«Қазіргі әлемдегі балалар аутизм мәселелері»

Автор: Акбаева Толкын Асаиновна, педагог-психолог КММ «Асыл Мирас» аутизммен (аутизм спектрінің бұзылуы) балаларды қолдау орталығы (аутизм-орталық), Павлодар қ.

XXI ғасырда адамзат алдында тұрған өзекті мәселелердің бірі – аутизм спектрінің бұзылыстары (АСБ). Бұл құбылыс тек медициналық немесе психологиялық салаға ғана қатысты емес, сонымен бірге әлеуметтік, білім беру және мәдени даму жүйелеріне тікелей ықпал етеді. Әлемдік денсаулық сақтау ұйымының деректеріне сүйенсек, бүгінде әрбір 100 баланың шамамен біреуінде аутизм белгілері кездеседі. Кейбір елдерде бұл көрсеткіш бұдан да жоғары. Мұндай статистика аутизмнің бүкіл әлемде кең тарағанын және оның жаһандық деңгейде маңызды әлеуметтік мәселе екенін көрсетеді.

Аутизм мәселелерін зерттеу – тек диагноз қойған балалардың тағдыры үшін емес, бүкіл қоғамның дамуы үшін маңызды. Себебі ерекше балаларды қолдау – қоғамның өркениеттілігінің көрсеткіші.

Аутизм спектрінің бұзылыстары өте кең: бір балаларда сөйлеу мүлде дамымаса, кебір балалар белгілі бір салада ерекше дарынды болуы мүмкін. Мысалы, кейбіреулерінде математикалық есептеулер немесе сурет салуда айрықша қабілеттер байқалады. Сондықтан мамандар аутизмді «спектр» деп атайды.

Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұйымы (ДДCҰ) мәліметтері бойынша, соңғы 30 жылда аутизмге диагноз қою жиілігі бірнеше есе өсті. Бұның себептері әртүрлі:

• диагностика әдістерінің жақсаруы,

• қоғамда ақпараттанудың артуы,

• экологиялық және генетикалық факторлар.

Әлемдік деңгейдегі аутизм мәселелері

Халықаралық тәжірибе

АҚШ-та аутизмді ерте диагностикалау бағдарламалары жақсы дамыған. Арнайы орталықтар, мектептер және мемлекеттік емес ұйымдар кең қолдау көрсетеді. «Autism Speaks» сияқты ірі ұйымдар ғылыми зерттеулер мен қоғамды ақпараттандыруда белсенді.

Еуропа елдері инклюзивті білім беруге баса назар аударады. Мысалы, Скандинавия елдерінде әр балаға жеке оқу жоспары жасалады. Германияда ата-аналарға психологиялық көмек көрсету міндетті түрде қарастырылған.

Жапония мен Оңтүстік Кореяда аутизмі бар балаларға арналған роботтандырылған технологиялар мен цифрлық платформалар қолданылады. Бұл балалардың әлеуметтік дағдыларын дамытуға көмектеседі.

Қазақстанда аутизм мәселесіне соңғы жылдары көбірек көңіл бөлінуде. «Асыл Мирас» орталықтары мен бірқатар қоғамдық ұйымдар жұмыс істейді. Мен, «Асыл Мирас» орталығының педагогы ретінде, бізде балалар мен ата-аналарға ерекше көңіл бөлініп, жұмыс жасау барысында әрбір баланың өзінің өзгешелі мен дағдыларына көңіл бөлінеді.

Дегенмен, елімізде инклюзия бағытындағы мамандарды даярлау, оларды қолдау және қоғамды ақпараттандыру әлі де өзекті мәселелер болып отыр. Болашақта еліміз инклюзия бағытына қарқынды көңіл бөліп, ерекше балалар, ата-аналарымен қоса инклюзия бағытында жұмыс жасайтын педагогтардың жағдайына да толық қанды көніл бөледі деп сенемін.

Аутизм мәселелерін шешудің жолдары

1. Ерте қолдау бағдарламалары

Баланың алғашқы 3-5 жасында түзету жұмыстары жүргізілсе, даму нәтижесі әлдеқайда жоғары болады.

2. Инклюзивті білім беруді жетілдіру

Мұғалімдерді арнайы оқыту, педагогтарды жан-жақты қолдау, оқу бағдарламаларын бейімдеу, мектептерде көмекші мамандарды көбейту қажет.

3. Қоғамдық ақпараттандыру

БАҚ, әлеуметтік желілер және білім беру жобалары арқылы аутизм туралы дұрыс түсінік қалыптастыру.

4. Мемлекеттік саясат пен заңнаманы жетілдіру

Әлеуметтік жәрдемақыларды арттыру, арнайы орталықтар санын көбейту, заң жүзінде құқықтарды қорғауды күшейту.

5. Үкіметтік емес ұйымдардың үлесі

Қоғамдық ұйымдар, еріктілер мен қайырымдылық қорлары қоғамдағы көзқарасты өзгертуге және ата-аналарға қолдау көрсетуге үлкен үлес қоса алады.

Қорытынды

Аутизм – тек медициналық диагноз емес, бұл – ерекше қабылдау, ерекше ойлау және ерекше даму жолы. Дүниежүзілік аутизм мәселелерін шешу үшін мемлекеттер, халықаралық ұйымдар, ата-аналар қауымдастығы және қоғам бірігіп әрекет етуі тиіс.

Әрбір аутизмі бар бала – қайталанбас тұлға. Оның әлеуетін ашу – біздің ортақ міндетіміз. Қоғам неғұрлым толерантты, қамқор және инклюзивті болса, соғұрлым әрбір ерекше бала өз орнын таба алады.