МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕР

Аңшылық, саятшылық
 
Ителгі салған ет жейді,
Атының етін ит жейді.
 
Қаршыға қанжыға қызартады,
Ителгі етек былғайды.
 
Қаршыға салғанның, қанжығасы тоқ,
Ителгі салғанның етегі боқ.
 
Қиядағы қызыл түлкіні
Қияннан соққан бүркіт алады.

Ұшқан құс, жүгірген аң

Жыл деген ат басын бұрғанша,
Ай деген аунап тұрғанша.
 
Тау мен тастысел бұзар,
Адам затты сөз бұзар.
 
Көшерімді жел білсін,
Қонарымды сай білсін.
 
Ақпанда күн —
Ат адым ұзарады.

Уақыт, дәуір
 
Заман айнасы — замандас.
 
Замандасы жоққа
Амандасатын адам табылмайды.
 
Елдестірмек — елшіден,
Жауластырмақ — жаушыдан.
 
Заман түзелсе,
Жаман да түзеледі.
 
Ханның басын хан алар,
Қардың басын қар алар.

Сақтықта қорлық жоқ
 
Жарақтыда жау жолықпас.
 
Оң көзіңе
Сол көзің қарауыл болсын.
 
Жыланның уы басында,
Бейқамның жауы қасында.
 
Айла — алтау,
Ақыл — жетеу.
 
Жау жоқ деме
Жар астында,
Бөрі жоқ деме
Бөрік астында.

Жақсылық пен жамандық
 
Жақсыдан үйрен.
 
Жақсыда жаттық жоқ.
 
Жақсының өзі өлгенмен
Сөзі өлмейді.
 
Өзі жақсы кісіге,
Бір кісілік орын бар.
 
Жақсының үйі мен түзі бірдей.

Жан-жануарлар
 
Малды бақсаң қойды бақ,
Май кетпейді шарадан.
Ит асырасаң сырттаннан
Қой бермейді қорадан.
 
Қойдың сүті — қорғасын.
 
Қойшы көп болса,
Қой арам өледі.
 
Екі қошқардың басы
Бір қазанға сыймас.

Егіншілік
 
Жері байдың — елі бай.
 
Жердің сәні —
Егін,
Ердің сәні —
Білім.
 
Жегіп жегін,
Ексең егін,
Ішерсің тегін.
 
Диқаншы жерін мақтайды,
Балықшы көлін мақтайды,
Кәсіпқор кенін мақтайды.

Еңбек пен кәсіп
 
Еңбек түбі — береке.
Көптің түбі — мереке.
 
Бейнет,
Бейнет түбі — зейнет.
 
Еңбек етсең — емерсің.
 
Рахат түбі — кейіс,
Бейнет түбі — кеңіс.
 
Ер дәулеті — еңбек.

Ақылды қария — ағынды дария

Кәрінің бары — игі.
 
Жақсы адам қартайса,
Жазып қойған хаттай,
Жаман адам қартайса,
Бықсып жанған оттай.
 
Отырса — от басында
Көшсе — көш басында.
 
Сексенде сегіз байлық,
Сегіз жарлылық.

Туыс-туған, көрші-қолаң
 
Ағайынның аты озғанша,
Ауылдастың тайы озсын.
 
Итің жақсы болса — ырысың,
Көршің жақсы болса — тынысың.
 
Ағайының бай болса,
Асағаның май болар.
 
Алыстағы ағайыннан,
Алдыңдағы көрші артық.

Той-думан
 
Тойдың болғанынан,
Боладысы қызық.
 
Тойға барсаң, тойып бар,
Бар жұмысты қойып бар.
 
Таз таранғанша,
Той тарқайды.
 
Әшейінде ауыз жаппас,
Той дегенде өлең таппас.

Ата-ана, ұл мен қыз
 
Анасын сүйгеннің
Баласын сүй.
 
Ананың көңілі балада,
Баланың көңілі далада.
 
Жалғыз баласы атқа шапса,
Атасы ауылда тұрып
Тақымын қысады.
 
Ана жақсылығын,
Ауырсаң білерсің.
Қайын жақсылығын,
Қыдырсаң білерсің.

Қол өнері
 
Өнерлі өрге жүзеді.
 
Қол өнері — кілемде,
Сөз өнері — өлеңде.
 
Жігітке жетпіс өнер де аз.
 
Өнерді үйрен де жирен.
 
Ұзынсыз қысқа болмас,
Үлгісіз ұста болмас.
 
Қолы жатықтың
Ішкені қатық болар.
 
Өнерлінің өрісі ұзақ.

Тіл өнері
 
Өнер алды — қызыл тіл.
 
Тіл тас жарады,
Тас жармаса, бас жарады.
 
Шебердің қолы — ортақ,
Шешеннің тілі ортақ.
 
Тіл — буынсыз,
Ой - түпсіз.
 
Сүйреңдеген қызыл тіл
Сүйгеніңненайырар;
Иә жаубетін қайырар.
 
Алажағым кетсе де,
Айташағым кетпесін.

Денсаулық  – зор байлық
 
Әуелгі байлық — ден саулық,
Екінші байлық — он саулық,
Үшінші байлық — ақ жаулық.
 
Денсаулық — зор байлық.
 
Жарлының байлығы —
Дәнінің саулығы.
 
Ауру — астан,
Дау —қарындастан.
 
Аурудың алдын ал.
 
Ауруын жасырған өледі.
 
Ауру кісі күлкі сүймес,
Ауыр жүкті жылқы сүймес.

