«Мектеп жасына дейінгі балалардың фонематикалық есту қабілетін дамыту әдістері»

Аннотация

Мектеп жасына дейінгі кезеңде баланың сөйлеу тілінің дұрыс қалыптасуы оның есту, ажырату және дыбыстарды тану қабілетімен тығыз байланысты. Фонематикалық есту — сөз құрамындағы дыбыстарды естіп, бір-бірінен ажырата білу және олардың ерекшелігін тану қабілеті. Бұл дағдының жеткілікті деңгейде қалыптасуы дыбысты дұрыс айтуға, сөздерді дұрыс қабылдауға, сөздік қорды меңгеруге және кейінгі сауат ашу үдерісіне оң әсер етеді. Мақалада мектеп жасына дейінгі балалардың фонематикалық есту қабілетін дамытуға бағытталған тиімді әдістер мен ойындар қарастырылады.

Түйін сөздер: фонематикалық есту, дыбыс, сөйлеу тілі, фонематикалық қабылдау, мектепке дейінгі бала, логопедиялық жұмыс, дыбысты ажырату.

Кіріспе

Баланың сөйлеу тілінің қалыптасуы бірнеше өзара байланысты үдерістерден тұрады. Бала қоршаған ортадағы дыбыстарды естіп қана қоймай, оларды ажыратып, сөз құрамындағы дыбыстарды дұрыс қабылдауды біртіндеп үйренеді.

Фонематикалық есту жеткілікті дамымаған жағдайда бала ұқсас дыбыстарды шатастыруы, сөзді дұрыс қабылдамауы немесе дыбысты айту кезінде қателесуі мүмкін. Мұндай қиындықтар кейіннен оқу мен жазуды меңгеру барысында да байқалуы ықтимал.

Сондықтан мектепке дейінгі кезеңде фонематикалық естуді жүйелі түрде дамыту — логопедиялық жұмыстың маңызды бағыттарының бірі.

Фонематикалық есту дегеніміз не?

Фонематикалық есту — сөйлеу дыбыстарын есту арқылы ажыратып, олардың сөздегі мағынасын тануға мүмкіндік беретін қабілет.

Мысалы, бала «қас» және «қаш», «тал» және «дал» сияқты сөздердің құрамындағы дыбыстық айырмашылықты естіп ажырата білуі қажет.

Бұл қабілет бірден қалыптаспайды. Бала алдымен қоршаған ортадағы әртүрлі дыбыстарды тыңдауды, кейін сөйлеу дыбыстарын ажыратуды, одан әрі олардың сөздегі орнын анықтауды үйренеді.

Фонематикалық естуді дамытудың негізгі кезеңдері

Фонематикалық естуді дамыту жұмысын қарапайым тапсырмалардан күрделіге қарай ұйымдастырған тиімді.

1. Қоршаған орта дыбыстарын ажырату

Алғашқы кезеңде баланың жалпы есту зейінін дамытуға көңіл бөлінеді.

Балаға әртүрлі дыбыстар тыңдатуға болады: қоңырау үні, қағаздың сыбдыры, судың ағуы, есіктің ашылуы, көліктің дыбысы және т.б.

«Бұл қандай дыбыс?» ойыны арқылы бала дыбысты тыңдап, оның қайдан шыққанын анықтайды.

2. Дауыс пен дыбысты ажырату

Бала әртүрлі дауыстарды тыңдап, олардың ерекшелігін ажыратуға үйренеді.

Мысалы, ересек адам бір дыбысты қатты, ақырын, қысқа немесе созып айтуы мүмкін. Бала дыбыстың өзгерісін тыңдап, оны қайталайды.

Бұл жаттығулар баланың есту зейінін шоғырландыруға көмектеседі.

3. Ұқсас дыбыстарды ажырату

Бұл кезеңде акустикалық жағынан ұқсас дыбыстарды ажыратуға арналған тапсырмалар орындалады.

Мысалы: с–ш, з–ж, п–б, т–д, қ–к сияқты дыбыстарды тыңдатып, олардың бірдей немесе әртүрлі екенін анықтатуға болады.

Логопед белгілі бір дыбысты айтқанда бала тиісті суретті көрсетуі немесе белгіленген әрекетті орындауы мүмкін.

Тиімді ойындар мен жаттығулар

«Дыбысты ұста»

Логопед алдын ала белгілі бір дыбысты таңдайды. Мысалы, «С» дыбысы. Бірнеше сөз айтылады: су, алма, сағат, доп, сиыр. Бала «С» дыбысы бар сөз естілген кезде қол шапалақтайды.

Бұл ойын баланың белгілі бір дыбысқа зейін қоюына көмектеседі.

«Дыбыс қай жерде?»

