ОҚЫЛЫМ АРҚЫЛЫ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ САУАТТЫЛЫҚТЫ ДАМЫТУ

2.1 Оқылым түрлері және оларды сабақта қолдану Оқылым – оқушының мәтінмен жұмыс жасау қабілетін қалыптастыратын негізгі әрекеттердің бірі. Сабақ барысында оқылымның әртүрлі түрлерін жүйелі қолдану оқушының функционалдық сауаттылығын дамытуға мүмкіндік береді. Әр оқылым түрі белгілі бір мақсатқа бағытталып, сабақтың кезеңдеріне сәйкес ұйымдастырылады.

Таныса оқу – мәтіннің жалпы мазмұнын, тақырыбын және бағытын анықтауға арналған оқылым түрі. Бұл кезеңде оқушы мәтінмен алғаш рет танысады, негізгі ақпаратты қабылдайды. Мұғалім таныса оқу барысында мәтін тақырыбына болжам жасатуға, тақырыпқа қатысты сұрақтар қоюға бағыттайды. Бұл әдіс оқушының қызығушылығын арттырып, мәтінді саналы қабылдауына ықпал етеді.

Тереңдетіп оқу – мәтін мазмұнын жан-жақты талдауға бағытталған оқылым түрі. Бұл кезеңде оқушы мәтіндегі негізгі ойды, автордың көзқарасын, дәлелдерін анықтайды. Тереңдетіп оқу барысында оқушылар мәтін құрылымын саралап, негізгі және қосымша ақпаратты ажырата білуге үйренеді. Бұл оқылым түрі оқушының аналитикалық ойлау қабілетін дамытады.

Таңдап оқу – мәтіннен нақты ақпаратты, деректерді, фактілерді табуға арналған оқылым түрі. Мұндай жұмыс түрі өмірлік жағдаяттарға жақын 9 келеді. Оқушылар қажетті ақпаратты жылдам тауып, оны қолдануға дағдыланады. Таңдап оқу әсіресе ақпараттық және публицистикалық мәтіндермен жұмыс кезінде тиімді. Оқылым түрлерін сабақта кезең-кезеңімен қолдану оқушылардың мәтінді толық түсінуіне және оны өмірмен байланыстыра алуына мүмкіндік береді.

2.2 Оқылымға арналған тиімді әдістер Қазақ тілі мен әдебиет сабақтарында оқылым дағдысын дамыту үшін белсенді оқыту әдістерін қолдану маңызды. Бұл әдістер оқушының мәтінмен жұмыс жасауға деген қызығушылығын арттырып, өз ойын қалыптастыруына жағдай жасайды. «БОЛЖАУ» ӘДІСІ Бұл әдіс мәтінді оқымас бұрын қолданылады. Мұғалім мәтін тақырыбын, суретін немесе негізгі сөздерін ұсынып, оқушылардан мәтін мазмұны туралы болжам жасауды сұрайды. Оқушылар өз ойларын ортаға салып, кейін мәтінді оқу барысында болжамдарының дұрыстығын тексереді. Бұл әдіс оқушыны ойлануға, мәтінді саналы оқуға жетелейді. «INSERT» СТРАТЕГИЯСЫ Бұл стратегия оқушының мәтінді оқи отырып белгі қоюына негізделеді. Оқушылар мәтінді оқу барысында:  бұрыннан білетін ақпаратты;  жаңа мәліметтерді;  түсініксіз тұстарды;  келіспейтін ойларды белгілеп отырады. Осылайша оқушы мәтінмен белсенді жұмыс жасап, ақпаратты талдайды. Бұл әдіс оқушының сыни ойлауын дамытуға мүмкіндік береді. «МӘТІНГЕ СҰРАҚ ҚОЮ» ӘДІСІ 10 Оқушылар мәтінді оқығаннан кейін немесе оқу барысында мәтін мазмұнына қатысты сұрақтар құрастырады. Бұл сұрақтар мәтіннің мазмұнын терең түсінуге бағытталады. Сұрақ қою арқылы оқушы мәтіндегі маңызды ақпаратты анықтауға, негізгі ойды табуға дағдыланады. «НЕГІЗГІ ОЙДЫ АНЫҚТАУ» ӘДІСІ Бұл әдіс мәтін мазмұнын қысқаша тұжырымдауға бағытталған. Оқушылар мәтіннің негізгі ойын бір-екі сөйлеммен жеткізуге тырысады. Мұғалім бұл кезеңде оқушыларға артық ақпаратты алып тастап, басты ойды бөліп көрсетуге бағыт береді. Аталған әдістерді жүйелі қолдану оқушының мәтінмен жұмыс жасау дағдыларын қалыптастырып, функционалдық сауаттылығын арттырады.