Мақтаның аурулары

Тобы:

Күні,

мерзімі:

Сабақкезеңдері

Сабақ кезеңдерінің

мазмұны және сұрақтары

Оқыту әдістері

Қолданылатын көрнекі-

ліктер және ТОҚ

Уақы-

Ты

І. Ұйымдастырукезеңі. Сәлемдесу, оқушылардың сабаққа қатысуын түгендеу, дәрісхана тазалығын тексеру, олардың назарын сабаққа аудару.

3 мин.

ІІ. Сабақтың тақырыбы мен мақсатын хабарлау. Сабақтың тақырыбын тақтаға жазып, сабақтың мақсатын түсіндіру. Мақтаның зиянкестері .

2 мин.

ІІІ. Сабақта оқушыларға берілетін білімнің өзектілігі, оқу процесіне оқушының

қызығушылығын тудыру. Жетекші сұрақтар бере отырып тақырыптың өзектілігін ашып, оқушылардың пәнге қызығушылығын тудыру.

3 мин.

IV. Тақтада немесе компьютерде тәжірибелік

жұмыстарды

орындау және

жағдаяттарды шешуді көрсету.

1.Мақта егісіндегі негізгі аурулар.

2.Мақта дақылының аурулары және олармен күресу шаралары.

3.Аурулардың зияндылығы.

Әнгімелеу,

Түсіндіру.

Слайд №8

Плакаттар

25мин.

V. Тәжірибелік тапсырмаларды

орындаудағы оқушылардың өз бетінше атқаратын жұмыстары.

1.Тамыр шірігі

2.Мақта вилті

3.Солма

4.Гоммоз

5.Күресу шарлары ұйымдастыру .

Нұсқау картамен жұмыс жасау.

Плакаттар

Слайд №8

40мин.

Қ ажетті материалдар: Микроскоп, үлткейткіш шыны, бинокуляр, пинцеттер, инелер, фитофагтардың жиынтығы, зиянды ағзалармен зақымдалған өсімдіктердің үлгілері мен суреттері, гербарлық материал, бейне плакаттар.

Тапсырмалар:

1. Мақта дақылы ауруларының біліну белгілерін анықтау.

2. Мақта аурулары қоздырғыштарының биологиялық ерекшеліктерін зерттеу.

3. Мақта ауруларға қарсы күресу шаралармен танысу.

4. Мақта аурулардға қорғаушараларының жобасын жасау.

5 . 1- кестені толтыру.

Кесте 1 Мақта дақылының аурулары

Мақта дақылы тамыр шірігі, вилт (солма), гоммозбен залалданады. Аурулардың әсерінен өсімдіктердің солуы жиі байқалады, дамымай қалған қауашақтар саны көбейеді, шитті мақта түсімі азайып, сапасы нашарлайды.

Т амыр шірігі. Топырақта тіршілік ететін әртүрлі саңырауқұлақтар мен бактериялар туғызады. Өсімдіктер дамудың барлық кезеңдерінде зақымданады. Залалданған өскіндерде тамырлары, сабақтарының негізі, жіңішкеріп кетеді. Кей кезде ауру өскіндер өліп құрғап қалады да жекелеген мақталықтарды мүлде қайта себуге тура келеді. Өсімдіктер соңғы кезеңдерінде залалданса өсімдіктің тамыры мен сабақтарының түбі қараяды. Қатты зақымдану егістердің сиреуіне әкеп соқтырады. Әсіресе, өніп-шығу қуаты аз әлсіз өскіндер тамыр шіруі ауруына көп шалдығады. Топырақты егіске дұрыс дайындамау, топырақтың қабыршақтануы, ондағы ауаның аздығы, тұқымдарды терең топыраққа егу бұл аурудың дамуына қолайлы болады. Аурудың қоздырғыштары өсімдік қалдықтары мен тұқымда сақталады.

М ақта вилті (солма) . Вилттің қоздырушысы – топырақта тіршілік ететін Verticillium dahliae Kleb. саңырауқұлағы. Вилт өте қауіпті ауру, кей кезде өнімнің 50%-іне дейін жойып жібереді. Өсімдік ауруға негізінен тамыр жүйесі арқылы шалдығады. Қоздырғыш өсімдік бойында диффузды тарайды. Ауру қоздырғышысы өсімдіктердің жарнақты жапырақтардың ашылуынан бастап, дамудың барлық кезеңдерінде зақымдай береді.

