Мұғалім болудың алғашқы жылы: Қиындықтар мен табысқа жету стратегиялары

Кіріспе

«Ұстаздық еткен жалықпас, үйретуден балаға» – деп Абай атамыз айтқандай, мұғалім болу – тек мамандық емес, жүректің ісі. Әсіресе жас ұстаз үшін алғашқы жыл – жаңа өмірге қадам басқандай, жауапкершілігі мол кезең. Мен химия пәні мұғалімі ретінде тәжірибемнен байқағаным – алғашқы жылы бірден шебер ұстаз болып кету мүмкін емес. Бірақ әрбір қиындық пен табыс бізді шыңдайды. Осы баяндамада мен жас ұстазға пайдалы тәжірибе, нақыл сөздер мен мысалдар арқылы ой бөлісемін.

Алғашқы жылғы қиындықтар

Сыныптағы тәртіп пен оқушы психологиясы

Химия сабағында тәжірибелер көп болғандықтан, оқушыға қызық, бірақ жауапкершілігі де зор.

Мысал: 9-сыныпта қышқыл мен металдың әрекеттесуін көрсеткенде балалардың кейбірі күліп, тәртіп бұза бастады. Ол кезде ең тиімді тәсіл – тәжірибені оқушыға жасату. Жауапкершілікті сезінгенде тәртіп те сақталады.

Нақыл сөз: «Маған айтсаң – ұмытамын, көрсетсең – есте сақтаймын, өзім жасасам – үйренемін» (Қытай мақалы).

Теорияны практикамен ұштастыру

Химияны тек теңдеу арқылы түсіндіру жеткіліксіз, оқушы үшін ол – абстрактілі таңбалар. Практикамен ұштастырғанда ғана ғылымға қызығады.

Мысал: 8-сыныпта «Судың электролизі» тақырыбын тек тақтада түсіндіргенде балалар зерікті. Келесі сабақта тәжірибе жасап, газдардың жануын көрсеткенде қызығушылық артты.

Нақыл сөз: «Көргенді көңілге түй, істегенді ойға түй» (халық даналығы).

Құжат пен уақыт тапшылығы

Жоспар, журнал, есеп – барлығы жас мұғалімге алғашқыда қиын көрінеді. Түн ортасына дейін жоспар жазатын кездер де болады.

Мысал: Тәжірибелі әріптесім «Жоспарды кітап үшін емес, өзің үшін жаз» дегеннен кейін, қысқа әрі түсінікті жоспар құра бастадым.

Нақыл сөз: «Уақытыңды қадірле – еңбегіңнің берекесі соған байланысты» (халық даналығы).

Оқушы қабілетіне бейімделу

Әр оқушының оқу стилі әртүрлі: біреу есту арқылы, біреу көру арқылы, біреу тәжірибе арқылы жақсы үйренеді.

Мысал: 7-сынып оқушысы формуланы жаттай алмайды, бірақ тәжірибеде бәрін дұрыс орындайды. Сабақта түрлі әдісті қолдану – әр баланың мүмкіндігін ашады.

Нақыл сөз: «Әр бала – бір жұлдыз, тек жандыра білу керек» (халық даналығы).

Практика кезіндегі тәжірибелер

Алғашқы сабақтағы толқу

Практикада алғашқы сабаққа кіргенде жүрегім қатты соқты. Балалар тыңдай ма, түсіне ме деген ой мазалады.

Мысал: 7-сыныпта «Заттың құрылысы» тақырыбында қолым дірілдеп, тақтаға дұрыс жаза алмай қалдым. Балалар күліп жіберді. Өзім де күліп: «Химияда қателесуге болады, бірақ оны түзетуге де болады» дедім. Осыдан кейін сынып жылы қабылдады.

Нақыл сөз: «Ұстаздың күлімсіреуі – жартылай сабақ» (халық даналығы).

Лабораториялық жұмыс кезіндегі жауапкершілік

Тәжірибе жасау – қызық, бірақ қауіпсіздік бірінші орында.

