МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ҰЙЫМ БАЛАЛАРЫН ЕРТЕГІ ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІ АРҚЫЛЫ ДАМЫТУ

Жамбыл облысы

Шу ауданы

«Айналайын» бөбекжай -бақшасы

Құрастырған: Таналиева Джимакуль Ратжановна

МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ҰЙЫМ БАЛАЛАРЫН ЕРТЕГІ ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІ АРҚЫЛЫ ДАМЫТУ

Әдістемелік құрал

Шу ауданы 2026ж

«Мектепке дейіңгі ұйым балаларын ертегі құзыреттілігі арқылы дамыту»: Әдістемелік құрал / Құрастырған: Д.Р. Таналиева «Айналайын» бөбекжай-бақшасы меңгерушісі, 2026 жыл - 31 бет

Жинақ мектепке дейіңгі ұйымның педагогтері мен тәрбиешілердің жұмыстарына қажетті,мектепке дейіңгі тәрбиелеу мен оқыту жүйесін қамтамасыз ететін дербес іс-әрекеттер бойынша ұсынылған.

МАЗМҰНЫ

Кіріспе............................................................................................................3-5

Негізгі бөлім

1. Ертегі - фэнтезидің функционалдық-тақырыптық түрлері......................6-9

2. Мектеп жасына дейінгі балалардың ойлау қабілетін дамытуда
   «ертегі терапиясы» әдісінің маңызы...........................................................10-17

3. Мектепке дейінгі ұйымда ертегі терапиясын пайдалану арқылы балаларды байланыстыра сөйлеуге үйрету...................................................................18-24

4. Ертегі түрлері................................................................................................25-29

Қорытынды ...................................................................................................30

Қолданылған әдебиеттер тізімі ..................................................................31

КІРІСПЕ

«Мектепке дейіңгі ұйым балаларын ертегі құзыреттілігі арқылы дамыту» тақырыбына арналған. Құрал мектепке дейінгі ұйым педагогтарына көмекші құрал болып табылады.Әдістемелік құралда ертегілердің тәрбиелік мәні, балалардың эмоционалдық танымдық, шығармашылық және әлеуметтік дағдыларын дамытудағы ролі, ертегілерді оқыту, сахналау, талдау әдістері,сондай-ақ ұлттық салт-дәстүрлерді меңгертудің тиімді жолдары қарастырылған.Құралда балабақшада тәрбие үрдісініе ертегілерді тиімді енгізу әдістері,ертегі терапиясы, жасанды интелект арқылы ертегілер құрастыру, балалардың өзін-өзі тануына көмектесу. Сахналық қойылымдарды қойдыру барысында қызығушылықтарын арттыру жолдары сипатталады.

Әдістемелік құралда ертегілер тізімі, қолдану әдіс-тәсілдері,тәрбиешілер мен ата-аналарға арналған ұсынымдар,сондай-ақ балабақшада ертегілерді қолдануға арналған бағыт-бағдарлар берілген. Ертегіні кеңінен қолдануға арналған мақсаттары мен міндеттері анық айқындалған.Балалардың шығармашылық қабілетерін дмыта отырып,қиял әлемге деген дағдыларын қалыптастыру.Әдеби тіл нормаларын меңгерту.

Мектепке дейіңгі кезең – баланың қиялы шарықтап,ойы еркін дамитын ең маңызды шақ.Осы кезеңде ертегі-баланың ішкі әлемін бйытып,тілін дамытып,жақсылық пен жамандықты ажыратуға үйрететін ең құнды құрал болып табылады.

Ертегі – фэнтези бағыты – баланың арманы мен шынайы өмірді байланыстыратын шығармашылық көпір. Қиял әлемін құрстыру арқылы бала кейіпкер ойлап табады,оқиға желімсін дамытады, өз сезімін сөзбен жеткізуді үйренеді. Бұл үдеріс оның сөйлеу мәдениетін ,логикалық ойлауын және эмоционалдық интелектісін қалыптастырады. Ертегі арқылы әр баланың жүрегіне кішкентай ертегі әлемін ашу және оны шығармашылық арқылы дамыту маңызды.

Мақсаты:

Мектепке дейінгі ұйымының тәрбие-білім беру үдерісінде қолдану дағдыларын меңгеру, ертегілердің негізгі идеясы арқылы тәрбиеленушілердің балалық шақтан және өмір бойы онымен бірге жүретін ертегі мәдениетін бойларына сіңіру арқылы шынайы мінез құлықтарын қалыптастыру, үйлесімді сөйлеуін дамыту ертегілердің мазмұны негізінде тәрбиелеу

3

Міндеті:

Ертегі және фэнтези жанры туралы түсінік қалыптастыру

Кейіпкерледің мінез-құлқын талдау.

Қиялын ,есте сақтау қабілетін дамыту. Шығармашылық әрекетке баулу.

Өз ойларын ашық еркін жеткізу дағдысын қалыптастыру.

Әр баланың белсенділігін арттыру.

Ертегі әлемі бойынша кейіпкерлерге еніп талдау жасау.

Зерттеу обьектісі :

«Балалардың ертегі-фәнтези кейіпкерлерімен ойнау және шығармашылық әрекеті»

Негізгі сипаттамасы :

*Обьект –балалардың қиялы мен шығармашылық әрекеттері

*Қатысушылар –Мектепалды даярлық және ересек топ балалары

Қаралатын аспектілер :

1.Ертегі кейіпкерлерін таңдау және оларды ажырата білу.

2.Қиял арқылы жаңа кейіпкерлерді ойлап шығару.

3.Рольдер бойынша образға ену.

4.Сурет,шығармашылық ,сахналық әрекеттер арқылы фантазины қолдану.

Зерттеудің мақсаты :

*Балалардың қиялдық және шығармашылық қабілетін .сондай-ақ адамгершілік қасиеттерін дамыту жодарын анықтау.

Күтілетін нәтиже

1.Кейіпкерлердің дамуы:

*Басты кейіпкер өз қорқынышымен немесе әлсіздігімен бетпе-бет келеді.

*Кейіпкерлер арқылы жаңа дағдылар мен сенімділікке ие болу

2.Сиқырлы әлемнің ашылуы :

*Фантастикалық әлемнің қыр-сырларын ашу, кейіпкерге ену.

*Сиқыр мен фантазия оқиғасының шынайылығына ,үйлесімді етіп ену.

3.Мораль және әрекет:

*Батылдық,достық, махаббат немесе әділдік сияқты негізгі құндылықтарды игеру.

*Кейіпкерлердің әрекетері арқылы тыңдармандарға үлгі болу

4

4.Эмоциялық әрекет:

*Әрбір іс-әрекетке эмоция сыйлау

*Эмоционалды тұрғыда қарым-қатынас орнату.

*Эмоциялық қорқыныштарын жеңу

5.Ертегі әлемі :

* Қиял мен ойлау қабілеттері қалыптасады.

*Сөздік қорлары мен тіл байлықтары артады.

5

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1.ЕРТЕГІ ФЭНТЕЗИДІҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ ТАҚЫРЫПТЫҚ ТҮРЛЕРІ

Әдеби ертегі жанры қиял-ғажайып ертегілер, ертегі-астарлы әңгімелер, ертегі-новеллалар, ертегі-аңыздар, ертегі-миниатюралар, ертегі-балладалар, ертегі хроникасы, қалалық ертегілер және т.б. жанрлық түрлерімен жаңарды. .

Фантастиканы прозаның бір түрі ретінде қарастыра отырып, "фантастика оғаш-ерекше образдарды, нанғысыз құбылыстарды бейнелеуден ерекше-ойдан шығарылған, шындыққа жанаспайтын, "ғажайып" дүниені жасауға дейін созылады, ғалымдар фантастикалық прозаны ғылыми фантастика, "таза" фантастика, жауынгерлік және шытырман оқиғалы фантастика, балама тарих және қиял. Соңғы уақытқа дейін фантастикалық құбылыс отандық әдебиеттануда тек бір түрдің – ғылыми фантастиканың аспектісінде ғана қарастырылып келді. Фантастикалық әдебиеттің тағы бір түрі – фэнтези ұзақ уақыт бойы орыс ғалымдарының назарынан тыс қалды. Ғылыми фантастика шындықты ғылыми және көркемдік пайымдауды ұштастырады. Ғылыми және "таза" фантастиканың айырмашылығы бірінші жағдайда уақыт фантастикалық, екіншісінде кеңістік болатындығынан көрінеді.

