Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университетінің студенті,

Д. Е. Калиаскарова

ғылыми жетекшісі: Утилова. А.М.

Математика сабағында бастауыш сынып оқушыларының шығармашылығын дамыту

Аннотация: Бұл мақалада бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін математика сабағында дамыту мәселесі қарастырылады. Оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыру, логикалық және шығармашылық ойлауын қалыптастыру мақсатында түрлі ойындар мен тапсырмалар ұсынылады. Зерттеу нәтижесінде ұсынылған әдістер оқушылардың белсенділігін, ойлау икемділігін арттырып, сабақты қызықты әрі мазмұнды етуге мүмкіндік беретіні дәлелденді. Практикалық тапсырмалар арқылы оқушылардың өз бетінше жұмыс жасау дағдылары қалыптасатыны көрсетілген.

Кілтті сөздер: математика, шығармашылық, қабілет, оқушылар, сабақ, практикалық тапсырма.

Аннотация: В статье рассматривается проблема развития творческих способностей учащихся начальной школы на уроках математики. Предлагаются различные игры и задания, направленные на повышение познавательного интереса учащихся, развитие логического и творческого мышления. Результаты исследования показали, что предложенные методы повышают активность учащихся, гибкость мышления, делают урок более интересным и познавательным. Показано, что посредством выполнения практических заданий у студентов формируются навыки самостоятельной работы.

Ключевые слова: математика, креативность, способность, ученики, урок, самостоятельная работа.

Abstract: The article examines the problem of developing the creative abilities of primary school students in mathematics lessons. Various games and tasks are offered, aimed at increasing the cognitive interest of students, developing logical and creative thinking. The results of the study showed that the proposed methods increase the activity of students, flexibility of thinking, make the lesson more interesting and educational. It is shown that through the implementation of practical tasks, students develop skills of independent work.

Key words: mathematics, creativity, ability, students, lesson, independent work.

Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту қазіргі педагогиканың міндеттерінің бірі болып табылады. Сонымен қатар, іс жүзінде бұл қабілеттердің дамуы көбінесе мұғалім мен оның оқушыларының назарынан тыс қалады. Бұл жағдайдың басты себебі – осы қасиеттерді тәрбиелеуге қосымша уақыт шығындарының қажеттілігі. Ойынның әдістері мен дағдыларын жүйелі түрде игеру, шын мәнінде, мұғалім мен оның оқушыларының күнделікті күш - жігерін азайту керек. Бұл маңызды міндеттер, бірақ оларға қол жеткізудің сәттілік деңгейі мұғалімнің жүргізіліп жатқан жұмыста қандай мақсат қойғанына байланысты.

«Білім беру туралы» Қазақстан Республикасының заңы, 2-тарау «Білім беру жүйесі» 7-бап. Білім беру жүйесінің міндеттері:

«Жеке адамның шығармашылық, рухани және дене мүмкіндіктерін дамыту, адамгершілік пен салауатты өмір салтының берік негіздерін қалыптастыру, даралықты дамыту үшін жағдай жасау арқылы интеллектіні байыту», - деп қарастырылған [1].

Қазіргі кезеңде шығармашылық көзқарас пен шығармашылық адамдарға шұғыл әлеуметтік қажеттілік бар. Бүгінгі қоғамда білім беру мекемесінің алдында қоғамдық өмірге белсенді қатысатын бастамашыл, шығармашылық тұлғаны тәрбиелеу міндеті тұр. Мұндай талап оқу процесінің технологиясы мен мазмұнындағы түбегейлі өзгерістердің қажеттілігін, жалпы дидактиканың бүкіл жүйесін түрлендіруді анықтайды.

Шығармашылық – өзін-өзі көрсетуіндегі, қабілеттерін және талаптарын дамытудағы жинақылығы.

Шығармашылық – бұл адамның іс-әрекетінің бір түрі, оның нәтижесі өзіндік және жаңашылдыққа, әлеуметтік-жеке маңыздылыққа ие.

Қабілеттер – кез келген өнімді еңбекті нәтижелі орындаудың шарты болып табылатын тұлғаның жеке психологиялық ерекшеліктері [2, 164 б.].

Дамыту – алдыңғыдан кейінгінің, алғы сөзден кейінгі сөздің, алдыңғы ой- пікірден соңғы ойдың, әдепкі құбылыстан келесі құбылыстың екпін қуатының күшейіп, артып отыруы [3, 17 б.].

