АСБ (Аутизм спектрінің бұзылысы) бар баланы тәрбиелеу ерекшеліктері.

Автор: Шпекова К.М. педагог-психолог КММ «Асыл Мирас» аутизммен (аутизм спектрінің бұзылуы) балаларды қолдау орталығы (аутизм-орталық), Павлодар қ.

Кіріспе

Соңғы жылдары бүкіл әлемде даму ерекшеліктері бар балалар санының артуы байқалады. Соның ішінде аутизм спектрінің бұзылысы (АСБ) бар балалар саны да көбейіп келеді.

АСБ – бұл нейродаму бұзылыстарының қатарына жататын жағдай. Ол әлеуметтік қарым-қатынас жасау, мінез-құлық ерекшеліктері және қоршаған ортаны қабылдау тәсілдерінде көрініс табады. Мұндай балаларда әлеуметтік өзара әрекеттесуде қиындықтар, сөйлеу дамуының ерекшеліктері, қайталанатын әрекеттер және сенсорлық сезімталдықтың өзгеруі байқалуы мүмкін.

Аутизм ата-ананың тәрбиесіне байланысты пайда болмайды және уақытша жағдай емес. Бұл – жүйке жүйесінің даму ерекшелігі, сондықтан мұндай балаларға отбасы мен мамандар тарапынан жүйелі және кешенді қолдау қажет.

Әрбір АСБ бар бала – жеке тұлға. Сондықтан қолдау мен тәрбиелеу жұмысы баланың жеке ерекшеліктерін, қызығушылықтарын және даму деңгейін ескере отырып ұйымдастырылуы тиіс.

АСБ бар балалардың даму ерекшеліктері

Аутизм спектрінің бұзылысы бар балаларда келесі ерекшеліктер жиі кездеседі:

• әлеуметтік өзара әрекеттесуде қиындықтардың болуы;

• көзбен байланыстың тұрақсыз немесе шектеулі болуы;

• сөйлеу және коммуникация дамуының ерекшеліктері;

• қайталанатын әрекеттерге немесе бірсарынды іс-әрекеттерге бейімділік;

• дыбысқа, жарыққа, жанасуға және басқа сенсорлық әсерлерге жоғары немесе төмен сезімталдық.

Бұл ерекшеліктер әр балада әртүрлі деңгейде көрінуі мүмкін.

АСБ бар баланы тәрбиелеудің негізгі қағидалары

Баланың ерекшеліктерін қабылдау

АСБ бар баланы тәрбиелеудегі ең маңызды қадамдардың бірі – баланың жеке ерекшеліктерін қабылдау.

Кейбір мінез-құлық көріністері, мысалы, көзге тік қарамау, қайталанатын қозғалыстар немесе белгілі бір заттарға ерекше қызығушылық таныту – баланың әдейі жасаған әрекеті емес, жүйке жүйесінің ерекшелігіне байланысты.

Ата-аналарға ұсынылады:

• баланың күшті жақтарын анықтау;

• баланы басқа балалармен жиі салыстырмау;

• кішкентай жетістіктерін де атап өтіп, қолдау көрсету.

Қабылдау мен түсіністік балада қауіпсіздік сезімі мен сенімді қарым-қатынас қалыптастыруға көмектеседі.

Құрылым мен тұрақтылықтың маңызы

АСБ бар балалар үшін құрылымдалған және тұрақты орта өте маңызды.

Күн тәртібінің тұрақты болуы баланың қоршаған ортаны жақсы түсінуіне және мазасыздық деңгейінің төмендеуіне ықпал етеді.

Төмендегідей тәсілдерді қолдану ұсынылады:

• күн тәртібін сақтау;

• жоспарланған өзгерістер туралы алдын ала хабарлау;

• визуалды қолдауды пайдалану (кестелер, суреттер, пиктограммалар);

• әрекеттердің ретін көрнекі түрде көрсету.

Визуалды материалдар балаға күнделікті әрекеттерді түсінуге және болжауға мүмкіндік береді.

Коммуникацияны дамыту

Коммуникация – АСБ бар балалардың дамуының маңызды бағыттарының бірі. Коммуникация тек ауызша сөйлеумен ғана шектелмейді.