Әдебиеттанушылар қиялды фантастиканың жанрлық түрі ретінде ажырата бастады, мұнда "сиқыршылықтың, сиқырдың, рыцарлық эпостың қисынсыз мотивтері пайдаланылады, ортағасырлық шындықтары бар виртуалды әлемдер бейнеленеді, мұнда ғылымның рөлін сиқыр атқарады. Мұндай туындыларды ғылыми фантастика сияқты болжауға, логикалық түсіндіруге болмайды. Бірақ оларда фатум, "жақсылық пен жамандықтың" екілік этикалық қарсылығы, кедергілерді жеңгені үшін сыйақы, ғажайыптың болуы басым. Фантастикалық және фантастикалық шығармаларда шытырман оқиғалы сюжет бар, сондықтан олардың әртүрлі модификацияларын ажыратуға болады: шытырман оқиғалы-фантастикалық, қаһармандық-фантастикалық, фантастикалық детективтер мен қиял: қаһармандық, жауынгерлік.

Көркем әдебиет жанрының уақыт пен кеңістікті түсінуде өзіндік ерекшеліктері бар. "Шежіре тұрғысынан өткен тарихи шығармаларға, қазіргі заман әлеуметтік–психологиялық шығармаларға, болашақ ғылыми-фантастикалық шығармаларға, утопияларға, дистопияларға жатады. Үш заманның да қазіргі заманнан шығатын жолы бар". Демек, уақыттың түрленуі, өткеннің, бүгіннің және болашақтың тоғысуы, әртүрлі өлшемдегі оқиғалардың бір мезгілде болуы сюжет пен композицияның құрылысына әсер етіп,

6

фантастикалық жанрдағы шығармалардың негізі болып табылады.

"Өткен, бүгін, болашақ" триадасында фантаст-жазушылар болашаққа, қиялда – өткенге және бүгінге басымдық береді. Олар үшін қазіргі уақыт басқа кеңістікте және уақытта болып жатқан оқиғалардың фоны (сюжеті) болып табылады. Қазіргі шетелдік әдебиеттану мен сынның қиялға деген үлкен қызығушылығына қарамастан, әдебиеттің бұл сегментін дамытудың барлық мәселелері толық көлемде қарастырыла бермейді. Көптеген пікірталастар мынадай мәселелерді тудырады: ұлттық әдебиеттегі қиялдың қызмет ету ерекшеліктері, қиялдың басқа жанрлармен байланысы, қиялдың типологиясы мен поэтикасы.

Фантастика (грек. Phantastike – бейнелеу өнері) – 1) көркем әдебиеттің бір түрі; 2) шындыққа жанаспайтын, қиялға, сиқырға негізделген көркемдік жасау тәсілі.

Көркем әдебиетке деген қызығушылық тарихтың бетбұрыс кезеңдерінде, ғылыми және өндірістік төңкерістерде, әлеуметтік және рухани сілкіністерде күшейе түсті. Көркем әдебиеттің рөлі орасан зор, ол оқырманның санасына әсер етіп, өзін жерлес ретінде сезінуге, планетаға, адамзат баласына жауапты болуға көмектесті, психологиялық тұрғыдан оларды болашақ дүниені қабылдауға дайындады.

Ғылыми фантастика – халық арасында кең тараған әдеби жанр.

"Қиял" - ересектерге арналған ертегілердің бір түрі, оның орталығы негізінен зұлымдықпен күресу. "Қиял әлемі" кітабының авторы Лин Картер қиялды ғылыми әлемге де, басқа әлемге де жатпайтын ғажайыптар туралы әңгімелер деп анықтады. Мұндай туындылар көбінесе мифологиялық және ертегілік образдар негізінде жасалған .

Рэй Брэдбери: "Фантастика – бұл бізді қоршап тұрған шындық, ол ойлауға, демек, шешім қабылдауға, баламаларды табуға және болашақ прогрестің негізін қалауға үйретеді", - деп дәлелдеді.

Фантастика сюжет пен оқиғалардың динамизмі, ғылыми-техникалық прогрестің мүдделерінің міндетті түрде үйлесуі, шытырман оқиғалы элементтің болуы, кейіпкердің қаһармандық сипаты сияқты ерекшеліктерімен сипатталады.

"Қиял" ұғымы бойынша ғылыми емес, ертегіге жақын фантастика түсініледі. Ғылыми фантастика мен қиялдың ұқсастығы бір жерде: фантаст жазушылар фантастикалық фантастикаға жүгінеді, ғылыми фантастика сияқты мәселелерді шешеді: уақыт пен кеңістік, адамның өмірі мен өлімі. Айырмашылығы, қиял әдеттен тыс, мүмкін емес нәрсені ең оғаш жолмен түсіндірді

7

түрлендірулер ғылыми эксперименттермен түсіндірілді, ғажайыптарды ғарыштан келген шетелдіктер жасады және т.б. Қиялда, әдетте, шын мәнінде болмайтын бірдеңе болуы мүмкін еді. Ғылыми фантастикада бұл болашақта немесе қандай да бір жағдайда не болуы мүмкін екендігі туралы болды.

Ғылыми фантастика мен қиялды салыстыра отырып, О.Яковенко қиялдың жанр сияқты ерекшеліктерін бөліп көрсетеді: 

1) қиял-ғажайып туындылардың мүмкін дүниелерге қатыстылығы;

2) ортағасырлық ортаның болуы;

3) фантастиканың жоғары дәрежесі;

4) ғылыми емес, қисынсыздық, сиқырдың алдын ала анықталған болуы. К.Смиттің зерттеуі бойынша қиялдың бастауы ХVІІІ ғасырға жатады. Т.Савицкая да XVII ғасырдағы готика ғылыми фантастика, фэнтези және қорқынышты әдебиетке ыдырап кеткенін алға тартып, бұл оймен келіседі. Фэнтези - ағылшын әдебиетінің аллегориялық дәстүрінің жалғасы.

Бұл жанрдың дамуындағы қазіргі кезеңнің өзіне тән белгісі – қиялдың негізгі бағыттарын жетілдіру және көркемдік синтездеу, сонымен қатар оның жаңа түрлерінің - балалар қиялының, юморлық және т.б. пайда болуы. Қазіргі әдебиеттану ғылымының өзекті мәселелері - қиялға, жазушының, қиял-ғажайып жазушының әдеби процестегі орнына қатысты біртұтас әдіснамалық көзқарасты дамыту.

Қазіргі қиял мен Виктория қиялын салыстырайық. Виктория фантазиясы арман түрінде көрінеді немесе әртүрлі фрагменттерден тұрады. Қазіргі жазушылар үйлесімділіктің көрінісі болып табылатын және ең аз егжей-тегжейлі сипатталған, берік және бұзылмаған, нақты құрылымдалған көркем дүниені бейнелеудің тұтастығына ұмтылады. Виктория қиялында кейіпкер/кейіпкер негізінен бойдақ болса, қазіргі қиялда кейіпкер топқа жатады – балалар, достар, т.б. Тиісінше, ол ұжымдық сананың белгілі бір белгілерінің тасымалдаушысына айналады. ХІХ ғасырдағы қиял-ғажайып шығармаларда адам бойындағы кемшіліктерге (ашкөздік, өзімшілдік, т.б.) ашу-ыза білдірілсе, ХХ ғасырдағы қиял-ғажайып дүниелер философиялық-адамгершілік мазмұнының аясын кеңейтеді. тақырыптар мен мотивтердің белгілі бір әлеуметтенуі есебінен. Қазіргі жазушылар шексіз билікке ұмтылуды, дүниенің үстемдігін, басқалардың езгісін айыптайды.