Өз кезегінде, жеке тұлғаның шығармашылық қабілеттерін қалыптастыруда маңызды рөл атқаратын белгілі бір жағдайлардың болуын атап өткен жөн. Мұндай жағдайлардың ішінде зерттеушілер сыртқы және ішкі жағдайларды ажыратады. Оларға кәсіби шығармашылыққа дайындық сияқты ішкі жағдай кіреді, оның қалыптасуы студенттік орындықтан басталуы керек. Кәсіби шығармашылыққа дайындықты тұлғаның шығармашылық қабілеттерін қалыптастырудың ажырамас шарты ретінде қарастыру В.И. Загвязинскийдің, В.А. Канн-Каликтің, Н.В. Кузьминаның, Н.Д. Никандрованың, В.И. Щербинаның еңбектерінде белгіленген. Олар маманның шығармашылық жұмысқа дайындығының мазмұнын және оны дамытудың шарттарын анықтайтын кең ауқымды қасиеттерді анықтады. Оның үстіне, зерттеушілердің көпшілігі шығармашылық жұмыс кәсібиліктің ең жоғары өлшемі болып табылатындығынан шығады (Н.В. Кузьмина, А.А. Деркач). Сыртқы жағдайларға келетін болсақ, оларға мыналар жатады: әлеуметтік жағдай, ғылымның даму деңгейі, бағдарламаларда, оқулықтарда, ұсыныстарда көрсетілген әдістемелік нұсқаулар [4, 48 б.].

Математика бойынша өздігінен шығармашылық жұмыс орындау оқушылардың пәнге ынтасын арттырып, ізденгіштік қасиеттерін тәрбиелеп, математикалық ой-өрісін дамытады. Шығармашылық жұмыстарды орындау барысында оқушы оқып үйренген теорияның, не есептің жаңа қырларын ашады, өз ой-пікірін айтады, табылған мәліметтер бойынша қорытынды жасауға үйренеді. Мұның өзі оқу процесінде оқушылардың шығармашылық қызметіне ерекше мән беру қажеттігін көрсетеді. Әдетте, оқушылардың шығармашылық жұмысына мынадай жұмыстар жатады:

- үйреншікті тәсілдерді қолданбай есеп шығару немесе түрлендіру; - бір есепті бірнеше тәсілмен шығару;

- есепті не мысалды оқушылардың өздеріне құрғызу;

- математикалық диктант, шығармалар жаздыру;

- оқушыларға әзіл-жұмбақ есептер даярлату және т.б.

Біз бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамытатын математикадан шығармашылық тапсырмалар мен ойындар әзірледік.

Математикалық ойындар.

«Сан құрамы» ойыны
Балалар жұппен ойнайды, әрқайсысында кесілген сандар жиынтығы бар, бір оқушы үстелге 3 санын қояды, ал екіншісі 7, нәтижесінде біз 10 аламыз және т. б.

«Қақпаға кіру» ойыны
Балалардың үстелінде кесілген сандар жиынтығы бар. Есікте қандай Сан бар? (20) жігіттер тек 20-ға жететіндер жұппен кіре алады. Есіктің жанында контроллер бар.

«Трамвайға отыру» ойыны
Карточкаларды сандармен таратыңыз, содан кейін жүргізуші айтады:

- №8 трамвай бар.
Оған жалпы саны 8 болатын балалар отыра алады.

«Жел соқты» ойыны
Тақтада мысал жасалды, жел соғып, жапырақтарды жайып жіберді, маған дұрыс өрнек жасауға көмектес.
«Ойыншықтар дүкені» ойыны

Үстелде ойыншықтар немесе геометриялық фигуралар бар. Ойыншықты оны немесе басқа ойыншықтарға қатысты орналасуын атамай, қандай да бір сипаттамалық белгілерді атайтын адам сатып алуға құқылы.

Комбинаторлық есептер
4 желкенді қайық жарысқа дайындалды. Әрқайсысының өз кемесі болды. Төрешілер желкенді қайықтар алыстан көрініп, спортшылардың қайсысы алда, кім кешігіп келе жатқаны анық болуы үшін желкендерді бояу керек деп шешті.

5 - Сурет-Қайықтар
Тапсырма: тек екі бояу болса, желкендерді қалай басқаша бояуға болатынын көрсетіңіз.

5-сурет – Қайықтар.

Зерттеу Павлодар қаласы, №25 жалпы орта білім беру мектебі КММ базасында, 2 «Д» сыныбында (27 адам) жүргізілді.

Тақырыбы: 2-ге көбейту кестесі.
Сабақ барысында шығармашылық тапсырмалар, яғни оның ішінде математикалық ойындар қолданылды.