Қарым-қатынасты дамыту үшін келесі тәсілдер тиімді:

• қысқа және түсінікті нұсқаулар беру;

• визуалды белгілер мен суреттерді қолдану;

• ым-ишараны пайдалану;

• альтернативті коммуникация құралдарын қолдану (мысалы, PECS карточкалары).

Баланың жауап беруіне жеткілікті уақыт беру және оған қысым жасамау маңызды.

Сенсорлық ерекшеліктер

АСБ бар балаларда сенсорлық ақпаратты өңдеу ерекшеліктері жиі кездеседі.

Олар келесі түрде көрінуі мүмкін:

• қатты дыбыстарға сезімталдық;

• жарыққа төзімсіздік;

• белгілі бір киімдерді кимеуден бас тарту;

• қозғалысқа жоғары қажеттілік.

Ата-аналарға ұсынылады:

• баланың сенсорлық реакцияларын бақылау;

• үйде тыныш демалатын бұрыш ұйымдастыру;

• сенсорлық ойындарды пайдалану (су, құм, пластилин, тактильді материалдар);

• қажет болған жағдайда мамандардың көмегіне жүгіну.

Мінез-құлықтың себептерін түсіну

Кейде бала жылау, айқайлау, агрессия немесе тапсырмадан бас тарту сияқты қиын мінез-құлық көрсетуі мүмкін.

Заманауи тәжірибеде әрбір мінез-құлықтың белгілі бір қызметі (функциясы) бар екені ескеріледі. Мысалы, бала:

• назар аударту үшін;

• қиын тапсырмадан қашу үшін;

• қалаған затты алу үшін;

• сенсорлық әсер алу үшін белгілі бір әрекеттерді көрсетуі мүмкін.

Сондықтан ересектердің міндеті – мінез-құлықтың себебін анықтап, балаға өз қажеттіліктерін білдірудің қолайлы тәсілдерін үйрету.

Тиімді әдістердің бірі – позитивті нығайтуды қолдану және балама мінез-құлықты үйрету.

Әлеуметтік дағдыларды дамыту

АСБ бар балалардың әлеуметтік дағдылары көбінесе арнайы түрде үйретуді қажет етеді.

Мұндай дағдыларға мыналар жатады:

• амандасу және қоштасу;

• кезек күту;

• бірге ойнау;

• басқа адамдардың эмоцияларын түсіну.

Әлеуметтік дағдыларды дамыту үшін келесі әдістер қолданылады:

• рөлдік ойындар;

• әлеуметтік әңгімелер;

• мінез-құлықты модельдеу;

• дағдыларды кезең-кезеңмен үйрету.

Мамандардың кешенді қолдауы

АСБ бар балаға тиімді көмек көрсету мамандардың бірлескен жұмысы арқылы жүзеге асады.

Қолдау көрсетуге келесі мамандар қатысуы мүмкін:

• педагог-психолог;

• логопед;

• дефектолог;

• ерте араласу мамандары;

• мінез-құлық бойынша мамандар;

• басқа да қажетті мамандар.

Ерте басталған қолдау баланың даму нәтижелерін айтарлықтай жақсартады.

Ата-аналарға қолдау

АСБ бар баланы тәрбиелеу ата-аналардан үлкен эмоционалдық және физикалық күш талап етеді.

Сондықтан ата-аналар үшін:

• қажетті ақпарат алу;

• мамандардың кеңесіне жүгіну;

• қолдау топтарына қатысу;

• өздерінің эмоционалдық жағдайына көңіл бөлу маңызды.

Ата-ананың тұрақты ресурсы баланың дамуына оң әсер етеді.

Қорытынды

Аутизм спектрінің бұзылысы бар баланы тәрбиелеу – ұзақ әрі жауапты процесс. Бұл жолда ата-аналар мен мамандардың бірлескен, жүйелі жұмысы ерекше маңызды.

Ғылыми негізделген әдістерді қолдану, құрылымдалған орта құру және баланың жеке ерекшеліктерін ескеру арқылы АСБ бар балалар әлеуметтік дағдыларын дамытып, қоғамда өз мүмкіндіктерін жүзеге асыра алады.

Ең бастысы – баланы өзгертуге тырысу емес, оның әлеуетін ашуға және қоршаған ортамен тиімді өзара әрекеттесуіне көмектесу.