Фэнтези әдебиетінің ең көрнекті өкілі, сонымен қатар оның теоретигі Джон Р.Р. Толкиен. Оның "Сақиналар әміршісі" (1954) эпопеясының идеялық-бейнелік құрылымымен әлемді көркемдік тұрғыдан көрудің белгілі бір тәсілі байланыстырылады. Толкиеннің ойынша, қиял оқырманға жан тыныштығын қалпына келтіру үшін шынайы, "қасиетті" шындықты табу сияқты шындықтан

8

қашуға мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, көркем әдебиеттегі фантастика балаға дүниені жан-жақты тануға көмектесетін екінші дәрежелі шындықты модельдеу және құру құралы деп айта аламыз. Фантастикалық әдебиетте, кез келген басқа әдебиет сияқты, көркем шығармаға өзіндік көзқарас әкелетін авторлық із бар.

9

2.МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ОЙЛАУ ҚАБІЛЕТІН ДАМЫТУДА «ЕРТЕГІ ТЕРАПИЯСЫ» ӘДІСІНІҢ МАҢЫЗЫ

Мақсаты: «Ертегі терапия» туралы ұғым беру, маңыздылығын ашу, «Ертегі терапияның» түрлерімен таныстыру, әр бір оқиғаны, әрбір кейіпкерді, әрбір бейнеленген сюжетті түсіне отырып, шыққан қорытындыны ұғыну, тиімділерін тәжірибеде пайдалану.

Міндеттері: мектепке дейінгі ұйымда «ертегі терапиясын» пайдалану арқылы балаларды байланыстыра сөйлеуге үйрету. Мектеп жасына дейінгі балаларға «ертегі терапиясын» қолдану арқылы креативті ойлауын дамыту. Театр арқылы бала шығармашылығын дамыту. Психокоррекциялық жұмыстың маңыздылығы.

Әдіс-тәсілдері:

1. Ертегіні әңгімелеу. Бұл әдіс баланың елестете алу қабілетін, қиялын дамытады. Балаға бұл ертегіні қатысқан немесе қатыспаған кейіпкердің атынан баяндап беруді ұсынуға болады.

2. Ертегіні қайта жазу немесе толықтыру. Ертегінің мазмұны немесе оқиғаның шиеленісуі, аяқталуы ұнамаған кезде қолданылатын әдіс. Ертегіні қайта жазып немесе кейіпкерлерін өзгертіп, бала өзінің бойындағы өзгерістерді көрсетіп, шешімін таппай жүрген жағдайларды шешіп, өз ішіндегі толғаныстардан босай алады.

3. Қуыршақтар арқылы ертегіні сахналау. Бұл баланың қимыл – қозғалыстарын неғұрлым шынайы етіп, қуыршақтың мінез – құлқын да шынайы сомдай алуына көмектеседі. Қуыршақтармен жұмыс жасау арқылы бала өз бойындағы өзгерістер мен эмоцияларды жағдайларға байланысты көзрсете алмайтын жақтарын көрсетуге мүмкіндік алады.

4. Ертегіні құрастыру. Кез–келген қиял–ғажайып ертегілерде мазмұнның даму заңдылықтары бар. Басты кейіпкер бір отбасында дүниеге келіп, қиындықтарға тап болып, ол кедергілерді жеңеді және үйіне оралады. Сонымен, ертегі барысында кейіпкердің өмірі ғана сипатталмай, жеке тұлғаның қалыптасу кезеңі айтылады.

Қазіргі таңда қоғам мүддесіне лайықты, жан-жақты жетілген ертеңгі қоғам иегері боларлық азамат тәрбиелеп өсіру, отбасының, балабақшаның, барша жұртшылықтың міндеті болып отыр.

Бүгінгі күн талабы жалпы білім беру жүйесіне, соның ішінде мектепке дейінгі ұйымдардың білім мазмұны мен тәрбиелеу  әдістеріне үлкен міндеттер жүктеуде.  Осыған сәйкес мектепке дейінгі білім беру мен тәрбиенің басты мақсаты – баланың өз тұлғалық мүмкіндіктерін жүзеге асыру үшін барлық

10

жағдайды тудыру, баланың даралығын ашу, оның айқындалуына, дамуына, тұрақтануына көмек беру. Әрбір бала қайталанбайтын, ешкімге ұқсамайтын даралық ретінде қалыптасуы тиіс.

«Ертегі терапиясы» – психотерапияның құрамдас бөлігі. Баланың ертегі сюжетіне әсерленуі, кейіпкердің қиыншылықтарына алаңдауы оның келешекте өз алдында пайда болатын кедергілерден қиналмай өтуіне іштей дайындығын туындатады. Практикалық психологияның«ертегі терапия» бағыты – баланың жақсылық пен жамандықты айыруына, мінез-құлықтық стереотиптерді тануына көмектесіп, адамдардың өмірде алдынан шығатын сан түрлі қиыншылықты ең соңында жеңе аларына деген сенімін нығайтады. «Ертегі терапиясын» адамның рухани жан дүниесіне үйлесе отырып тәрбиелейді. Көптеген адамдар «ертегі терапиясын» балалармен ғана жүргізу керек деп айтады. Соның ішінде мектеп жасына дейінгі балалармен. Бірақта, психологиялық қызмет барысында «ертегі терапиясын» қолданғанда адамның жасы мүлдем шектелмейді.

«Жан тұрмысы өркендеу үшін, яғни ойы, ақылы кеңейіп, құлқы түзеліп, тілі баю үшін жас балаға ертегі тым қымбат нәрсе», - деп М.Жұмабаев айтып кеткендей, ертегінің бала тәрбиесінде алар орны ерекше.Болашақта логикасы, шығармашылығы дамыған, еліміздің іргесін берік қалайтын жастар тәрбиелегіміз келсе, ертегіге ерекше көңіл бөлейік.

Жалпы психологтар бала тәрбиелеу мәселесінде құрғақ ақыл айтудың, ескеру мен дауыс көтерудің жарамсыз екендігін толықтай дәлелдеді. Бұлар жаһанданулық қоғамға қадам басқан жаңа ғасыр үшін көнерген, өз күшін жоғалтқан әдістер деп танылған. Есесіне, «ертегі терапиясы» арқылы баланың санасын өздігінен кері нәрселерге қарсы тұрарлық күш беру шарт деген тәсілді ұсынады. «Сабағыңды жақсы оқы, қолыңды жумай дастарқанға отырушы болма, ата-анаңды сыйла, үлкенмен керіспе» дейтін ескертпелер баласы бар үйде күнде он рет қайталанады. Мың сан қайталанулардан соң бала санасы ести тұра мұндай ескертпелерді мүлдем қабылдамайтын күйге жетіп, тек өз білгенінше әрекет етеді. Өйткені, ол сабақты жақсы оқымаса не боларын немесе ата-анасын құрметтемеудің ақыры немен аяқталарын білмейді.

Ал, «ертегі терапия» ең бірінші оған болашақ туралы сұрақтарға жауап береді, ертегінің финалында болатын нәтижелерден ол келешек туралы ой түйеді.

Мысалы: ертегідегі үнемі жуынатын мысықтың баланы тазалыққа үндейтін әдіске жұмылдырылғанын айтады. Мұндай ерікті энергиялар баланы жалқаулықтан арашалайтын көрінеді.

11

«Ертегі терапиямен» жұмыс жасау тек мамандарға тән емес, бұл ата-ана үшін де міндетті нәрсе. Айталық, «Мақта қыз» ертегісін арнайы қойылым етіп тамашалайтын қара көздеріміз аз болса, психологтар орыс отбасыларында баланың көңілін көтеру мақсатында көптеген ертегілерді арнайы қойылым ретінде үнемі қайталап тұратынын айтады. Ертегі – отбасы үшін тек тыңдауға ғана емес, қойылым ретінде де сахналауға да ыңғайлы. Әкелерге – Ерназар, шешелерге – мыстан кемпір, ұлдары – алтын сақасын іздеген бала болып ертегі сомдаған шаңырақ қандай бақытты. Бұл отбасындағы өсіп келе жатқан бүлдіршіндер үшін«ертегі терапиясы» ғана емес, ересектер үшін де таптырмас татулықтың көрінісі болып табылады.

