Мақала «Сенсорлық сезімталдылық: балаларға қалай қолдау көрсету керек»

«Сенсорлық сезімталдылық: балаларға қалай қолдау көрсету керек»

КММ «Асыл Мирас» аутизммен (аутизм спектрінің бұзылуы) балаларды қолдау орталығы (аутизм-орталық), Павлодар қ.

Автор: Акбаева Толкын Асаиновна, педагог-психолог

Сенсорлық сезімталдылық — баланың қоршаған ортадан келетін дыбыстарды, жарықты, жанасуды, иістерді, дәмдерді және дене қимылдарын өзгеше қабылдауы. Кейбір балалар үшін күнделікті өмірдегі қарапайым әсерлер тым күшті сезілуі мүмкін. Ал кейбір балалар керісінше, белгілі бір сенсорлық әсерлерді жеткілікті деңгейде сезінбейді және қосымша қозғалысқа немесе күшті әсерлерге қажеттілік танытады.

Сенсорлық ерекшеліктер әр балада әртүрлі байқалады. Мысалы, бала қатты дыбыстан құлағын жауып, мазасыздануы, киімнің кейбір маталарын киюден бас тартуы, шашын тарауға немесе тырнағын қиюға қарсылық білдіруі мүмкін. Кейбір балалар жарыққа, иіске немесе белгілі бір тағамның дәмі мен құрылымына өте сезімтал болады. Ал сенсорлық әсерлерді аз сезінетін бала жиі қозғалып, секіріп, айналып немесе заттарды қатты ұстап, белсенді сенсорлық әсер іздеуі мүмкін.

Мұндай мінез-құлықты бірден «еркелік» немесе «тәртіпсіздік» деп қабылдамау маңызды. Баланың әрекеті оның белгілі бір сенсорлық қажеттілігін білдіруі мүмкін.

Сенсорлық жүктеме — миға бір уақытта тым көп сенсорлық ақпарат түскен кезде баланың оны өңдеуі қиындауы.

Мұндай жағдайда оның жылауы, айқайлауы, қашуға тырысуы немесе тұйықталуы «тәртіп бұзу» емес, шамадан тыс сенсорлық жүктемеге жауап болуы ықтимал.

Сенсорлық жүктеме кезінде бала:

• жылауы;

• ашулануы;

• құлағын немесе көзін жабуы;

• адамдардан алыстауға тырысуы;

• сөйлесуден бас тартуы;

• бір орында тұра алмауы;

• керісінше, қозғалысын азайтып, тұйықталуы мүмкін.

Мұндай кезде баладан ұзақ түсініктеме талап етудің немесе ұрысып, тәртіпке шақырудың орнына алдымен оған тынышталуға мүмкіндік берген дұрыс.

Баланы қалай қолдауға болады?

1. Баланың ерекшелігін бақылаңыз.
Қай жағдайда бала мазасызданатынын анықтауға тырысыңыз. Қандай дыбыс, жарық, иіс, жанасу немесе жағдай оның көңіл-күйіне әсер ететінін бақылаңыз. Бұл баланың қажеттілігін жақсы түсінуге көмектеседі.

2. Сенсорлық жүктемені азайтыңыз.
Егер бала қатты дыбыстарға сезімтал болса, тыныш бұрыш ұйымдастыруға болады. Қажет болған жағдайда құлаққап қолдануға болады. Жарыққа сезімтал бала үшін бөлмедегі жарықты жұмсарту немесе тыныш орта қалыптастыру пайдалы.

3. Балаға алдын ала ескертіңіз.
Күтпеген өзгерістер кейбір балалар үшін қиын болуы мүмкін. Мысалы: «Қазір шашыңды тараймыз», «Бес минуттан кейін ойын аяқталады» деп алдын ала айту баланың жаңа әрекетке дайындалуына мүмкіндік береді.

4. Таңдау мүмкіндігін беріңіз.
Балаға қарапайым таңдау ұсыну оның өзін қауіпсіз сезінуіне көмектеседі: «Қызыл көйлек киесің бе, әлде көк көйлек пе?», «Қазір сурет саламыз ба, әлде құрастырамыз ба?».

5. Қозғалысқа мүмкіндік жасаңыз.
Қозғалысты қажет ететін балаларға секіру, жүру, доппен ойнау, тепе-теңдік жаттығулары сияқты қауіпсіз белсенділіктер пайдалы болуы мүмкін. Мұндай жаттығулар баланың жеке қажеттілігіне сәйкес таңдалуы керек.

6. Баланы мәжбүрлемеңіз.
Бала белгілі бір дыбысты, тағамды, киімді немесе жанасуды қабылдамаса, оны күштеп көндіруге болмайды. Жаңа сенсорлық әсерлерге біртіндеп, баланың келісімі мен жайлылығын ескере отырып үйреткен дұрыс.

Балабақша мен мектепте қандай қолдау көрсетуге болады?

Бала күні бойы көп уақытын білім беру ортасында өткізетіндіктен, педагогтердің түсіністігі өте маңызды.

Педагог:

• баланың сенсорлық ерекшеліктерін ескеруі;

• тапсырманы орындау кезінде қысқа үзіліс беруі;

• қатты шу болатын жағдайларда алдын ала ескертуі;

• баланың жұмыс орнын қолайлы орналастыруы;

• қажет болған жағдайда тыныш жерге ауысуына мүмкіндік беруі;

• баланың сенсорлық ерекшелігін басқа балалардың алдында талқыламауы керек.

Мысалы, сабақ кезінде бала ұзақ уақыт отыра алмайтын болса, оны бірден «тәртіпсіз» деп бағаламай, қысқа қозғалыс үзілісін ұйымдастыруға болады.

Сенсорлық ерекшеліктер баланың қасақана жасайтын әрекеті емес. Оның мінез-құлқы арқылы бала «маған қиын», «тым қатты», «маған үзіліс керек» деген қажеттілігін білдіруі мүмкін.

Әр баланың сенсорлық қажеттілігі ерекше. Сондықтан қолдау көрсету кезінде баланы басқа балалармен салыстырмай, оның жеке ерекшелігін ескерген жөн. Егер сенсорлық қиындықтар баланың күнделікті өміріне, оқуына, қарым-қатынасына немесе өзін-өзі күту дағдыларына айтарлықтай кедергі келтірсе, мамандардан — педагог-психологтан, арнайы педагогтен немесе эрготерапия саласындағы маманнан кеңес алған дұрыс.

Балаға қолдау көрсету — оның мінез-құлқын ғана өзгерту емес, ең алдымен оның өзін қауіпсіз және жайлы сезінуіне жағдай жасау.