Ө сімдіктерде гүлдің түйнектеу кезеңі және соңғы кезеңдерде төменгі, кейінірек үстіңгі жапырақтарда ашық жасыл және сары дақтар түзіледі. Жапырақтар құрғап, төменнен жоғарыға қарай біртіндеп түсе бастайды, өсімдік сабақтары жалаңаштанып қалады. Аурудан өсімдік солады. Сабақ кесіндісінде өткізгіш ұлпалардың қоңыр түске боялғанын байқауға болады. Аурудың созылмалы түрімен қатар, бірден өткінші түрі де болады. Бүл түрі әдетте тамыз-қыркүйек аралығында байқалады. Ауруға шалдыққан өсімдіктер 2-3 күннің ішінде солып, жапырақтары қурап қалады. Қоздырғыш ұзақ уақыт бойы егін орағынан кейінгі қалдықтар мен топырақта сақталады.

Гоммоз. Гоммозды бактерия Xantomonas malvacearum Dowson. туғызады. Мақтаныңкең тараған ауруы.

Қ оздырғыш өсімдіктерді бүкіл өсіп-жетілу кезеңінде залалдай береді. Аурудың дамуы мен зияндылығына ауа райының, агротехниканың жағдайы әсер етеді. Гоммоз өсімдіктің барлық мүшелерін, тұқым жарнақтарын, жапырақтарын, сабақтарын және түйіндерін залалдайды. Жарнақты жапырақтарда әртүрлі көлемдегі дөңгелек, майлы, жарық дақтар пайда болады. Жарнақтар көбінесе кеуіп қалады. Нағыз жапырақтарда гоммоз жүйкелердің арасына дақ түзеді, ол бұрыш түрінде болады. Гоммоз жапырақтар арқылы сабақтарына таралып, сонда сопақтау келген майлы дақтар түрінде жайылады. Қатты дамыған кезінде гоммоз дақтары сабақты сақинадай орап алады. Сабақтың зақымданған жері жіңішкереді, көбінесе бұралып кетеді. Өсімдік дамымай қурап қалады. Гоммоз қоздырғыштары мақтаның талшығын тазартқан кезде сау мақтаны тазарту үстінде соның тұқымына жұғады. Ауру негізінен тұқымның сырт қабыршығына жұғады, кейде ішіне де еніп кетеді.

Күресу шаралары. Ауыспалы егіс жүйесін сақтау. Қолайлы алғы дақылдар - жоңышқа, жүгері, күріш. Өсімдік қалдықтарын, қозапаяны жинап жою, ескі жерлерді жырту. Гоммоздық қоздырушы бактериялар тез қырылу үшін егіс алқаптарын қыста суару керек. Мақтаның төзімділігі жоғары сорттарын өсіру. Тұқымдық материалдарды тек cay өсімдіктен жинау. Тұқымдарды себер алдында химикаттармен дәрілеу: ТМТД, 80% с.у., максим XL 035, c.к., витавакс 200ФФ және т. б. Ауруға шалдыққан тұқымдарды себудің шығын мөлшерін арттыру. Өсімдіктің ауруға төзімділігін арттыру үшін алқапты минералды тыңайтқьштармен ерте бастан қоректендіру. Азотты мөлшермен қолдану. Көп суару аурулардың таралуына жағдай жасайды. Фитотазарту жүргізу. Ауру өсімдіктерді жүлып отыру, оларды алқаптан шығарып көміп тастау. Өйткені гоммоздың кепкен бактериялар желмен ұшып, сау өсімдіктерге жұғады. Күз айларында топыраққа фундазол, 50% фунгицидті ендіру.

V І. Оқушылардың білімін бағалау және хабарлау: Оқушылардың жетістіктерімен кемшіліктеріне тоқталып, берген жауаптарына, білім дәрежесіне сай етіп бағалау.

3 мин.

VІІ. Сабақты қорытындылау: Өтілген сабақты сұрақ-жауап әдісі арқылы қорытындылап, белсенділік танытқан оқушыларды бағалау.

2 мин.

VІІІ. Үй тапсырмасы: Негізгі:Қ.Әрінов Агрономия негіздері 103-106 беттер.

2 мин.