Әдетте, ертегіні отбасында әже немесе ана айтады. Көп жағдайда ертегіге әке араласпайды. Ал,«ертегі терапиясы» айтарлықтай әсер етуінде отбасы мүшелерінің түгел дерлік қойылымға қатысуы бүлдіршін үшін аса үлкен қуаныш. Ол ертегінің өзі үшін қойылғанын аңғарады. Және түрлі персонаждардың ойнап жүрген туыстарының өзін жақсы көретінін аңғарады. Осылайша өткен әрбір сәт баланың кеудесіне жақсылық дәнін себеді. Орыс психологтары бұл мәселені ертерек ұғынды. Балабақшада осы әдісті біраз жылдан бері қолданып келемін. Айталық, мақтаншақтығының кесірінен аузындағы ірімшігінен айрылып қалатын қарға мен қу түлкі туралы ертегіні қойылымға айналдырып түсіндіргенде, балаларды қарғаның рөлінде сомдату арқылы оны тапқырлыққа баулимыз.

Қазақ халқының жас  ұрпаққа  тәрбие берудегі тиімді құралдарының бірі - ертегі. Ертегілердің мазмұнында халықтың тыныс-тіршілігі, әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері, бақыт жолындағы күресі, адамдардың өзара қарым-қатынастары мен мінез-құлықтары, адамдардың еңбексүйгіштігі, өз халқына, Отанға, туып-өскен табиғатқа деген сүйіспеншіліктері бейнеленген.

Т.Барласұлы ертегініңадам баласына тәлім-тәрбиелік, рухани маңызы жөнінде айта келіп: «Ертегі - рухани тәрбиенің мәні аса зор, көзіміз көріп, қүлағымыз ести алмайтын, тек ақылмен ажыратып, жүрекпен ғана түйсіне алатын материалдық әлеммен бірге шегі жоқ рухани әлем болмысының біртұтас түсінікті баян етілген көрінісі», - деп анықтама береді.

Ресейлік жазушы А.Н.Толстой «Ертегі – біз ұсақтап жинақтайтын, халықтың ұлы рухани мәдениеті, және де ертегі арқылы біздің алдымыздан халықтың мыңжылдық тарихы ашылады»,- деген екен. Көбінесе ертегілердің тәрбиелік құралы екеніне ата-аналар, яғни үлкендер сенбей жатады. Бұған К.Д.Ушинский көңіл бөліп былай деп жазды: «Халық ертегісінде балалардың ұлы және орындалған жыры бар  – халық балаларға өз армандарын айтады, асып кетсе, халықтың өзі осы арманға жартылай сенеді».

12

А.С.Макаренко балаларға ертегілерді қолдану әдістемелері туралы былай деді: «Кішкентай балаларға ертегілерді айтуда көптеген ертегілерді қысқартуға, тілін өзгертуге, ертегіні толық түсінушілікке әкелуге болады және солай ету керек».

Әрі қарай А.С.Макаренко ата-аналарға ертегілерді таңдағанда оның идеялық көркем әдеби мағынасына көңіл бөлу керектігін айтады: «Балаларға арналған ең жақсы ертегілер, әрқашан жануарлар туралы ертегілер болып табылады. Орыс халық ертегілерінің байлығында мұндай ертегілер өте көп және олар өте жақсы ертегілер. Сол сияқты басқа халықтар да ертегілерге бай». А.С.Макаренконың бұл сөздерінің қазақ халық ертегілеріне де толық қатысы бар. Атақты педагог В.А.Сухомлинский балаларға ертегілердің үлкен эмоционалды әсері бар екенін айтып, келесідегідей жазды: «Бала фантастикалық бейнесі бар сөздерді естігенде немесе айтқанда, бала жүрегі аблығады». В.А.Сухомлинский жазған кезде оның ойына ерекше көңіл бөлу керек: «Мен ертегі  оқуды тыңдағаннан бөлек, ертегіні ойлап шығарусыз елестете алмаймын».

«Ертегі терапиясын» жүргізу – адамзат дамуындағы тәрбиелік психологияның ең бір көне әдістерінің бірі және қазіргі заманғы ғылым тәжірибиесіндегі жаңа, жас әдістердің бірі болып табылады. Ертегі терапиясы  тәрбие арқылы баланың көзқарасын бағдарлау және ішкі әлемінен хабардар болу тәсілдері. Ер Төстік ертегісінде балақайларымыз достықтың үлкен үлгісін көреді. Оған көмек қолын созған Көлтауысар мен Желаяқ секілді алыптардың еңбегі тек достықты ғана насихаттамайды, ерекше болмыстары арқылы баланың тапқырлық деңгейін де жоғарылатады. Ер Төстік бала жер бетінде көптеген патшалықтарды көрсе, жерастында да көптеген патшалықтардың қонағы болды. Бұл бала психологиясына Отан ұғымын сіңіреді, белгілі бір мемлекеттің заңнамаларына бағыну мәселесін ұғындырады.

 Е.В.Чехтың пікірі бойынша «ертегі терапиясының» бірнеше түрін белгілеуге болады: ертегіні айту, ертегіні сурет арқылы салу, ертегі терапиялық диагностика, ертегі құрау, қуыршақ жасау, ертегіні қою және тағы басқа.

«Ертегі терапиясы» тек ата-ана үшін емес, ұстаз үшін де топпен жұмыс жүргізу барысында өте тапқыр әдіс болмақ. Адам баласында нашар деп бағаланатын көптеген мінездер бар. Соның бірі – жалқаулық. Жалқаулықты қаралайтын ертегілер мол болғанымен, дені баянға құрылады. Ертегіні тыңдау бір басқа да, оны сомдаудың жөні бір басқа. Жалқаудың рөлін ойнаушы бала өзі қайталап отырған болмыстың шын мәнінде кім екенін түбегейлі ұғынады да, ондай одағай әрекеттерді қайталамауға тырысады.

13

Т.Д.Зинкевич-Евстигнеева «ертегі терапиясын» төмендегідей түсіндіреді:

- емдеу (психотерапиялық болып табылатын баланың ішкі білімін ашу);

- мағына іздеу үдерісі (әлем туралы білімнің мағынасын ашу);

- шынайы өмірдегі және ертегідегі оқиғалар мен тәртіптердің арасындағы байланыстың білімі;

- мәселелік оқиғаларды объективтілеу;

- баланы тәрбиелеу және оған білім беру.

«Ертегі терапияның» бір ұтымдылығы – бала тілімен жеткізілуінде, баланың ой ауқымына тән оқиғалар дәрежесінде ситуация құруында. Бала ертегі тыңдау арқылы өзін-өзі емдеп, түрлі шығармашылық қабілетінің ашылуына мүмкіндік алады. Барлық ертегілерде басты кейіпкердің еркін өмірге қол жеткізуі, Отанының тәуелсіз дамуы басты мұрат ретінде бағаланса, ертегі арқылы балақайлар өздік кеңістік пен еркіндік ұғымын түйсінеді.

«Ертегі терапиясының» жетекші идеялары болып:

• өміріндегі мүмкіндіктері мен өмірінің құндылығын, өзіндік потенциалдарын сезіну;

• оқиға мен амалдардың себеп-салдарын түсіну;

• қоршаған ортаны түйсінудің әртүрлі стильдерін танып-білу;

• қоршаған ортамен өзара жасанды әрекет ету;

• үндестік пен күшті сезіну.