Берілген 3-тапсырманы «Жел соқты» ойыны арқылы өткіздім. Тақтаға ағаштың суреті ілінді, жел соққан кезде, ағаштың жапырақтары жайып жіберді. Маған өрнектердің мәнін табу үшін, берілген өрнекті дұрыс орында.

Кейін оқушының шығармашылық ойлауына қатысты 7-тапсырманы ұсындым.

Фигураны түсінуге арналған шығармашылық есеп:

Осы сабақ барысында шығармашылық тапсырмаларды орындаудағы критерийлері:

Берілген тапсырмалар бойынша оқушылардың алған нәтижелері:

Сабақ барысында оқушы «9-10» ұпай аралығында жинаса, онда ол барлық тапсырмаларды толықтай түсініп, орындады. Шығармашылық ойлауы жетік дамыған.

«7-8» ұпай жинаса, оқушымен логикалық тапсырмаларды одан әрі есептеуді қажет етеді.

«5-6» ұпай жинаса, оқушыға тақырыпты терең түсіндіруді және шығармашылық жағынан ойластыру тиіс.

«0-4» ұпай аралығында жинаса, осы оқушымен сабақ уақытынан тыс жұмыс жасап, ата-анамен тығыз жұмыс жасау қажет.

Осы нәтижелерге сүйене отырып, 2 «Д» сыныбы бойынша: 3 оқушы – «9- 10» ұпай, 18 оқушы – «7-8» ұпай, 5 оқушы – «5-6» ұпай, 1 оқушы – «0-4» ұпайға ие болды. Сыныптағы оқушылардың көбісі орташа деңгейде тапсырмаларды орындады. Ұсынылған тапсырмалар бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталған. Бұл тапсырмаларда көрнекілік элементтері бар, бұл сабақты оқушы үшін тартымды және қызықты етуге мүмкіндік береді. Оқушылар мұқият, табанды, сабақта бастамашылық танытады, талқылау үшін өз шешімдерін ұсынады. Берілген тапсырмалар арқылы оқушылар осы материалдың көмегімен фигураларды өз бетінше құрастыруды, есептерді ойлап табуды және оларды тез шешуді, сандардың заңдылығын, ауызша есепті анықтауды үйренетіндей етіп таңдалады. Оқушылар оқу материалымен жұмыс істеуді үйреніп қана қоймай, шешімге шығармашылықпен қарайды.

Қорытындылай келе, біз білім берудің бастапқы кезеңінің басты міндеті – оқушының жеке басының жан-жақты дамуын қамтамасыз еттік. Бастауыш мектеп жасындағы баланың толыққанды дамуының қайнар көзі – екі қызмет түрі – оқу-танымдық және шығармашылық. Оқу-танымдық іс-әрекет барысында оқудың жалпы дағдылары қалыптасады, ал шығармашылық іс-әрекет шеңберінде жаңа шешімдерді, қажетті нәтижеге жетудің стандартты емес тәсілдерін, ұсынылған жағдайды қарастырудың жаңа тәсілдерін табу мен іздеудің жалпы қабілеті дамитынын байқадық. Шығармашылық сабақтар көркемдік талғам мен логиканың дамуына, кеңістіктік қиялдың қалыптасуына ықпал етті. Сонымен қатар, балаларда қолдың ұсақ моторикасы жақсарды, бұл бастауыш сынып оқушылары үшін өте маңызды. Дұрыс ұйымдастырылған жұмыс бастауыш сынып оқушыларына әртүрлі материалдардың мүмкіндіктері мен сапасы туралы терең білім бере отырып, жағымды көңіл-күйді нығайта, оқуға және жұмысқа деген қызығушылықты, сонымен қатар шеберліктің ерекшеліктерін игеріп, атап айтқанда: шығармашылық қызметтің әртүрлі түрлерімен танысатын болдық.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. «Білім туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жобасы туралы, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 28 маусымдағы №546 Қаулысы.

2. Қоянбаев Р.М., Қоянбаева Г.Р., Ыбыраимжанов Қ.Т. Педагогикалық

сөздік – Тараз, 2010, 164 б.
3. Кенембаева Ш.К. Педагогикалық инновацияға арналған терминологиялық түсіндірме сөздік – Павлодар, 2009, 17 б.

4. Горбунова Д. С. білім беру процесінде тұлғаның шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру [Мәтін] / - Еуразиялық ғылыми журнал №5, 2015. – 48 б.

5.Оспанов Т.Қ. Математика оқулығы 2 сынып, 2 бөлім [Мәтін] – «Атамұра баспасы», 2022. – 30-31 б.