«МЕКТЕПАЛДЫ ДАЯРЛЫҚ БАЛАЛАРЫНЫҢ ЛОГИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ОЙЛАУЫН ДАМЫТУ»

«№32 жалпы білім беретін мектеп» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛ

«МЕКТЕПАЛДЫ ДАЯРЛЫҚ БАЛАЛАРЫНЫҢ ЛОГИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ОЙЛАУЫН ДАМЫТУ»

(Мектепалды даярлық педагогтеріне арналған)

Асанова Дина Абсаматовна

МАЗМҰНЫ

1. Түсінік хат

2. Әдістемелік құралдың өзектілігі

3. Мақсаты мен міндеттері

4. Логикалық ойлауды дамытудың педагогикалық негіздері..

5. Шығармашылық ойлауды дамытудың тиімді әдістері

6. STEM элементтерін қолдану

7. Ойындар мен практикалық тапсырмалар жинағы

8. Логикалық тапсырмалар

9. Шығармашылық тапсырмалар

10. Зерттеу және тәжірибелік тапсырмалар

11. Құрастыру және инженерлік тапсырмалар

12. Кіріктірілген ұйымдастырылған іс-әрекет үлгілері

13. Балалардың жетістігін бақылау және бағалау

14. Күтілетін нәтижелер

15. Қорытынды

16. Пайдаланылған әдебиеттер

1. ТҮСІНІК ХАТ

Мектепалды даярлық кезеңі – баланың мектептегі білім алуға психологиялық, танымдық және әлеуметтік тұрғыдан дайындалуының маңызды кезеңі. Осы жаста баланың қоршаған ортаны танып-білуге деген қызығушылығы артып, салыстыру, топтау, талдау, себеп-салдарлық байланыстарды анықтау және өз ойын еркін жеткізу қабілеттері қалыптаса бастайды.

Қазіргі мектепалды даярлық жүйесінде баланы тек белгілі бір білім көлемімен қаруландыру жеткіліксіз. Ең маңызды міндеттердің бірі – баланың ойлау, іздену, зерттеу, салыстыру, шешім қабылдау және өз идеясын ұсыну қабілеттерін дамыту.

Осыған байланысты ұсынылып отырған «Мектепалды даярлық балаларының логикалық және шығармашылық ойлауын дамыту» әдістемелік құралы мектепалды даярлық педагогтеріне арналған.

Құралда баланың жас ерекшелігіне сәйкес ойындар, логикалық жаттығулар, шығармашылық тапсырмалар, қарапайым тәжірибелер, құрастыру жұмыстары және STEM элементтері қамтылған.

Әдістемелік құралдың басты ерекшелігі – баланы дайын жауапты қабылдаушы емес, өздігінен ойланатын, зерттейтін және шешім табатын тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталуы.

2. ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛДЫҢ ӨЗЕКТІЛІГІ

Баланың логикалық ойлауы оның болашақтағы оқу әрекетінің негізін қалайды. Мектепалды даярлықта қалыптасқан қарапайым логикалық операциялар кейін математика, жаратылыстану, тілдік және басқа да оқу бағыттарын меңгеруге негіз болады.

Логикалық ойлау арқылы бала:

• заттарды салыстырады;

• ұқсастық пен айырмашылықты анықтайды;

• заттарды белгілеріне қарай топтастырады;

• заңдылықтарды байқайды;

• себеп пен салдарды ажыратады;

• мәселені шешудің жолдарын іздейді;

• өз шешімін түсіндіреді.

Ал шығармашылық ойлау баланың қиялын, елестету қабілетін, жаңа идея ұсынуын және қалыптан тыс шешім табуын дамытады.

Сондықтан логикалық және шығармашылық ойлауды қатар дамыту – мектепалды даярлықтағы маңызды педагогикалық міндеттердің бірі.

3. МАҚСАТЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ

Мақсаты:

Мектепалды даярлық балаларының жас ерекшеліктеріне сәйкес ойын, зерттеу, тәжірибе және құрастыру әрекеттері арқылы логикалық және шығармашылық ойлау қабілеттерін дамыту.

