Мектеп жасына дейінгі балалардың сөйлеу тілін дамытуда заманауи әдістерді қолдану

А лматы қаласы

Әуезов ауданы

«№186 бөбекжай балабақшасы» КМҚК

Мектепалды даярлық тобының тәрбиешісі

Даулетпакова Молдир Борамбековна

Мектеп жасына дейінгі балалардың сөйлеу тілін дамытуда заманауи әдістерді қолдану

Аннотация.

Бұл мақалада мектеп жасына дейінгі балалардың сөйлеу тілін дамыту мәселесі қарастырылады. Баланың қоршаған ортамен қарым-қатынас жасауында, өз ойын еркін жеткізуінде және әлеуметтік ортаға бейімделуінде сөйлеу тілінің маңызы ерекше. Мақалада мектепке дейінгі ұйымдарда қолданылатын заманауи әдіс-тәсілдер, ойын технологиялары, шығармашылық тапсырмалар, көрнекілік және цифрлық ресурстар арқылы балалардың сөздік қорын молайту, байланыстырып сөйлеу дағдыларын қалыптастыру жолдары ұсынылады. Тәрбиешінің баланың жеке ерекшеліктерін ескере отырып, қолайлы тілдік орта қалыптастыруы маңызды екені көрсетіледі.

Түйін сөздер: мектепке дейінгі тәрбие, сөйлеу тілі, сөздік қор, байланыстырып сөйлеу, ойын технологиясы, заманауи әдістер, шығармашылық, тілдік орта.

Мектепке дейінгі кезең – баланың тілдік қабілеті қарқынды дамитын маңызды кезең. Осы уақытта бала жаңа сөздерді меңгеріп, сөйлем құрауды, өз ойын жеткізуді, сұрақтарға жауап беруді және қоршаған адамдармен қарым-қатынас жасауды үйренеді. Сондықтан балабақшадағы тәрбие-білім беру үдерісінде баланың сөйлеу тілін дамытуға ерекше көңіл бөлінуі қажет. Баланың сөйлеу қабілетінің қалыптасуына тәрбиешінің дұрыс ұйымдастырған қарым-қатынасы, күнделікті әңгімелесу, ертегі оқу, ойындар, шығармашылық тапсырмалар және түрлі көрнекіліктер ықпал етеді. Балаға дайын жауапты ұсынудан гөрі, оны ойлануға, өз пікірін айтуға және сұрақ қоюға ынталандыру тиімді. Сөйлеу тілін дамыту жұмысының негізгі мақсаты – баланың сөздік қорын байытып қана қоймай, оны сөздерді орынды қолдануға, сөйлемді дұрыс құрауға және өз ойын жүйелі түрде жеткізуге үйрету. 1. Ойын арқылы сөйлеуді дамыту Мектеп жасына дейінгі бала үшін ойын – негізгі әрекеттің бірі. Сондықтан тіл дамыту жұмыстарын ойынмен ұштастыру баланың қызығушылығын арттырады.

Мысалы, «Сөзді жалғастыр» ойынында тәрбиеші сөздің бірінші бөлігін немесе сөйлемнің басын айтады, ал бала оны жалғастырады. «Кім не істейді?» ойынында балалар жануарлар мен адамдардың әрекетін сипаттайды: құс ұшады, балық жүзеді, бала ойнайды. «Суретті сипатта» тапсырмасында бала суреттегі заттарды атап қана қоймай, олардың түсін, көлемін, орналасуын және әрекетін сипаттайды. Мұндай ойындар баланың жаңа сөздерді меңгеруіне, сөйлем құрауына және өз ойын еркін жеткізуіне мүмкіндік береді.

2. Суретпен жұмыс жасау Сурет – баланың сөйлеу белсенділігін арттыратын тиімді құрал. Тәрбиеші бір суретті пайдаланып, балаларға түрлі деңгейдегі сұрақтар қоя алады. Мысалы: * Суретте кімдер бейнеленген?

* Олар қай жерде тұр?

* Балалар не істеп жатыр?

* Олардың көңіл күйі қандай?

* Оқиға әрі қарай қалай жалғасуы мүмкін?

Бұл әдіс баланы қысқа жауап берумен шектелмей, толық сөйлеммен сөйлеуге үйретеді. Сонымен қатар бірнеше суретті ретімен орналастырып, «Оқиғаны құрастыр» тапсырмасын ұйымдастыруға болады. Балалар суреттердің мазмұны бойынша шағын әңгіме құрастырады. 3. Ертегі арқылы тіл дамыту Ертегілер баланың сөздік қорын молайтып, байланыстырып сөйлеу қабілетін дамытуға үлкен мүмкіндік береді. Ертегіні жай ғана оқып бермей, оны талқылау, кейіпкерлердің әрекетін бағалау және оқиғаны жалғастыру тиімді.

