МАТЕМАТИКА ПӘНІНЕН ОҚУ- ТӘРБИЕ ПРОЦЕСІНДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН БЕЛСЕНДІ ӘДІСТЕР МЕН ТЕХНОЛОГИЯЛАР

Әсен Ұлықбек Нұрланұлы

Түркістан облысы,Отырар ауданы Жамбыл атындағы мектеп-лицейінің математика пәнінің мұғалімі

Математиканы оқытудағы белсенді әдістердің теориялық негіздері

Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты – оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыру, алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдануға үйрету. Осы тұрғыда дәстүрлі оқыту әдістерімен қатар белсенді оқыту әдістерін қолдану қажеттілігі туындайды. Белсенді оқыту әдістері – оқушының сабақ барысында пассивті тыңдаушы емес, керісінше білімді өз бетімен ізденіп, талдап, талқылап, қолдана отырып меңгеруін қамтамасыз ететін тәсілдер жүйесі.

Математика пәні абстрактілі ұғымдар мен логикалық тұжырымдарға негізделетін ғылым болғандықтан, оқыту процесінде оқушының белсенді ойлау, талдау және дәлелдеу қабілеттерін дамыту ерекше маңызға ие. Белсенді әдістер арқылы мұғалім оқушыны дайын білімді қабылдаушыдан білімді құрастырушы тұлғаға айналдырады.

Белсенді оқыту әдістерінің басты ерекшеліктері мыналар:

• оқу процесінің орталығына оқушының қойылуы;

• мұғалімнің бағыттаушы, фасилитатор рөлін атқаруы;

• диалог, пікірталас, зерттеу және тәжірибелік іс-әрекет арқылы білімнің қалыптасуы;

• топтық жұмыс пен ынтымақтастыққа негізделген қарым-қатынас орнауы.

Математика сабақтарында белсенді әдістерді енгізу оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, өз ойын еркін жеткізуге, математикалық дәлелдеулерді қисынды түрде құруға, шығармашылық қабілетін көрсетуге мүмкіндік береді.

Белсенді оқыту технологиясының табысты болуы мұғалім мен оқушы арасындағы өзара әрекетке тікелей байланысты. Дәстүрлі оқытуда мұғалім – ақпарат көзі, ал оқушы – тыңдаушы рөлінде болады. Ал белсенді оқытуда бұл қатынас түбегейлі өзгереді: мұғалім кеңесші, бағыттаушы, ал оқушы – ізденуші, зерттеуші, талдаушы.

Мұғалімнің басты міндеті – оқу процесін тиімді ұйымдастыру, оқушыларды өз бетімен ойлануға және шешім қабылдауға жетелеу. Бұл үшін мұғалім:

• проблемалық сұрақтар қояды;

• оқушыларды топтық талқылауға тартады;

• рефлексия мен өзін-өзі бағалауға мүмкіндік береді;

• әр оқушының пікірін тыңдап, оны қолдайды.

Мысалы, "Пікірталас" әдісін қолданғанда оқушылар белгілі бір математикалық ұғымды немесе есеп шығару тәсілін түрлі көзқарастар тұрғысынан талдайды. Мұғалім бағыт беруші ғана рөл атқарып, талқылауды қорытындылайды. Бұл тәсіл оқушының танымдық белсенділігін, өз пікірін дәлелдеу және қарсы пікірлерді сын тұрғысынан талдау қабілетін дамытады.

Сонымен қатар, диалогтық оқыту да белсенді әдістердің маңызды бөлігі. Диалог барысында оқушылар бір-бірінен үйренеді, логикалық байланыстар орнатады, математикалық тілде сауатты сөйлесуге дағдыланады.

