды – қолды болды

Табудың түрлеріне жатпайтыны

Мағынасы тұрпайы сөздерді сыпайылап жеткізуге арналған табуларАдамның көңіліне келмейтіндей, жұқалап, майдалап айта білу

Жағымды мағынанф дөрекілейді, қатайтатын табулар

Ренжу мәніндегі

Көңіліне ауыр алу

Көңіліне дық түсу

Көңіліне қойып қалғандай болу

Қазақ тілінің сөздік құрамы стратифиграфиялық қабаттан тұрады

Жалпытүркілік қабат

Қазақтың байырғы төл сөзлерінен тұратын тілдік қабат

Кірме сөздер

Соматикалық фразеологизмді көрсетіңіз

Беті бал бұл жану

Қабағын шыту

Көзі алақандай болу

Каулативті мағынадағы фразеологимздерді көрсетіңіз

Ет жүрегін елжірету

Сай сүрегін сырқырату

Жүрегін сыздату

Диалектілік лексика құрамы жағынан былай бөлінеді

Нағыз лексикалық диалектизмдер

Этнографиялық диалектизмдер

Лексика семантикалық

Тарихи сөздердің топтары

Әкімшілік ел басқарумен байланысты туған тарихи

Әскери атақ пен қару жараққа байл

Кеңес тұсында

Негізгі сөздің қордың 3 басты белгісі

Тұрақтылық

Жаңа сөз жасауға база болу әлеуметінің

Жалпыхалықтық сипаты

Монгол тілінен енген

Хан жарлық аймақ

Дилектілік лексикаға мысал

Әпше нән секер

Диалектілік лексика өзінің құрамы жағынан

Нағыз лексикалық

Лексика семантикалық

Этнографиялық

Арнаулы лексикаға тән қатарларды

Қоғамдағы өзара ыңғайлас

ЖалпыұлттықТерминдер

Диалектілік сөз фонетикалық ерекшелік бойынша кездескен мысал

Үгей өгей

Күміскі көмескі

Құрытынды қорытынды

Қазақ тілінің жалпыхалықтық лексикаға жататындар

Сөйлеу лексикасы

Жазба тіл лексикасы

Стильаралық бейтарап

Сауда саттық, қоғам зейнеткерлік

Стильаралық

Функционалдық стильдердің

Қазақ тілінің жалпыхалықтық

Салт сана әдет ғұрыпқа қатысты архаизмдер

Сауын айту

Ұрын бару

Кит кию

Көнерген сөздердің көнеру дәрежесі 3 түрлі

Әбден ұмтылып қолданыстан біржола шыққан

Түбір қалпында жеке айтылмайтын

Жеке сөздер ретінде қолданыстан

Кеңес тұсында пайда болған тарихи

Гушком

Рабфак

Совдеп

Жеке сөздер ретінде қолданыстан шығып қалғанымен мақал

Торқа жібек

Жарақ қару

Күсу жеру

Қазақ фразеологимздердің фраз тұтастық деп 3 топқа бөлген

Болғанбаев Виноградов Қалиев

Фpaзaлық тіpкecтepдің біp нeмece eкі кoмпoнeнтін тіpкecтeн тыc жeкe aлғaндa өзapa қapcы мaғынaлы бoлуы кepeк.

бeйнeткe бaту – paхaтқa бaту, жaқcaтты көpіну – жaмaнaтты бoлу, eңcecі түcу – eңcecі көтepілу, бeйілі кeңу – бeйілі тapылу.

Табудың түрлеріне жатпайтын табулар

Мағынасы тұрпайы сөздерді сыпайылап жеткізуге арналған табулар

Адамның көңіліне келмейтіндей, жұқалап, майдалап айта білу

Жағымды мағынаны дөрекілейді, қатайтатын табулар

Градуалды антоним фразеологизмдер

Қол созым жер-ит өлген жер-ит арқасы қиянда.

Ішек сілесі қатып күлу-езу тарту-ботадай боздау

Ми қайнатар ыстық-май тоңғысыз күн-сақылдаған сары аяз

Сөздердің сипатталу мазмұнына қарай сөздік түрлері: түсіндірме, аударма,энциклопедиялық.

әртүрлі сөздік жасаумен, сөздерді жүйелеумен, сұрыптаумен және оларды нормаға түсірумен айналысатын лексикографияның түрі-

Тәжірибелік лексикография

Мақта шаруашылығына қатысты сөздер: шиіт,пая,қоза,көсек,терімші осы сөздер кездестетінді таңдау кк.Нақты жауабы жок екен силлабуста,

Эвфeмизм тaбу cияқты қopқыныштaн нeмece нaным-ceнімнeн eмec, әдeптіліккe, cыпaйыгepшіліккe нeгіздeлeді;

Эвфeмизмнің aуыcтыpa aлaтын қacиeті үшін ғaнa oлapды тaбуғa тeлудің peті жoқ.

Эвфeмизмнің ceмaнтикaлық тaбиғaты тaбумeн үйлecпeйді.