Мысал: 9-сыныпта қышқыл мен негізді әрекеттестіргенде бір оқушы ерітіндіні артығымен құйып қойды. Сабақты тоқтатып, қауіпсіздік ережесін қайта түсіндірдім. Осы сәтте түсіндім: химия мұғалімі ең әуелі қауіпсіздікті сақтаушы.

Нақыл сөз: «Абай болмаған мұғалім – балаға қауіпті».

Оқушылардың күтпеген сұрақтары

Кейде оқушының тосыннан қойған сұрағы мұғалімді тығырыққа тірейді.

Мысал: 8-сынып оқушысы «Coca-Cola-ның ішінде неге газ көп?» деп сұрады. Сабақ фотосинтез туралы еді. Жылдам ойымды жинап: «Газдың көп болуы – көмірқышқыл газын еріту арқылы жасалады. Бұл газ фотосинтез кезінде де бөлінеді» деп байланыстырдым. Балалар мәз болды.

Түйін: «Мен білмеймін» деп тоқтап қалмау керек, әр сұрақты жаңа білімге жол ету қажет.

Сыныппен алғашқы қарым-қатынас

Алғашқыда кейбір оқушылар жас мұғалімді тыңдамай, салғырт қарайды. Сабақты тәжірибемен, ойын элементімен қызықтыру – ең тиімді тәсіл.

Мысал: 7-сыныпта «Қышқылдар» тақырыбында түрлі жемістердің шырынын лакмус қағазымен тексердік. Балалар өздері жасаған соң, қызығушылық артты.

Нақыл сөз: «Көргені көптің – білгені көп».

Қиындықтарды жеңу стратегиялары

Сабаққа дайындық

Әр сабаққа толық дайындық – табыстың кілті. Оқушының мүмкін сұрақтарын алдын ала ойластыру қажет.

Мысал: 10-сыныпта «Органикалық қосылыстар» тақырыбын өткенде тұрмыстық заттар көрмесін ұйымдастырдым. Балалар сабынды, пластмассаны, спиртті химия тұрғысынан таныды.

Нақыл сөз: «Дайындықсыз ұстаз – бағытсыз жолаушы».

Технологияны қолдану

3D модельдер, бейнежазбалар – химияны түсіндіруде үлкен көмек.

Мысал: «Атом құрылысы» тақырыбын бейнеанимация арқылы көрсеткенде оқушылар көбірек түсінді.

Әділдік пен тәртіп

Әділ мұғалім – құрметті мұғалім.

Мысал: Үлгерімі жақсы оқушы бақылаудан төмен баға алды. Бағасын өзгертпедім. Кейін оқушы әділдігім үшін құрмет білдірді.

Нақыл сөз: «Әділдік – ұстаздықтың айнасы».

Әріптестерден үйрену

Тәжірибелі ұстаздың сабағына қатысу – ең үлкен мектеп.

Мысал: Әріптесім «Эстерификация реакциясын» майонез дайындау арқылы түсіндірді. Балалар әрі күліп, әрі үйренді. Осыдан кейін сабақта тұрмыстық мысалдарды көбірек қолдана бастадым.

Өзін-өзі дамыту

Мұғалім үздіксіз ізденуі тиіс: кітап оқу, курстарға қатысу, ғылыми жаңалықтарды бақылау.

Нақыл сөз: «Білімді адам – қашанда жеңілмес қарумен қаруланған» (Әл-Фараби).

Қызықты химиялық деректер

• Бір тамшы суда 1.67 секстиллион молекула бар.
• Әлемдегі ең жеңіл элемент – сутек, ол ғаламдағы атомдардың 90%-ын құрайды.
• Ас тұзы (NaCl) – өмір үшін қажет, бірақ артық мөлшерде зиян.
• Озон қабаты болмаса, Жер бетінде тіршілік болмас еді.

Қорытынды

Алғашқы жыл – мұғалім үшін ең қиын әрі ең қызықты кезең. Химия пәні арқылы біз балаларға ғылымды ғана емес, жауапкершілікті, табиғатты құрметтеуді үйретеміз. Жас мұғалімге айтарым: қателесуден қорықпа, тәжірибе жасаудан жалықпа, әр оқушыға әділ бол.

Нақыл сөз: «Жақсы мұғалім – шәкіртінің жүрегінде мәңгі қалады».