10–11 сынып оқушыларының сыни ойлау дағдыларын физикадан сапалық есептер арқылы дамыту

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаттарының бірі – оқушыларды тек дайын білімді меңгерту емес, сонымен қатар өздігінен ой қорытып, ғылыми тұрғыда талдау жасай алуға үйрету. Бұл тұрғыда сыни ойлау дағдыларын қалыптастыру ерекше рөл атқарады. Сыни ойлау – ақпаратты талдау, салыстыру, бағалау және дәлелді шешім қабылдау қабілеті. Әсіресе жаратылыстану пәндері, соның ішінде физика сабақтары осы дағдыларды дамытуға үлкен мүмкіндік береді.

Физикадағы сапалық есептер – оқушылардың сыни ойлау қабілеттерін дамытудың тиімді құралы. Себебі бұл есептерде сандық мәнді есептеу талап етілмейді, керісінше құбылысты физикалық заңдар негізінде түсіндіру, себеп-салдар байланысын табу көзделеді.

Сапалық есептердің ерекшелігі

Сапалық есептердің басты белгілері мыналар:

1. Құбылысты немесе тәжірибені түсіндіруді талап етеді.

2. Формула қолдануға болады, бірақ сандық есептеулер жасалмайды.

3. Оқушы өз ойын ғылыми тілде дәлелдеп жеткізеді.

4. Жауаптың бірнеше нұсқасы болуы мүмкін, алайда ең дұрысы заңдылыққа сүйенген жауап болып табылады.

Мысалы: «Айнымалы ток генераторының роторының айналу жиілігін арттырсақ, ток жиілігі қалай өзгереді?» – бұл сапалық есеп. Оқушы мұнда электромагниттік индукция заңы мен генератордың жұмыс принципіне сүйене отырып, жиіліктің артатынын дәлелдеуі тиіс.

Сыни ойлауды дамытудағы рөлі

Физикадағы сапалық есептерді шешу оқушылардың келесі дағдыларын жетілдіреді:

• Талдау – берілген жағдайды заңдармен байланыстыра білу.

• Салыстыру – әртүрлі құбылыстар арасындағы ұқсастық пен айырмашылықты анықтау.

• Бағалау – мүмкін жауаптар ішінен дұрысын таңдау.

• Дәлелдеу – ойын нақты мысалдармен және заңдылықтармен бекіту.

Мысалы, «Фотоэффект құбылысы кезінде жарықтың интенсивтілігін арттырсақ, электрондардың энергиясы қалай өзгереді?» деген есепте оқушы:
– интенсивтілік артса, электрондар саны көбейетінін,
– бірақ олардың энергиясы жарық жиілігіне ғана тәуелді екенін,
– яғни энергия өзгермейтінін айтуы тиіс. Бұл жерде оқушы өз ойын логикалық және ғылыми тұрғыда жеткізеді.

Оқушыларға арналған сапалық есептердің үлгілері (10–11 сынып)

1. Егер тербелмелі контурда конденсатор сыйымдылығы артса, тербеліс жиілігі қалай өзгереді?

2. Пойыз тежелгенде жолаушылардың алға қарай еңкею себебін Ньютон заңдарымен түсіндір.

3. Ақ жарық сәулесі шыны призма арқылы өткенде неге әртүрлі түстерге бөлінеді?

4. Дыбыс толқыны суда ауаға қарағанда жылдамырақ тарайды. Оның себебі неде?

5. Генератордың айналу жиілігі артса, айнымалы токтың жиілігі мен ЭҚК қалай өзгереді?

6. Фотоэффект кезінде жарық жиілігі шекті мәннен төмен болса, неге электрондар ұшып шықпайды?

Қорытынды

Сапалық есептер физика сабақтарының маңызды құрамдас бөлігі бола отырып, оқушылардың тек теориялық білімін бекітіп қана қоймайды, сонымен бірге олардың сыни ойлау дағдыларын дамытады. Мұндай есептерді жүйелі түрде қолдану оқушыларды ғылыми тұрғыда ойлауға, дәлелдеуге, талдауға үйретеді. Нәтижесінде мектеп түлектері тек емтиханға емес, өмірде кездесетін түрлі жағдайларды дұрыс бағалай алатын, ойлы азамат болып қалыптасады.