Әрбір жағдайда, әрбір кеңес беру кезіне сәйкес келетін ертегілер таңдалып алынады немесе арнайы құрастырылады. Бұл «ертегі терапияның» оқыту тақырыбы болады.Әртүрлі образдағы ертегілер клиентке әртүрде ұсынылады: ертегіні талдау, ертегіні айтып беру, шығарма, қуыршақ дайындау, драматизация, сурет салу, ойындар, медитация және т.б. 

Ертегі терапиясымен әсер ету ертегінің бес түрінің көмегімен жүзеге асады:

• Дидактикалық.

• Психотерапиялық.

• Медиативті.

• Көркемдік.

• Психокоррекциялық.

«Ертегі терапиясы» арқылы балаға мынадай қасиеттерді сіңіруге болады:

• Баланың шығармашылығы дамиды.

• Ойлау қабілеті дамиды.

• Баланың бойында тапқырлық дамиды.

• Өз ойын жеткізе білу.

14

• Сөйлеу мәдениеті және т.б. қасиеттері дамиды.

Қазіргі таңдағы көптеген зерттеулердің нәтижелеріне сүйенер болсақ, «ертегі терапиясы» емдік мақсаттағы терапия екенін түсіндіріп, дәлелдеп отыр. Оларға қысқаша тоқталып кетер болсақ:

• Әлеуметтік ортада туындап отыратын көңіл-күйдегі агрессивті сезімдерден босаңсу. Сурет салу, живопись, түрлі-түсті бояулар мен глинаны пайдалана отырып, мүсіндер жасау – адам бойындағы психикалық қысымдардан босаңсуына пайдасын тигізетін ең бір зиянсыз әдіс.

• Психотерапияны жүргізудің вербальды түріне қарағанда, көптеген бейнелердің көмегімен ішкі уайымдаулар мен санасыз түрде кикілжіңге түсу себептерін сыртқа шығару оңайырақ болады. Яғни, терапияның тиімді әрі пайдалы жақтары осыдан байқалады. Сонымен қатар терапия барысын алға, жағымды жағынан ілгерілеуін тездетеді.

• Терапия жүргізу процесінде диагностикалық жұмыстармен интерпретация жасаудың негізгі мүмкіндіктерін нақты беріп отырады. Баланың жасап шығарған шығармашылық туындыларының шындықтағы бар нәрсе екенін ол өзі жоққа шығара алмайды. Баланыңшығармашылық жұмысының стилі мен мазмұны ол жөнінде көптеген ақпарат беріп отырады.

• Көптеген арыла алмай жүрген ойлар мен қиын ауыр сезімдермен жұмыс жүргізуге болады. Кейбір уақыттарда үдемелі сезімдер мен қандай да бір наным-сенімдердің себептерін  анықтаудың, оны түсіндіре алудың бірден-бір жолы – осы вербальды емес әдіс арқылы қарым-қатынас жасау болып табылады.

• Терапиялық өзара қарым-қатынасты нығайтуға көмегін тигізеді. Топ мүшелерінің шығармашылық жұмыстарындағы кейбір элементтерінің ұқсас келуі өзара жағымды сезімдер мен бір-біріне деген эмпатияның қалыптасуын тездетеді.

• Іштей өзін-өзі реттей алушылық пен өзін-өзі бақылай алу сезімінің пайда болуына әсерін тигізеді.

• Өз сезімдеріне зейін қоя отырып, көңіл бөлуін дамытады және нығайтады.

Балалар ертегіге ене отырып, нақты жағдайда шығармашылық конструктивті өзгерістің жаңа мүмкіндіктерін ашады және өзіне күш жинап, өздеріне жаңа ресурс аша отырып, өз өміріндегі оқиғаларға ауысады, басқаша ойлай бастайды, басқа қырынан қарай бастайды және оның конструктивті әлеуметтік моделіне  кіріседі.

«Ертегі терапиясының» когнитивті және шығармашылық аспектілері ерекше маңызды. Ертегіге талдау жасау (когнитивті талдау) рухани құндылықтарға жанасуды, күнделікті жағдайларға

15

қатысты  көзқарасты өзгертеді немесе едәуір байытады. Қиялдың шығармашылық энергиясын – шығарма, сурет салу, қуыршақтар дайындау, ертегіні драматизациялау (шығармашылық аспектілер) арқылы шығаруға мүмкіндік береді. Барлық осы күштер өз өмірін конструктивті өзгертуге көмегін тигізеді.

Көптеген зерттеу жұмыстары көрсеткендей - ертегідегі теңестірулер, яғни, баланың күйіне тікелей әсерін тигізеді. Ғажайып әсерлер жеке тұлғаның өзіндік, жекелік ресурстарын белсендіре түседі. Көптеген образдар, қоршаған ортамен өзара қарым-қатынас орнатудың жаңа мүмкіндіктерін ашады, адам санасын оятып, белсендіреді.

Мектеп жасына дейінгі  баланың даралығын ашу үшін «ертегі терапиясын» қолдана отырып, оның танымдық ойлауын дамытудың маңызы зор. Атақты педагог А.Сухомлинский: «Бала кезде 3 жастан он екі жасқа дейінгі аралықта әр адам өзінің рухани дамуына қасиетті нәрсенің бәрінде ертегіден алады» - деген.

Ертегі – баланы тәрбиелеуге арналса, «ертегі терапиясы» сол тәрбие арқылы баланы жөнге салу, онын көзқарасын бағдарлау және ішкі әлемінен хабардар болу тәсілдері.

«Ертегі терапиясы» арқылы сенімсіз, агресивті, қорқынышы басым балалармен жұмыс істеуге болады, олармен: ұят, өтірік, кінәні сезіну және т.б. қиындықтарда қолданылады. Сонымен қатар, «ертегі терапия» үдерісі балаға өз қиындықтарын түсінуге, талқылауға және де сол қиындықтарды шешудің түрлі жолдарын көруге мүмкіндік береді.

«Ертегі терапиясын» мектеп жасына дейінгі балаларға қолдану  барлық уақытта оларға мерекелік көңіл-күй сыйлайды. Егер де ертегіні өте жоғары деңгейде ұйымдастыра білсе, кейбір қиын мәселелерге қатысты жүргізілетін терапиялық жұмыстар да өзінің көмегін тигізеді.

«Ертегі терапиясын» қолдану  арқылы баланың креативті ойлауын дамытудың маңызы зор. Креативтік ойлау балалардың ертегідегі проблемаларды шешу дағдыларына ықпал ете отырып, нұсқаларды зерделеп, ертегі мазмұнын сындарлы, әрі креативті етіп құрастыруына мүмкіндік береді. Креативтілік ағылшынның «Creativity» сөзінен аударғанда шығармашылық деген мағынаны береді. Креативтілік – жаңаны құрумен байланысты әрекет нәтижесі, шығармашылық өнім.

Бүгінгі таңда  тұлғаның креативтілігі - бұл өте маңызды және сапалы қасиет. Тұлғаның креативтілігі кез келген деңгейде, кез келген сатыда өріс алып келеді.

16

Егер адам басқа адамдардан ерекше болып көрініп, жаңа түсініктермен ойлауға тырысқысы келсе, онда ол адамға  креативтілігін дамыту қажет. Бірақ бұл жағдайға қол жеткізу күрделі үрдіс және оған адамның қалауы мен ниеті болуы маңызды.

Бастапқы кезеңдерде креативтілікті тек қана дарынды балаларда ғана дамытуға болады деген пікірлер қалыптасып, кейін шығармашылық ойлауды кез-келген  балада дамытуға болатыны дәлелденген. Бұл баланың креативті ойлауын дамытуға байланысты тапсырмалар мен  жаттығулардың жауаптарында қате жауаптың болмауымен түсіндіріледі. Баланың жеке тәжірибесі және оның негізгі әрекет ету формалары дамытудың негізгі факторы болып табылады. Креативтілікті дамытуға қолайлы, яғни  сенситивті кезең 3-5 жас болып келеді. Бұл жас ерекшелікте жалпы шығармашылық қабілет ретінде креативтіліктің алғашқы көріністері қалыптаса бастайды.