Міндеттері:

1. Балалардың салыстыру, талдау, топтастыру және қорытынды жасау дағдыларын дамыту.

2. Қарапайым заңдылықтарды анықтауға үйрету.

3. Баланың қиялы мен шығармашылық белсенділігін арттыру.

4. Өз бетінше шешім қабылдау дағдысын қалыптастыру.

5. Проблемалық жағдаяттарды шешуге үйрету.

6. Зерттеу және бақылау дағдыларын қалыптастыру.

7. Құрастыру және модельдеу арқылы инженерлік ойлауды дамыту.

8. Баланың өз ойын еркін айтуына жағдай жасау.

9. Жұптық және топтық жұмыс мәдениетін қалыптастыру.

10. Баланың мектепке танымдық дайындығын жетілдіру.

4. ЛОГИКАЛЫҚ ОЙЛАУДЫ ДАМЫТУ

Мектепалды жаста логикалық ойлау нақты заттар мен көрнекілікке сүйене отырып дамиды. Сондықтан педагог тапсырманы түсіндіру кезінде сурет, ойыншық, текше, геометриялық фигуралар, табиғи материалдар және конструкторларды тиімді қолдануы қажет.

Негізгі логикалық әрекеттер:

Салыстыру → Топтастыру → Реттеу → Заңдылықты анықтау → Себеп-салдарды табу → Қорытынды жасау

Мысалы:

Тапсырма:
Балаларға алма, алмұрт, сәбіз және бананның суреттері беріледі.

Сұрақ:
«Қайсысы артық? Неліктен?»

Бала «сәбіз артық, өйткені ол көкөніс, қалғандары жемістер» деп жауап беру арқылы топтастыру және логикалық дәлелдеу әрекетін орындайды.

5. ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ОЙЛАУДЫ ДАМЫТУ

Шығармашылық тапсырмада бір ғана дұрыс жауап болмауы мүмкін. Педагог баланың жауабын бірден «дұрыс» немесе «бұрыс» деп бағалаудан гөрі оның идеясын түсіндіруіне мүмкіндік бергені дұрыс.

Тиімді әдістер:

• «Егер де...» әдісі;

• «Қиялдағы әлем»;

• «Басқаша ойлап көр»;

• «Жалғастыр»;

• «Не болуы мүмкін?»;

• «Бір зат – бірнеше мүмкіндік»;

• еркін сурет салу;

• құрастыру;

• модельдеу;

• ертегіні жалғастыру.

Мысал:

Тапсырма: «Егер жаңбыр түрлі түсті болса...»

Балалар жаңбырдың қандай болатынын елестетіп, суретін салады және өз идеясын түсіндіреді.

Бұл тапсырма қиялды, сөйлеуді және шығармашылық ойлауды қатар дамытады.

6. STEM ЭЛЕМЕНТТЕРІН ҚОЛДАНУ

Мектепалды даярлықта STEM элементтерін күрделі ғылыми түсініктер арқылы емес, баланың күнделікті тәжірибесімен байланысты қарапайым тапсырмалар арқылы енгізуге болады.

STEM құрылымы:

S – Science – зерттеу
T – Technology – технологияны пайдалану
E – Engineering – құрастыру
M – Mathematics – санау, өлшеу, салыстыру

Мысалы:

«Қағаз көпір» жобасы

Балаларға қағаз және бірнеше текше беріледі.

Мәселе:
«Қағаздан ойыншық машинаны көтере алатын көпір жасай аламыз ба?»

Балалар:

1. идея ұсынады;

2. қағазды бүктейді;

3. көпір құрастырады;

4. тәжірибе жасайды;

5. нәтижесін салыстырады;

6. өз шешімін түсіндіреді.

Бұл тапсырма логикалық, шығармашылық және инженерлік ойлауды дамытады.

7. ЛОГИКАЛЫҚ ОЙЫНДАР

1-ойын. «Артығын тап»

Балаларға бірнеше заттың суреті көрсетіледі.

Мақсаты: заттарды белгілеріне қарай ажырату.

Тапсырма:
Алма – алмұрт – банан – сәбіз.