Белсенді әдістерді түрлі белгілер бойынша жіктеуге болады. Зерттеушілер (И.Я. Лернер, М.Н. Скаткин, Т.С. Сабыров және т.б.) белсенді әдістерді оқыту мазмұны мен ұйымдастыру формасына қарай бірнеше топқа бөледі:

1. Ақпараттық-коммуникативтік әдістер – сұрақ-жауап, әңгімелесу, диалог, пікірталас, мозайка әдісі, «ой қозғау» т.б.

2. Ізденіс-зерттеу әдістері – жобалау, зерттеу, проблемалық оқыту, кейс-стади әдісі.

3. Практикалық әрекетке негізделген әдістер – ойын технологиялары, тренингтер, деңгейлік тапсырмалар, математикалық диктанттар.

4. Цифрлық және интерактивті әдістер – онлайн платформалар, интерактивті тақта, GeoGebra, Umaigra, Mozaik3D, Kahoot, Quizizz сияқты құралдарды пайдалану.

«Белсенді әдістердің барлығының түпкі мақсаты – оқушының танымдық белсенділігін арттыру және өздігінен білім алуға жағдай жасау.

Белсенді оқыту технологиялары оқушылардың жас ерекшеліктері мен психологиялық даму заңдылықтарына сүйенеді. Л.С. Выготскийдің «Жақын арадағы даму аймағы» теориясына сәйкес, оқушы жаңа білімді ересектердің немесе құрбыларының көмегі арқылы игереді. Бұл тұрғыда топтық және жұптық жұмыс түрлері ерекше тиімді.

Сонымен қатар, Ж. Пиаже мен Д. Дьюидің тәжірибелік оқыту идеялары белсенді әдістердің ғылыми негізін құрайды. Олар оқытудың басты мақсаты – дайын ақпарат беру емес, оқушының танымдық әрекетін ұйымдастыру деп есептеген.

Белсенді әдістер қолданылған сабақтарда оқушылардың есте сақтау, талдау, салыстыру және қорытындылау процестері белсенді жүреді. Мұндай сабақтарда:

• мотивация жоғарылайды;

• өзіне деген сенімділік артады;

• топпен жұмыс жасау мәдениеті қалыптасады;

• жауапкершілік пен дербестік дамиды.

Математика пәні дәстүрлі түрде есеп шығару мен теориялық тұжырымдарға негізделген. Бірақ тек дайын үлгімен жұмыс істеу оқушының шығармашылық қабілетін тежейді. Сол себепті мұғалім белсенді әдістерді жүйелі қолдану арқылы математикалық ұғымдарды өмірлік тәжірибемен байланыстыруы қажет.

Белсенді әдістерді қолдану барысында:

• оқушылар есептің шешімін бірлесіп табады;

• әртүрлі шешім жолдарын салыстырады;

• өз ойларын дәлелдейді;

• математикалық тілде сауатты сөйлеседі.

Мысалы, "Миға шабуыл", "INSERT", "Жигсо", "Қарлы кесек", "Ойлан, жұптас, бөліс", "Дөңгелек үстел" сияқты әдістерді математика сабақтарында тиімді пайдалануға болады. Бұл әдістер есеп шығаруда әртүрлі тәсілдер ұсынуға, топ ішінде талқылауға және сыни тұрғыдан ойлауға мүмкіндік береді.

Қорыта айтқанда, белсенді оқыту әдістері — оқыту процесін жаңаша ұйымдастырудың тиімді тетігі. Олар оқушыны тек білім алушы емес, сол білімді ізденіп табушы және тәжірибеде қолданушы тұлға ретінде қалыптастырады. Математика пәнінде белсенді әдістерді жүйелі қолдану арқылы:

• логикалық ойлау қабілеті дамиды;

• пәнге деген қызығушылық артады;

• оқушылардың өзара қарым-қатынасы нығаяды;

• оқу нәтижесі мен сапасы жоғарылайды.

Сондықтан әрбір мұғалім белсенді оқыту әдістерін тиімді іріктеп, пәннің ерекшелігіне сай шығармашылықпен қолдана білуі тиіс.