«Ертегі терапиясының» бір ұтымдылығы – бала тілімен жеткізілуінде, баланың ой ауқымына тән оқиғалар дәрежесінде ситуация құруында. Бала ертегі тыңдау арқылы өзін-өзі емдеп, түрлі шығармашылық қабілетінің ашылуына мүмкіндік алады. Барлық ертегілерде басты кейіпкердің еркін өмірге қол жеткізуі, Отанының тәуелсіз дамуы басты мұрат ретінде бағаланса, ертегі арқылы балақайлар өздік кеңістік пен еркіндік ұғымын түйсінеді.

Театр әр балаға қуаныш, қызық, ұмытылмас әсер сыйлайды. Балалардың эстетикалық талғамын, қиялын дамытады. Қазақ халқының өнер жұлдыздарының бірі Ш.Айманов «Театр - адамдарды туыс қылатын шығармашылық отбасы, сахна өнері - тіл жетпес құдыретті өмір шындығын білу, яғни адамның сахнаны сүймеуі мүмкін емес» - деген болатын.

Балалар тілін дамытуда, олардың өмірге деген көркемдік көзқарастарын қалыптастыруда театрландырылған қойылымдар ерекше рөл атқарады. Балалар кейіпкерлерді ойнай отырып, олардың іс-әрекеттері мен мінез-құлықтарын береді және ойын арқылы тілдерін дамыта отырып, адамгершілік жақсы қасиеттері қалыптасады. Сондықтан да, театр қойылымдары балабақша тәрбиеленушілері үшін маңызын уақытта жоймақ емес. Осы орайда мектеп жасына дейінгі балалардың ертегі терапиясы арқылы креативті ойлауын дамыту жұмыстарының мазмұндық-құрылымдық моделі жасалды. 

Мектеп жасына дейінгі балалармен жұмыста креативті ойлауын дамытуға төмендегідей бұрыннан таныс емес, яғни ойдан шығарылған ертегілерді  ұйымдастыруға болады.

Қазір балабақшаларда балалармен ертегілер мен әдеби шығармаларды рөлмен ойнау, қойылымдар қою жұмыстары жақсы жүргізілуде.

17

3.МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ҰЙЫМДА ЕРТЕГІ ТЕРАПИЯСЫН ПАЙДАЛАНУ АРҚЫЛЫ БАЛАЛАРДЫ БАЙЛАСЫТЫРА СӨЙЛЕУГЕ ҮЙРЕТУ.

Ертегінің рухани тәрбиелік мәні зор. Ол балаға рухани ляззат беріп, қиялға қанат бітіретін, жас баланың рухының өсіп жетілуіне қажетті нәрсенің мол қоры бар рухани азық»,-деп атап көрсеткен. Сондықтанда да баланың жан-жақты қалыптасуы үшін мектеп жасына дейінгі бүлдіршіндердің бойына жақсы, жағымды қасиеттерді сіңіре білу маңызды болып табылады.

Театрландырылған ойындар сюжеттік- рөлдік ойындардан тек желісі ғана емес, сондай-ақ ойнау іс-әрекетінің сипатымен ерекшеленетіндігі іс-тәжірибемізден белгілі.

Театрландырылған ойындар - «ойын – қойылымдары» болып саналады, бұл жерде балаларға арналған көркемдік шығармаларды сахналық қойылымдарға айналдырып, оларды кейіпкер ретінде қатыстырудың маңызы зор. Баланы сахнада кейіпкер ретінде ойната отырып, оның жеке тұлғасын жан-жақты дамыту. Оның бойында әдебиетке, мәдениетке, өнерге деген құштарлықты ояту. Эмоционалдық-психикалық күйінің жағымды болуына жағдай жасау, мимикалық қабілеттің дамуы мен эмоцияны жеткізе білуі, ішкі «Мені» мен сыртқы жеке адамдық қасиетінің үйлесімділігін қалыптастыру және дамыту болып табылады. Бүлдіршіндер сахнада шағын рөлдерде ойнау арқылы байланыстыра сөйлеуге, әдемі киініп, жинақы жүруге, үлкендермен және өзге де балалармен тіл табыса білуге үйренеді.

Жетілген диалог балалардың өз пікірін жеткізе білуге жетелейді. Ойын барысында ойын ситуациясына бейімделу, алғашқы да жекелеген элементерді, кейінен рөлді толығымен ойнау арқылы баланың ой-өрісі,қиялы дамиды. Рөлді ойнау арқылы өз кейіпкерін алдына елестетіп қана қоймай, бала оның әрекеттерін, сезімдерін сезінеді. Осындай эмоциялық күйлер баланы бұрын байқамаған өмір көріністеріне таң қалдырып, өз сезімін мимика, ым-ишара, тағы басқа көріністер арқылы біреуге үйретеді.

Театрландырылған ойындар балалардың ой-өрісін кеңейтеді, балаларды әңгімеге араласуға, спектакль туралы ата-аналарына, жолдастарына әңгімелеп беруге итермелейді. Бұның бәрі сөйлеу қабілетінің дамуына, диалог түрінде сөйлеуге өзі алған әсерін монолог түрінде сөйлеп жеткізуге септігін тигізеді.

Ф.А.Сохина: «Байланыстырып сөйлеу дегеніміз – белгілі бір ойды жүйелі, анық, грамматикалық тұрғыдан алғанда дұрыс және бейнелі түрде жеткізу болып табылады» деп қарастырады. Сонымен байланыстырып сөйлеу – отбасында және балабақшада іске асатын бала тілінің дамуының тиімділігінің көрсеткіші. Баланың сөйлеу әрекетін дамыту, ең алдымен оқыту

18

үрдісінде тілдің лексикалық, грамматикалық білім нормаларын игертуге байланысты болса, екіншіден, сөйлеу икемділігі пен дағдылары сөйлеу әрекетінің оқу, тыңдау, айту жазумен байланысты болады. Сондықтанда қатысымдық икемділік пен дағды сөйлеу қарым- қатынастың түрткісіне мақсат-міндеттеріне орай жүргізіліп, екінші жағынан әлеуметтік нормалар, яғн тіл мәдениетінің негізінде ұйымдастыру болып табылады.

Баланың тілін дамытуда мынадай жұмыс түрлерін жүргізуге болады:

• Айналадағы бар, күнделікті өмірде пайдаланып жүрген заттарды (киім - кешек, ыдыс-аяқ, тағам, үй жиһаздарын) көрсетіп, атын сұрап айтқызу.

• Осы заттардың қайдан, неден (ағаштан, шыныдан, жүннен, темірден жасалғандығын) түсіндіру.

• Ойыншықтары жайында, жақсы көретін ертегісі туралы әңгімелесу.

«Ертегі арқылы бала шығармашылығын дамыту»

Мектепке дейінгі жастағы баланы тәрбиелеу мен дамыту ісіне байланысты мақсаттарды шешуде театр ерекше рөл атқарады. Театрландырылған ойындар сюжетті-рөлдік ойындардан тек желісі ғана емес, сондай-ақ ойнау іс-әрекетінің сипатымен ерекшеленеді. Театрландырылған ойындар ойын- қойылымдары болып саналады, өйткені олар әдеби шығармалар түрінде белгілі бір мазмұнға ие, сондықтан балалар кейіпкерлерді ойнайды.

Бірінші кіші тобынан бастап балалар тәрбиешінің көмегімен халық әндерімен кішігірім тақпақтарды, өлеңдерді, кіші сахна көріністерін ойнайды, екінші кіші тобында театр ойыншықтарын пайдалана отырып, мұны одан әрі жалғастырады, ересек тобында театр іс-әрекеті өз бетінше болады.

Театрландырылған әрекет бұл – эмоция – ынталандыру - сөйлеу әрекеті.

Бала тәрбиесінде әр түрлі театрдын алатын орны ерекше.

Қуыршақ театры баланың дүние танымын қалыптастыруда үлкен рөл атқарады.

