Сәндік қолданбалы өнер – сарқылмас қазына

Мақала авторы:Бейсенова Азия Тастемировна

Оқу орны:«Ж. Сүлейменов атындағы №70 жалпы білім беретін мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Сәндік қолданбалы өнер – халықтың тұрмысынан, күнделікті өмірінен туындап, ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени мұра. Ол адам өмірінде тек қажеттілік үшін ғана емес, әсемдік пен үйлесімділікті сақтау мақсатында дамыған. Қазақ халқының сәндік қолданбалы өнері ұлттық дүниетанымның, эстетикалық талғамның және рухани құндылықтардың айқын көрінісі болып табылады.

Қазақтың тұрмыстық өмірінде қолданылған әрбір бұйым көркемдік тұрғыда әсемделіп отырған. Көрпе-жастық, төсек жабдықтары, киіз үй ішіндегі сәндік заттар, киім-кешек пен тұрмыстық бұйымдардың барлығы қолмен жасалып, ою-өрнекпен безендірілген. Бұл халықтың сұлулықты күнделікті өмірмен байланыстыра білгенін көрсетеді. Сәндік қолданбалы өнер осылайша тұрмыс пен өнердің біртұтас жүйе екенін дәлелдейді.

Сәндік қолданбалы өнердің ең кең тараған түрлерінің бірі – ою-өрнек. Ою-өрнек қазақ халқының көркем ойлау жүйесінің негізін құрайды. Әрбір өрнектің өзіндік атауы мен мағынасы бар. Мысалы, «қошқар мүйіз» молшылық пен берекені, «сыңар мүйіз» даму мен қозғалысты, «ирек» өмірдің үздіксіз жалғасуын білдіреді. Бұл өрнектер тұрмыстық бұйымдарда кеңінен қолданылып, халықтың дүниетанымын бейнелеген.

Кесте тігу сәндік қолданбалы өнердің маңызды салаларының бірі болып табылады. Кесте арқылы тұрмыстық бұйымдар әсемделіп, үй ішінің көркі арттырылған. Жастық тыс, көрпе жиектері, орамалдар, сәндік паннолар кестемен көркемделген. Кесте тігу барысында түстердің үйлесімділігі мен өрнектің дәлдігі ерекше назарға алынған. Бұл өнер түрі ұқыптылықты, төзімділікті және эстетикалық сезімді қалыптастырады.

Тоқыма және өрмек тоқу өнері де халық тұрмысында кең қолданылған. Табиғи жіптерден тоқылған бұйымдар күнделікті қажеттілікті өтеп қана қоймай, сәндік қызмет атқарған. Тоқылған бұйымдардағы өрнек пен түс үйлесімі халықтың көркемдік талғамының жоғары деңгейде болғанын көрсетеді. Бұл өнер түрі еңбекке баулу мен шыдамдылыққа тәрбиелеудің тиімді жолы болып саналады.

Құрақ құрау өнері – сәндік қолданбалы өнердің ерекше бір саласы. Түрлі түсті мата қиындыларынан құрастырылған бұйымдар тұрмыстық қажеттіліктен туындап, уақыт өте келе көркемдік мәнге ие болған. Құрақтағы әрбір пішін мен түс белгілі бір үйлесімділікті сақтай отырып, тұтас композиция құрайды. Бұл өнер шығармашылық ойлауды, жинақылықты және көркемдік талғамды дамытады.

Киізден жасалатын сәндік бұйымдар да сәндік қолданбалы өнердің ажырамас бөлігі. Киіз – табиғи, қолайлы материал ретінде кеңінен қолданылған. Текемет, сырмақ және олардың шағын сәндік үлгілері тұрмыстық әрі эстетикалық мақсатта пайдаланылған. Киіз бұйымдардағы өрнектер мен түстер үйлесімі ұлттық көркемдік дәстүрдің жалғасы болып табылады.

Қазіргі таңда сәндік қолданбалы өнердің маңызы ерекше артып отыр. Заманауи білім беру жүйесінде ұлттық мәдениетті сақтау және оны жас ұрпаққа жеткізу – өзекті міндеттердің бірі. Осы тұрғыда сәндік қолданбалы өнерге арналған авторлық бағдарламалар білім алушыларды ұлттық өнермен таныстырудың тиімді жолы болып табылады. Бағдарламада теориялық мәліметтер тәжірибелік жұмыстармен ұштастырылып, шығармашылық белсенділік артады.

Сәндік қолданбалы өнермен жүйелі айналысу еңбекке деген сүйіспеншілікті қалыптастырады, эстетикалық талғамды дамытады және ұлттық құндылықтарға құрмет сезімін тәрбиелейді. Қолмен жасалған әрбір бұйым еңбектің нәтижесі ретінде бағаланып, тұлғаның өзіне деген сенімділігін арттырады.

Қорытындылай келе, сәндік қолданбалы өнер – халықтың рухани өмірінен бастау алатын сарқылмас қазына. Оны білім беру үдерісінде қолдану арқылы ұлттық мәдениетті сақтап қана қоймай, шығармашыл, еңбекқор, эстетикалық талғамы жоғары тұлға тәрбиелеуге мүмкіндік туады.