Сұрақ:
«Қайсысы артық? Неліктен?»

2-ойын. «Заңдылықты жалғастыр»

🔴 🔵 🔴 🔵 ___

Баланың міндеті – келесі фигураны анықтау.

Күрделендіру:

🔺 🟢 🔺 🟢 🔺 ___

Кейін үш элементтен тұратын заңдылық ұсынылады.

3-ойын. «Сиқырлы қорап»

Қорапқа бірнеше зат салынады.

Бала затты қолымен ұстап көріп, оның қандай екенін анықтайды.

Сұрақтар:

• Қандай пішін?

• Қатты ма, жұмсақ па?

• Үлкен бе, кіші ме?

• Қай зат болуы мүмкін?

4-ойын. «Кім қайда тұрады?»

Үй, ағаш, көл және тау бейнеленген сурет ұсынылады.

Педагог:

«Қоян көлдің оң жағында, түлкі ағаштың жанында, ал аю таудың алдында тұр. Қоян қай жерде?»

Балалар кеңістіктік қатынастарды анықтайды.

8. ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ТАПСЫРМАЛАР

«Бұл неге ұқсайды?»

Бұлттың, дақтың немесе абстрактілі пішіннің суреті көрсетіледі.

Балалар:

• жануар;

• адам;

• көлік;

• ғимарат;

• ертегі кейіпкерін

елестетіп, өз нұсқасын ұсынады.

«Суретті аяқта»

Балаға аяқталмаған сурет беріледі.

Мысалы:

Баланың міндеті – осы пішінді пайдаланып, өз суретін жасау.

Әр баланың жұмысы әртүрлі болуы мүмкін.

«Егер мен дизайнер болсам...»

Балаларға:

«Егер сен балабақша ауласын жобаласаң, онда не болар еді?» деген сұрақ қойылады.

Балалар өз ауласының макетін немесе суретін жасайды.

9. ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТӘЖІРИБЕЛІК ТАПСЫРМАЛАР

Тәжірибе «Не батады, не жүзеді?»

Балаларға су құйылған ыдыс және әртүрлі қауіпсіз заттар беріледі.

Мысалы:

• тас;

• пластик қақпақ;

• ағаш таяқша;

• қағаз;

• ойыншық.

Балалар алдымен болжам жасайды.

«Менің ойымша, ... жүзеді, себебі ...»

Содан кейін тәжірибе жасап, нәтижесін бақылайды.

Тәжірибе «Мұз қай жерде тез ериді?»

Екі мұз кесегі алынады.

Біреуі жылы жерге, екіншісі салқын жерге қойылады.

Балалар:

• бақылайды;

• салыстырады;

• қайсысы бірінші еритінін болжайды;

• қорытынды жасайды.

10. ҚҰРАСТЫРУ ТАПСЫРМАЛАРЫ

«Ең биік мұнара»

Балаларға текшелер немесе конструктор беріледі.

Мақсат: ең биік, бірақ құламайтын мұнара жасау.

Балалар мұнараның:

• биіктігін;

• тұрақтылығын;

• құрылымын

салыстырады.

«Менің көлігім»

Балалар конструктор арқылы өз көлігін құрастырады.

Кейін:

• көлігінің атауын;

• қандай қызмет атқаратынын;

• қай жерде жүретінін

айтып береді.

11. КІРІКТІРІЛГЕН ІС-ӘРЕКЕТ ҮЛГІСІ

Тақырыбы: «Көпір салайық»

Мақсаты: балалардың логикалық, шығармашылық және инженерлік ойлауын дамыту.

Қажетті құралдар: қағаз, текше, конструктор, ойыншық көлік.

Ұйымдастыру кезеңі

Педагог балаларға:

«Өзен үстінен көлік өтетін көпір керек. Біз оны қалай жасаймыз?» – деген проблемалық сұрақ қояды.

1-кезең – Ойлан

Балалар көпірдің қандай болуы керектігін айтады.

2-кезең – Жоспарла

Балалар өз идеясын сурет арқылы көрсетеді.

3-кезең – Құрастыр

Балалар топпен көпір жасайды.