Ең көп тараған түрі - ойыншықтар театры. Бұнда балалар қысқа тақпақтарды жаттап, оның өзіне тән орындау кезінен бастап-ақ кішкене көлемді спектакльдер ойнайды. Ондағы адамдар рөлін ойыншықтар орындайды.

Орамал театрын әр түрлі материалдардан жасауға болады. Қуыршақтар қолмен басқарылады. Театр қуыршағының биіктігі баланың биіктігігіндей болу керек. Оның негізі - үшбұрышты орамал. Бір бұрышы қуыршақтың басына, екі бұрыштары рәзинке арқылы баланың саусақтарына бекітіледі. Бұл қуыршақтар әнмен, бимен, ойынмен көрсету арқылы шығармашылықтарын дамытады.

Саусақ театры. Саусақтардың көмегімен қандайда болмасын ертегіні

19

немесе өлең-тақпақ шумағын саханалау болып табылады. Саусақ театры арқылы баланың сөйлеуге деген талпынысы, қабілеті дамып, ынтасы артады және шығармашылық әрекетіне жол ашылады.

Үстел-үсті театры. Мұнда үстелде құламай тұратын және қозғалтқанда еш кедергісіз жүретін ойыншықтар қолданылады. Үстел үстіндегі қуыршақтар театрдың бірнеше түрі бар: әр түрлі биіктегі конустан, , қораптардан жасалған ойыншықтар; таяқшадан, қасықтан жасалған театр; «диск театры», тоқылған театр, қолғап театры, қыстырғыштар театры.

 Суреттер (картиналар) театры.Декорация мен кейіпкердің суреттері. Олардың әрекеттері шектелген. Ойнаушының дауыс ырғағы (интонация) арқылы кейіпкердің мінез-құлқы көрсетіледі.Сиқырлы Қорап.

Кітапша театры. Бірін-бірі ауыстыратын иллюстрациялық оқиғалар көрсетіледі. Кітапшаның беттерін ашу арқылы жүргізуші әр түрлі сюжеттерді көрсетеді.

  Көлеңке театры. Жарық өте жақсы түскен экранда адамдар, жануарлар және құстардың пішіндерінің қозғалысына қарауды балалар өте жақсы көреді. Ертегі, әңгіме, өлең, әндерді көлеңке театры арқылы айтуға болады. Кейіпкерлерді көрсету үшін экранның арт жағынан ұстайды. Кейіпкерлерді жіп арқылы қозғалтады. Көрсеткенде қол көрінбеу керек.

Балабақшадағы театрландырылған іскерлік бағдарламасы 5 бөлімнен тұрады.

Театрландырылған ойындар. Бұл ойындар 3-ке бөлінеді:

• дамытушылық;

• әсемділік;

• театрлық.

Ырғақтыиілгішті (ритмопластика) – бұған кешенді ырғақтылық, музыкалық, иілгіштік ойындар мен жаттығулар кіреді.

Сөз мәдениеті және техникасы. Ойындар мен жаттығулар сөйлеу логикасы мен дикциясын, дұрыс артикуляциясын меңгере білуге, сөйлеу құрылымын еркін айтуға, тыныс алуын дамытуға бағытталған. Бұл бөлімге сөздермен айтылатын ойындар кіргізілген.

Жаттығулар 3-ке бөлінеді:

• тыныс алу және артикуляциялық;

• дикциялық және интонациялық;

• сөздермен шығармашылық ойындар.

Театр мәдениеті. Бөлімнің негізгі тақырыптары: театр өнерінің ерекшеліктері, театр өнерінің түрлері, қойылымның жасалуы, сыртқы және ішкі театр, көрермендер мәдениеттілігі.

20

Ойынның жіктелу түрлері: драматизация және режиссерлық ойындар.

Драматизациялық ойында бала – әртіс, интонация, мимика, пантомима арқылы өз бетімен бейне жасайды, өзіндік әрекет етіп, рөлді ойнайды. Бұрыннан жасалған сахналық қойылымда бала ойын– драматизациясында қандай бір сюжетте ойнайды. Ойын драматизациясы көрерменсіз музыкалық сипатта орындауға болады.

Драматизация түрлері: жануарлар, адамдар, ертегілер бейнесіндегі кейіпкерлер ойыны; мәтін бойынша негізделген диалог, монолог, рөлдік ойындар; шығармашылық көрсетілім; бір немесе бірнеше шығарма арқылы қойылым қою.

Режиссерлық ойында балалар әрекет етуші бейне болмайды, өзі режиссер және сахна қоюшы рөлінде ойнайды, ойыншықтардың орнында болады. Мұнда бала қозғалмайтын пішіндер және ойыншықтармен әрекет етеді, сондықтан ойында интонация мен мимика ерекше орын алады.

Мектепке дейінгі жастағы балалармен спектакль құру – қызықты әрі пайдалы әрекет. Барлығы бірігіп жасаған шығармашылық әрекет белсенді емес балаларды да қызықтырып, әрекеттенуге, жанындағы балалармен қарым-қатынасқа түсуіне себепші болады. Мысалы: театр түрін таңдауда, рөлдерді бөліп беруде.

Қандайда да саханалық қойылымның алдында балалармен бірнеше кіріспе жұмыс жүргізіледі:

1. Тәрбиешілер балаларға ертегі, әңгімелер оқып, не әңгімелеген кезде ертегідегі кейіпкерлердің мінез-құлқына, дауысының ырғағына, қимылдарына назар аударылады.

2. Әр кейіпкердің киіміне көңіл бөлінеді. Қуыршақ театрында қуыршақтардың киімі өзгертіліп отырады.

3. Сұрақ–жауап арқылы кейіпкердің қимылын, іс-әрекетін байқап, бағалап отырады.

4. Қимыл мен сөз арасындағы байланысын қадағалау үшін талмай жаттығулар жасау керек.

Педагогтар үшін:

Ұлттық - заманауи ертегілер шығармалар жинағы әзірлеуге бағыт-бағдар беру .

Жасанды интеллект арқылы инновациялық бағыт- бағдар бере отырып, тәрбиеленушілердің қиял-ғажайыптағы көріністерін тірек сөздер арқылы аналогы жоқ ертегілер даярлау

21

Нейро желісінің қосымшалары арқылы даярланған, аналогы жоқ ертегіні мультфильм желісімен жандандыру

“Сиқырлы кейіпкерлер”атты балалардың фэнтези ойындарында сурет салу және өз қиялын көрсетуге мүмкүндік жасау.

Командалық жұмыс пен көшбасшылықты қалыптастыру.

Фэнтези арқылы құндылықтарды талдау.

Шешім қабылдау моделін құру.

Ата-аналар үшін:

Атқарылған жоба барысында жұмыстың тек танымдық, сөйлеу жағынан емес, сонымен қатар әлеуметтік –эмоционалдық дамуына ықпал тудыру

Ата-аналар мен педагогтар арасында жағымды, серіктестік қарым-қатынас орнату . Баланың қорқынышын бірге жеңуге көмектесу.

Ертегі-фэнтези ата-аналар үшін :

*Тәрбиелік құрал

*Қарым-қатынасты нығайтатын әдіс

*Баланың эмоциясын түсінуге мүмкүндік

*Интеллектуалдық дамуға мүмкүндік

Жүргізілген жұмыстар тізбегі:

«Ертегі қобдишасы»

*Топтардағы мобильдік кітапханаларға үнемі жаңа толықтырулар жасалынып отырылады

* “Менің қиялымдағы кейіпкейлер” атты көрме ұйымдастырылды

* Жасанды интеллект қосымшалар арқылы сахналанған ертегілер мультипликацияланды

*Дәстүрден тыс шығармашылық әдіс-тәсілдер қолданылып арқылы ой қиялдары дамыды

*“Театр әлемі” бөлмесі жабдықталды

* Даярланған ертегілер сахналауға әзірленді

22

23

«ЕРТЕГІ -FANTAZI» жобасының жоспары

Қолданылатын әдістер мен құралдар :

*Рольдік ойындар драматизациялау

*Сурет салу,жапсыру,макет жасау

*Сөздік ойындар,қойылымдар

*Қысқа ертегілер құрастыру және талдау

*Көрме ұйымдастыру

*Топтық жұмыс

* Шығармашылық орта

24

4.ЕРТЕГІ ТҮРЛЕРІ

1.Ғылыми фонтастикалық ертегілер

*Болашақ технологиялар ғарыш саяхаты роботтар мен жасанды интеллект басты кейіпкері болу мүмкүн.

