ЖАСӨСПІРІМДЕРДІҢ АУТОДЕСТРУКТИВТІК МІНЕЗ-ҚҰЛҚЫНЫҢ АЛДЫН АЛУ

Аннотация. Бұл мақалада жасөспірімдердің аутодеструктивтік мінез-құлқының психологиялық табиғаты, пайда болу себептері мен салдары қарастырылады. Автор мектептегі психологиялық қызметтің рөлі мен ата-анамен жұмыстың маңызын талдайды. Алдын алу бағыттары ретінде тренингтер, арт-терапиялық жаттығулар және цифрлық ресурстарды қолдану ұсынылады.

Кілт сөздер: жасөспірім, аутодеструктивтік мінез-құлық, алдын алу, психологиялық денсаулық, педагогикалық қолдау.

Кіріспе

Қазіргі қоғамда жасөспірімдердің психологиялық саулығын қорғау – білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі. Ақпараттық кеңістіктің ықпалы, цифрлық ортаның жылдам дамуы, отбасылық байланыстардың әлсіреуі жасөспірімдердің эмоционалдық тұрақтылығына кері әсерін тигізуде. Соның салдарынан өз-өзіне бағытталған агрессия, күйзеліс, оқшаулану, өмірге қызығушылықтың төмендеуі сияқты құбылыстар жиі кездеседі.

Бұл жағдай педагог пен психологтың бірлескен қолдауын, жүйелі профилактикалық жұмысты қажет етеді. Жасөспірімнің ішкі әлемін тыңдау, қабылдау және түсіну – оның өмірге деген құштарлығын арттырудың негізгі жолы.

Аутодеструктивтік мінез-құлықтың психологиялық табиғаты

Аутодеструктивтік мінез-құлық – адамның өзіне бағытталған зиянды әрекеттер жиынтығы. Ол көбіне жасөспірімдік кезеңде байқалады. Негізгі көріністері:

• өзін төмен бағалау;

• оқшаулану;

• агрессияны ішке бағыттау;

• тәуелділік (интернет, ойын, әлеуметтік желі);

• өзін жазалау немесе өзіне зиян келтіру әрекеттері.

Бұл мінез-құлықтың түпкі себебі – ішкі қайшылық, қолдаудың жетіспеуі және эмоцияны дұрыс жеткізе алмау.

Қауіп топтары мен тәуекел индикаторлары

Жасөспірімдердің аутодеструктивтік мінезіне әсер ететін негізгі факторлар:

• Отбасындағы қақтығыс: ата-ананың ажырасуы, назар мен қолдаудың болмауы;

• Әлеуметтік бейімделудің төмендігі: достары жоқ, өзін шет сезіну;

• Эмоциялық сезімталдық: ішкі күйді сөзбен жеткізе алмау;

• Өмірлік қиын жағдайлар: зорлық-зомбылық, жақын адамынан айырылу.

Бұл топтағы балаларға ерекше психологиялық қолдау қажет.

Алдын алу жұмысының бағыттары

Аутодеструктивтік мінез-құлықтың алдын алу – жүйелі психологиялық-педагогикалық процесс. Ол келесі бағыттарды қамтиды:

1. Эмоциялық интеллектті дамыту – сезімді тану және басқару дағдыларын қалыптастыру.

2. Өзін-өзі бағалау мен тану – жетістіктерін мойындау, ішкі ресурстарын ашу.

3. Қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру – эмпатия, тыңдай білу, пікір алмасу.

4. Арт-терапиялық жаттығулар – сурет салу, коллаж, рөлдік ойындар.

5. Ата-анамен жұмыс – сенімді қарым-қатынас орнату, эмоционалдық қолдау көрсету.

Мектептегі психологиялық қызметтің рөлі

Мектеп психологы мен сынып жетекшісі жасөспірімнің ішкі әлеміне ең жақын тұлғалар. Олар:

• эмоционалдық қауіпсіз орта қалыптастыру;

• ерте диагностика жүргізу;

• топтық және жеке тренингтер ұйымдастыру;

• ата-аналарға кеңес беру;

• профилактикалық іс-шараларды жоспарлау міндеттерін атқарады.

Практикалық ұсыныстар

Журналға ұсынылатын әдістемелік құралда келесі практикалық элементтер қамтылған:

• «Өз сезіміңді таны» тренингі;

• «Күн шуағы» рефлексия жаттығуы;

• «Сыйлықтар мен ойлар» ұжымдық байланыс ойыны;

• Padlet, Canva, ChatGPT сияқты цифрлық ресурстарды қолдану;

• Ата-аналарға арналған рефлексия парақтары.

Бұл жаттығулар жасөспірімнің өзін-өзі бағалауын арттырып, өмірге деген құштарлығын күшейтеді.

Қорытынды

Жасөспірімдердің аутодеструктивтік мінез-құлқы – тек психологтың емес, бүкіл қоғамның ортақ мәселесі. Әрбір мұғалім мен ата-ананың қолында баланың болашағы тұр. Сондықтан алдын алу жұмыстары жүйелі, кешенді және ұлттық мәдениетке бейімделген болуы тиіс. Эмоциялық тұрақтылықты дамыту – тұлғаның өмірлік табысының негізі.