4-кезең – Сына

Ойыншық көлік көпір үстінен жүргізіледі.

5-кезең – Қорытынды

Балалар:

«Біздің көпіріміз неге берік болды?»
«Қай жерін өзгертер едің?»
«Келесі жолы қандай көпір жасайсың?»

деген сұрақтарға жауап береді.

12. БАЛАЛАРДЫҢ ЖЕТІСТІГІН БАҚЫЛАУ

Баланың даму деңгейін бақылау кезінде оның тапсырманы орындау нәтижесімен қатар әрекет ету үдерісіне де назар аударылады.

Бақылау көрсеткіштері:

13. КҮТІЛЕТІН НӘТИЖЕЛЕР

Әдістемелік құралдағы тапсырмаларды жүйелі қолдану нәтижесінде бала:

• заттарды салыстыра алады;

• заттарды белгілі белгілеріне қарай топтастырады;

• қарапайым заңдылықтарды анықтайды;

• себеп-салдарлық байланыстарды түсіндіруге талпынады;

• логикалық сұрақтарға жауап береді;

• қарапайым проблемаларды шешеді;

• бірнеше шешім нұсқасын ұсына алады;

• өз ойын еркін жеткізеді;

• шығармашылық тапсырмаларға қызығушылық танытады;

• қарапайым тәжірибелер жүргізеді;

• өз болжамын айта алады;

• құрастыру және модельдеу әрекеттеріне қатысады;

• топта жұмыс жасайды;

• мектептегі оқу әрекетіне психологиялық және танымдық тұрғыдан дайындалады.

14. ПЕДАГОГКЕ ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫСТАР

1. Баланың жауабын бірден түзетпей, өз ойын түсіндіруге мүмкіндік беру.

2. Бір тапсырманы бірнеше тәсілмен шешуге жағдай жасау.

3. «Неге?», «Қалай ойлайсың?», «Тағы қандай жолы бар?» сұрақтарын жиі қолдану.

4. Дайын жауаптан гөрі баланың іздену әрекетіне мән беру.

5. Тапсырмаларды қарапайымнан күрделіге қарай ұйымдастыру.

6. Ойын, тәжірибе және қозғалыс элементтерін үйлестіру.

7. Балалардың әртүрлі жауаптарын құрметтеу.

8. Топтық және жұптық жұмысқа мүмкіндік беру.

9. Баланың қателесуінен қорықпауына жағдай жасау.

10. Әр баланың жеке шығармашылық идеясын қолдау.

15. ҚОРЫТЫНДЫ

Мектепалды даярлық кезеңінде логикалық және шығармашылық ойлауды дамыту – баланың болашақ оқу жетістігінің маңызды негіздерінің бірі. Баланың ойлау қабілеті дайын білімді жаттау арқылы емес, оны қоршаған ортаны зерттеу, салыстыру, тәжірибе жасау, құрастыру, сұрақ қою және өз шешімін іздеу барысында тиімді қалыптасады.

Ұсынылып отырған әдістемелік құрал педагогке мектепалды даярлықтағы оқу-тәрбие үдерісін қызықты әрі нәтижелі ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Логикалық ойындар баланың ойлау операцияларын жетілдірсе, шығармашылық тапсырмалар оның қиялы мен өзіндік идеясын дамытуға ықпал етеді. Ал STEM элементтері зерттеу, құрастыру, модельдеу және проблеманы шешу әрекеттерін бір ортаға біріктіреді.

Ең бастысы – әр баланың «Мен өзім ойлай аламын!», «Мен өзім жасап көре аламын!», «Мен өз шешімімді ұсына аламын!» деген сенімін қалыптастыру.

16. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. – Москва.

2. Пиаже Ж. Речь и мышление ребенка. – Москва.

3. Монтессори М. Метод научной педагогики.

4. Қазақстан Республикасының мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту саласындағы нормативтік-құқықтық құжаттары.

5. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.

6. Мектепалды даярлықта ойын және дамытушы технологияларды қолдану бойынша әдістемелік материалдар.

7. STEM-білім беруді мектепке дейінгі ұйымдарда қолдану бойынша педагогикалық тәжірибелер.