2.Экологиялық және табиғатты қорғау ертегілері

3.Технологиялық фэнтези

25

4.Отбасылық құндылықтар ертегісі

5. Болашақ әлем ертегілері

ИГЕРУ КЕЗЕҢІНДЕ ТӘРБИЕЛЕНУШІЛЕР ТӨМЕНДЕГІ ҚАСИЕТТЕРГЕ ИЕ БОЛАДЫ

1.Фэнтези ертегілері бойынша балалардың сөздік қорлары және тілдік дағдылары жақсарады.

2.Ертегілер балалардың,логикалық ойлау қабілетін,шығармашылық пен шешім қабылдау дағыларына ие болады.

3.Фэнтези кейіпкерлері арқылы балалар жақсылық пен жамандық, достық пен адалдық және батырлық туралы түсініктері оянады

ҰЛТТЫҚ БІРЕГЕЙЛІК

Қазақтың ұлттық ертегілері

Қазақтың ұлттық ертегілері ежелден келе жатқан баға жетпес мәдени мұрамыз. Бұл ертегілер ұлттық дүниетанымды, дәстүрлерді, салт-сананы көрсетеді. Олар тәрбиеленушілердің рухани байлығын, даналығын, шығармашылық қырларын ашады.

«Цифрлы дәуірдегі домбыра»

«Ұмытылған шежіре»

«Болашақтағы қазақ ауылы» - ұлттық ертегілері арқылы тарих пен мәдениет қлыптастыру.құндылықтарды ертегілер арқылы жеңіл,тез қабылдауға мүмкүндік беру.отбасы мен балабақша арасындағы тәрбиелік байланысты күшейту.

26

*Қазақ халқының ертегілері балалардың бойына мәдени,рухани, құндылықтарды қалыптастыру.

*Ертегілер ұлттық дүниетанымды, наным-сенімдерді, әдет-ғұрыптарды

бойларына сіңіру.

*ертегілер адамгершілік, өнегелілік, батылдық, сұлулық сынды негізгі құндылықтарды дәріптеледі

*Ертегілердің поэтикалық тілі мен композициясы балалардың эстетикалық талғамы оянады

27

“ӘЛЕМ ТАНУ “

• Қиял ғажайып әлемдердің құрылымы

• Сиқырлы қарталар мен жасырын патшалықтар

• Жақсылық пен жамандық әлемі

• Уақыт пен кеңістік фэнтезиі

“Ертегілер фэнтези” жобасы - балабақшадағы балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту үшін алар орнының маңызы зор әдіс болып табылады .

Балалардың елестету қабілетін арттырып , олардың әлемге деген көзқарасын кеңейтуге ықпал тұдырады.

28

29

ҚОРЫТЫНДЫ

Ертегі фэнтези бағытындағы бұл әдістемелік құрал мектепке дейіңгі ұйымдардағы білім беру үдерісін мазмұнды, қызықты әрі нәтижелі ұймдастыруға арналған кешенді педагогикалық қолдау болып табылады.Қиял - ғажайып оқиғалар мен кейіпкерлер арқылы бала қоршаған ортаны таниды, өмірлік құндылықтарды түсінеді және өз ойын еркін жеткізуге ұйренеді.Ертегі әлемі -баланың табиғи болмысын жақын орта ,сондықтан ол оқу әрекетін еркін қабылдап ,белсенді қатысады.Ертегі-фэнтези жаныры-мектепке дейіңгі жастағы балалрдың қиялын дамытудың ,шығармашылық ізденістерін арттыратын және рухани – адамгершілік қндылықтарын қалыптастырудың тиімді құралы. Ұсынылған ертегі-фэнтези сюжеттері балалардың тіл байлығын байытып,ауызекі сөйлеу дағдылыарын арттырады.

- Құрал мазмұны мектепке дейіңгі жастағы балалардың және психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, құрастырылған. Ертегі - фэнтези желісі арқылы балалардың тілдік құзыреттілігі дамиды, сөздік қоры молаяды, байланыстырып сөйлеуі қалыптасады,сұраққа толық жауап беруі,өз ойын жүйелі жеткізу дағдылары жетіледі.Фэнтези элементтері баланың зерттеушілік қызығушылығын арттырып,себеп-салдарлық байланысты түсінуге, логикалық ойлауға және мәселе шешуге үйретеді.

Қорытындылай келе фэнтези ертегі құралы :

-Қиялды дамытады

-Рухани адамгершілік құндылықтарды насихаттайды

-Оқырманды басқа әлемге жетелеп,шығарамшылық ойлауын арттырады

-Шынайы өмір мәселелерін астарлы түрде жеткізеді.

Сонымен қатар құрал педагогтың кәсіби шеберлігін шыңдауға,шығармашылық ізденісін кеңейтуге ықпал етеді. Қорыта келгенде ертегі фэнтези бағытындағы құрал мектепке дейіңгі ұйымда баланың зияткерлік, тілдік, шығармашылық және әлеуметтік дамуын кешенді түрде қамтамасыз ететін тиімді педагогикалық ресурс.

30

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1.Ертегі терапиясы, Төлеген А. Қазақстан мектебі №8 2012ж

2.Богат В., Ныкалов В. Шығармашылық ойлауды дамыту (балабақшадағы ТРИЗ)/ Мектепке дейінгі тәрбие.- 1994.-N1.-С. 17-19

3.Бай Б. ТРИЗ сабақтарындағы ертегі тапсырмалары║ Мектепке дейінгі тәрбие.-1995- N10.-С. 30-32.

4.Большева Т.В. "Біз ертегіден үйренеміз. Балабақша тәрбиешілеріне арналған нұсқаулық". / С – Пб., "Балалық шақ – баспасөз", 2001.

5.Выготский Л.С. Балалық шақтағы қиял мен шығармашылық.-Санкт-Петербург, 1997

6.Выготский Л.С. Өнер психологиясы.- Пл.: современное слово, 1998.

7.Даль В. Тірі ұлы орыс тілінің түсіндірме сөздігі.- М. 1994. Т.4.

8.Дьяченко О.М. "Шығармашылық қиялды дамыту әдістемесі ред. Ткаченко, Т.А. Баланың келісімді сөйлеуін дамытуға арналған тапсырмалар мен жаттығулардың үлкен кітабы. Балабақша тәрбиешілеріне арналған оқу құралы " - М.: Эксмо, 2006.

9.Зинкевич- Евстигнеева Т.Д. Ертегі терапиясы бойынша семинар.- Санкт-Петербург, 2000.

10.Әдебиет және қиял / Құраст. Л. Стрельцова.- М. 1992

11.Әдеби энциклопедиялық сөздік / Жалпы ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева.- М., 1988.

12.Нартова- Бачавер С.К. Халық ертегісі стихиялық психотерапия құралы ретінде / Оқырман. Әлем халықтарының ертегілері. - М., 1996.-Б. 3-14

13.Прохорова П.Л. Біз мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық белсенділігін дамытамыз. - Владимир, 1995.

14.Родари Дж. Қиял грамматикасы.- Калуга, 1992.

15.Соколов Д.Ю. Ертегілер мен ертегі терапиясы.- М., 2000.

16.Фесюкова Л.Б. Ертегімен тәрбиелеу. - Харьков, 1996.

17.Франц фон М.-Л. Ертегі психологиясы. Ертегілерді түсіндіру.- Санкт-Петербург, 1998.

31