Ынтымақ, бірлік
 
Ырыс алды – ынтымақ.
 
Бірлік болмай – тірлік болмас.
 
Ауылы бірдің – ауызы бір.
 
Алтау ала болса,
Ауыздағы кетеді;
Төртеу түгел болса,
Төбедегі келеді.
 
Тозған қазды
Топтанған қарға алады.
 
Ынтымақ түбі –игілік,
Тірлік, тірлік түбі – бірлік.

Жалғыздық
 
Жалғыздың үні шықпас,
Жаяудың шаңы шықпас.
 
Жалғыз ағаш үй болмас,
Жалғыз жігіт би болмас.
 
Жалғыз жаңқа жанбайды,
Жалғыздың ісі оңбайды.
 
Жалғыз ағаш
Орман болмас,
Жалғыз кірпіш
Қорған болмас.
 
Жалғыздың жолы тар,
Жалшының қолы тар.

Адам, кісі...
 
Бір кісі мың кісіге олжа салар.
 
Жақсы адам — жұрттың ырысы.
 
Адам жүрген жермен
Адам жүреді,
Біреу білмегенді
Біреу біледі.
 
Ат аяғынан семірер,
Адам құлағынан семірер.
 
Екі кісі ығысса,
Бір кісілік орын бар.
 
Адам сөйлескенше,
Жылқы кісінескенше.

Жол, Жолдас, Жолаушы
 
Жалған жолдас — көзіңе мақтар,
Сырт айналып, сойылын баптар.
 
Жолда жатқан жантақты алып таста,
Жолаушыға кірмесін сенен басқа.
 
Баламен жолдас болсаң,
Бала боларсың,
Қариямен жолдас болсаң,
Дана боларсың.
 
Жолың болмайын десе
Алдыңнан өр кездеседі.
Атың құлап,
Арылмас сор кездеседі.
 
Желді қуған жоғалар,
Жолды қуған оңалар.

Ар, намыс туралы

Малыңа сүйенбе, арыңа сүйен.

Жігітке жар қымбат, намыс пен ар қымбат.

Ер мойынында қыл арқан шірімес.

Жарлы болсаң да, арлы бол.

Тәнім – жанымның садағасы,
Жаным – арымның садағасы.

Үйлену, үй-іші, отбасы

Әйелі жоқ үй – жетім.

Екі жарты – бір бүтін.

Қыз күнінде бәрі жақсы, жаман қатын қайдан шығады?

Жақсы әйел – ырыс,
Жаман әйел – ұрыс.

Әйел сырын әйелден сұра.

Ата – анадан жар жақын.

Достық пен жолдастық, мінез-құлық

Жолдасын тастаған – жолда қалар.

Шошқаға ерген – балшыққа аунар.

Досы жоқ адам – тұзы жоқ тағам.

Әңгіме жол қысқартады.

Досы көппен сыйлас,
Досы азбен сырлас.

Үлгі-өнеге, тәлім-тәрбие...

Жүзден - жүйрік,
Мыңнан - тұлпар.

Үлкен бастар, кіші қостар.

Итті күшігінде үйрет.

Әкені көріп ұл өсер,
Шешені көріп қыз өсер.

Сын түзелмей, мін түзелмейді.

Кеме келсе, қайық судан шығады.

Үнемшілдік, үнемсіздік туралы

Үзіп жеген үнемге жатпайды.

Қолдағының құны жоқ.

Шашу – оңай, жинау - қиын.

Дария басы – бұлақ.

Қасықтап жинағанды, шөміштеп төкпе.

Қолда барда алтынның қадірі жоқ.

Ақыл-ой, ғылым-білім

Ақыл – тозбайтын тон,
Білім – таусылмайтын кен.

Білім – арзан, білу - қымбат.

Оқу – білім азығы,
Білім – өмір шырағы.

Оқу – білім бұлағы,
Білім – өмір шырағы.

Шәкіртсіз ұстаз – тұл.

Туған жер - Отан, ел-жұрт

Көп түкірсе, көл болар.

Көп күлкісі күннен де ыстық.

Халық қаһары қамал бұзар.

Жер шежіресі – ел шежіресі.

Халық – дана.

Көппен көрген – ұлы той.

Ас, тағам туралы

Қарны ашқан қазанға қарар.

Ас тұрған жерде ауру тұрмайды.

Мешкей деген жақсы атақ емес.

Жат асыңа қарайды,
Дос басыңа қарайды.

Ет дегенде бет бар ма?

Өле жегенше, бөле же.

Батырлық пен қорқақтық

Судың да сұрауы бар.

Ер есімі – ел есінде.

Оқсыз мылтық – таяқ.

Жүрек – ер,
Бас – кемеңгер.

Ердің сыншысы – елі.

Бірлік білекте емес, жүректе.

Ер жолдасы – тәуекел.

 Байлық, кедейлік туралы

Тар киім – тозғақ.

Кедей мен бай жолдас болмас,
Қасқыр мен қой жолдас болмас.

Алтынды тот баспайды.

Аузы қисық болса да, байдың ұлы сөйлесін.

Қарыз қатынас бұзады.

Тіленшіге жел қарсы.

Әр түрлі мақал-мәтелдер
 
Қасқырда қас қылмайды жолдасына.
 
Қасқырдан қорыққан
Тоғайға бармас.
 
Қасқыр қарызын терісімен төлейді.
 
Жолбарыс жұлқынса,
Жонынан от шығады.
 
Бөрі арығын білдірмес,
Итке сыртын қампайтар.
 
Арыстан күшігін тістеп сүйеді.