Балаға белгілі бір сөз айтылады. Ол қажетті дыбыстың сөздің басында, ортасында немесе соңында тұрғанын анықтайды.

Мысалы: сан — дыбыс сөздің басында, қасық — ортасында, бас — соңында.

«Сөзді тыңда»

Логопед бір-біріне ұқсас бірнеше сөзді айтады. Бала сөздердің бірдей немесе әртүрлі екенін анықтайды.

Мысалы:

тас — тас

тас — бас

қол — көл

тал — дал

Бұл жаттығу дыбыстардың ұсақ айырмашылықтарын естуге үйретеді.

«Артық сөзді тап»

Бірнеше сөздің ішінен дыбыстық ерекшелігі бар сөзді табу ұсынылады.

Мысалы: қасық, қоян, кітап, қарбыз.

Бала сөздерді тыңдап, берілген тапсырмаға сәйкес ерекшеленіп тұрған сөзді анықтайды.

«Суретті таңда»

Логопед белгілі бір дыбысы бар сөзді айтады. Бала сол сөзге сәйкес суретті таңдайды.

Ойын барысында бала сөзді мұқият тыңдап, дыбыстық құрамына назар аударады.

Қимылды ойындардың маңызы

Мектеп жасына дейінгі балалар үшін ұзақ уақыт бір орында отырып тапсырма орындау қиын болуы мүмкін. Сондықтан фонематикалық естуді дамыту барысында қимылды ойындарды қолдану тиімді.

Мысалы, бала белгілі бір дыбысты естігенде секіреді, қолын көтереді немесе белгілі бір түсті карточканы көрсетеді.

Қозғалыс пен есту тапсырмасының үйлесуі баланың қызығушылығын арттырып, тапсырманы белсенді орындауына мүмкіндік береді.

Ата-ананың рөлі

Фонематикалық естуді дамыту тек логопедиялық сабақта ғана жүзеге аспауы керек. Ата-ана күнделікті тұрмыста қарапайым ойындар арқылы баланың есту қабілетін жетілдіре алады.

Мысалы, бірге кітап оқығанда белгілі бір дыбыстан басталатын сөздерді іздеу, сөздерді буынға бөлу, ұйқас сөздерді табу және дыбысты тыңдап қайталау сияқты тапсырмаларды қолдануға болады.

Ең маңыздысы — баланы қателескені үшін сынамау. Тапсырманы бірнеше рет қайталап, дұрыс орындаған кезде мақтап отырған жөн.

Логопедиялық жұмыста жүйеліліктің маңызы

Фонематикалық естуді дамыту бір немесе бірнеше сабақта толық қалыптаспайды. Жаттығулар баланың жасына және сөйлеу ерекшелігіне сәйкес жүйелі түрде жүргізілуі қажет.

Алдымен қарапайым дыбыстарды ажыратуға арналған тапсырмалар беріліп, кейін ұқсас дыбыстарды ажырату, дыбыстың сөздегі орнын анықтау және сөздің дыбыстық құрамына талдау жасау сияқты күрделі тапсырмаларға көшуге болады.

Әр баланың қабылдау мүмкіндігі әртүрлі болғандықтан, логопед тапсырмалардың күрделілігін баланың жеке ерекшелігіне қарай реттеуі қажет.

Қорытынды

Фонематикалық есту — баланың сөйлеу тілінің дұрыс қалыптасуына ықпал ететін маңызды қабілеттердің бірі. Дыбыстарды естіп ажырату дағдысы жақсы қалыптасқан бала сөздерді дұрыс қабылдауға, дыбыстарды нақты айтуға және тілдік материалды меңгеруге біртіндеп бейімделеді.

Мектепке дейінгі кезеңде фонематикалық естуді дамыту үшін ойын, сурет, қимыл, тыңдау және қайталау әдістерін үйлестіре қолдану тиімді. Логопедтің кәсіби жұмысы ата-ананың күнделікті қолдауымен толықтырылған жағдайда бала үшін қолайлы тілдік орта қалыптасады.

Қорытындылай келе, фонематикалық естуді дамыту — баланың дұрыс сөйлеуіне ғана емес, оның болашақтағы оқу және жазу дағдыларының қалыптасуына негіз болатын маңызды бағыт.

Практикалық ұсыныстар

Баламен күн сайын қысқа уақыт болса да дыбыстық ойындар ойнау.

Ұқсас дыбыстарды біртіндеп ажыратуға үйрету.

Сөз ішіндегі дыбыстың орнын анықтатуға тапсырмалар беру.

Жаттығуларды ойын түрінде ұйымдастыру.

Баланың әрбір жетістігін мадақтап, жағымды эмоционалдық орта қалыптастыру.

Қиындық байқалған жағдайда логопед маманның кеңесіне жүгіну.