Мысалы, ертегіні оқығаннан кейін:

«Егер сен кейіпкердің орнында болсаң, не істер едің?»,

«Ертегі қалай аяқталуы мүмкін?»,

«Кейіпкердің әрекеті дұрыс па?» деген сұрақтар қоюға болады. Сонымен қатар балаларға ертегі кейіпкерлерінің рөлдерін бөліп беріп, шағын сахналау ұйымдастыру олардың сөйлеуге деген сенімділігін арттырады.

4. Шығармашылық әдістерді қолдану Балалардың сөйлеу тілін дамытуда шығармашылық тапсырмалардың да маңызы зор. Балаларға еркін тақырыпта әңгіме құрату, жұмбақ ойлап табу, сурет бойынша әңгіме жазу, белгілі бір затты сипаттау сияқты тапсырмалар беруге болады. Мысалы, «Сиқырлы қапшық» ойынында бала қапшықтың ішіндегі затты көрмей ұстап анықтайды және оның белгілерін сипаттайды. Бұл тапсырма баланың сын есімдерді, қимыл атауларын және басқа да сөздерді қолдануына мүмкіндік береді.

5. Цифрлық ресурстарды тиімді пайдалану Қазіргі таңда балабақшада цифрлық технологияларды да орынды пайдалануға болады. Қысқа бейнематериалдар, дыбыстық тапсырмалар, интерактивті суреттер мен қарапайым мультимедиялық ойындар баланың қызығушылығын арттырады. Мысалы, балаларға дыбыс тыңдатып, оның қай жануарға немесе затқа тиесілі екенін тапқызуға болады. Бейнематериалды көргеннен кейін оның мазмұнын балалардың өздеріне айтқызу арқылы байланыстырып сөйлеуді дамытуға мүмкіндік бар. Дегенмен, цифрлық құралдар баланың тірі қарым-қатынасын алмастырмай, оны толықтыратын әдіс ретінде қолданылуы қажет. Тәрбиешінің рөлі Баланың сөйлеу тілін дамытуда тәрбиешінің сөйлеу мәдениеті ерекше орын алады. Тәрбиеші сөздерді анық, дұрыс және түсінікті айтуы, балалардың жауабын мұқият тыңдауы және олардың сөйлеуге деген талпынысын қолдауы керек. Бала қате жауап берген жағдайда оны бірден тоқтатып немесе ұялтпай, дұрыс нұсқасын жұмсақ түрде көрсету маңызды. Әр баланың сөйлеу қарқыны әртүрлі болғандықтан, тәрбиеші балаларға жеке қолдау көрсетуі қажет. Балабақшадағы тілдік ортаны байыту үшін күнделікті режимдік сәттердің өзін тиімді пайдалануға болады. Мысалы, таңертеңгі қабылдау кезінде баламен қысқа әңгімелесу, серуен кезінде табиғатты сипаттау, тамақтану кезінде тағамдардың атауларын қолдану, ойын кезінде балалардың әрекетін сөзбен сипаттау – барлығы тіл дамыту жұмысының бір бөлігі.

Практикалық ұсыныстар

Балалардың сөйлеу тілін жүйелі дамыту үшін тәрбиеші:

1. Балалармен күн сайын еркін әңгімелесу жүргізуі;

2. Жаңа сөздерді күнделікті қарым-қатынаста қолдануы;

3. Сурет бойынша әңгіме құратуы;

4. Ертегі мен шағын әңгімелерді жиі пайдалануы;

5. Қимылды және сөздік ойындарды ұйымдастыруы;

6. Балаларға ашық сұрақтар қоюы;

7. Баланың толық сөйлеммен жауап беруіне мүмкіндік беруі;

8. Шағын сахналау және рөлдік ойындарды қолдануы;

9. Әр баланың жеке сөйлеу ерекшелігін ескеруі;

10. Баланың кез келген сөйлеуге деген талпынысын мадақтап отыруы қажет.

Қорыта айтқанда, мектеп жасына дейінгі баланың сөйлеу тілін дамыту – балабақшадағы тәрбие мен білім беру жұмысының маңызды бағыттарының бірі. Баланың сөздік қорын молайту, байланыстырып сөйлеуге үйрету, өз ойын еркін жеткізуге мүмкіндік беру оның кейінгі оқу әрекетіне де оң әсер етеді. Заманауи әдістерді ойынмен, шығармашылықпен және күнделікті қарым-қатынаспен ұштастыру баланың тілге деген қызығушылығын арттырады. Ең бастысы – балаға сөйлеуге мүмкіндік беру, оны мұқият тыңдау және әрбір ойын еркін айтуына жағдай жасау. Тәрбиеші баланың тілдік дамуына қолайлы орта қалыптастырып, әр баланың сөйлеуге деген қажеттілігін қолдай білсе, баланың қарым-қатынас жасау, ойлау және өз ойын жеткізу қабілеті біртіндеп қалыптасады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Выготский Л.С. Ойлау және сөйлеу.

2. Ушинский К.Д. Балалар тәрбиесі туралы.

3. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуға арналған әдістемелік материалдар.

4. Мектепке дейінгі ұйымдарда тіл дамыту бойынша әдістемелік құралдар.