«Менің ішкі күйім және шынайы ресурстарым»

Авторлық әдістеме

Авторлық әдістемені әзірлеуші:

Т.Н.Нуртазаев, Б.Шалғынбаев атындағы №217 ІТ мектеп-лицейінің педагог-психологі, педагогика ғылымдарының магистрі

Қызылорда, 2026 жыл

«Кешенді эмоционалдық диагностика» әдістемесіне түсіндірме хат

Әдістеменің атауы: «Менің ішкі күйім және шынайы ресурстарым»

Бағыты: Білім алушылар мен білім беру ұйымы қызметкерлерінің эмоционалдық жағдайын және тұлғалық төзімділігін кешенді диагностикалау.

1. Әдістеменің өзектілігі мен ғылыми негіздемесі

Қазіргі таңда білім беру ортасындағы стресс деңгейінің артуы және эмоционалдық тұрақсыздық мектеп психологінен жедел әрі дәл диагностикалық құралдарды талап етеді. Бұл мәселе тек білім алушыларға ғана емес, сонымен қатар кәсіби жану (burnout) қаупі жоғары педагогикалық ұжым мен мектеп қызметкерлеріне де тікелей қатысты.

Ұсынылып отырған әдістеме классикалық психологиядағы үш іргелі бағыттың негізінде модификацияланған:

• Ганс Айзенктің «әлеуметтік қалау» (social desirability) принципі — жауаптардың шынайылығын бақылау үшін;

• Чарльз Спилбергердің мазасыздық теориялары — тұлғалық үрей мен мазасыздық деңгейін анықтау үшін;

• Сальваторе Маддидің төзімділік (hardiness) тұжырымдамасы — ішкі ресурстар мен психологиялық тұрақтылықты бағалау үшін.

2. Әдістеменің мақсаты мен міндеттері

Мақсаты: Білім алушылар мен мектеп қызметкерлерінің эмоционалдық күйін, мазасыздық деңгейін және ішкі психологиялық ресурстарын анықтай отырып, олардың жауаптарының шынайылық дәрежесін бағалау.

Міндеттері:

1. Сыналушының тұлғалық мазасыздық деңгейін және оның күнделікті іс-әрекет сапасына әсерін анықтау.

2. Қиындықтарды жеңуге бағытталған ішкі ресурстар мен өзіндік бағалау деңгейін зерделеу.

3. Диагностика нәтижесінің объективтілігін (Жалғандық шкаласы арқылы) тексеру.

4. Алынған мәліметтер негізінде білім алушыларға қолдау көрсету және қызметкерлер арасындағы эмоционалдық жанудың алдын алу бойынша түзету-дамыту жұмыстарына бағыт-бағдар беру.

3. Әдістеменің авторлық жаңалығы

Бұл әдістеме — психологиялық диагностика құралдарын білім алушылардың жас ерекшеліктеріне және мектеп қызметкерлерінің кәсіби қызметінің ерекшеліктеріне сәйкес бейімдеп, интеграциялаған авторлық өңдеу (модификация) болып табылады. Әдістеменің бірегейлігі — бұрын бөлек қарастырылған үш диагностикалық көрсеткіштің (мазасыздық, ресурс, шынайылық) бір құралға синтезделуінде.

4. Әдістеменің мазмұны (Сауалнама)

Нұсқаулық: Төмендегі сұрақтарды мұқият оқып, соңғы уақыттағы жағдайыңа сай келетін жауапты таңда: Ешқашан (1), Сирек (2), Кейде (3), Жиі (4), Өте жиі (5).

1. Себепсіз іштей мазасыздану немесе үрейлену сезімі болады ма? (М)

2. Мен ешқашан ешкімге өтірік айтқан емеспін. (Ж)

3. Болашақ туралы ойлағанда жағымсыз ойлар мазалайды ма? (М)

4. Мен қиындықтарды жеңе алатын мықты адаммын деп есептеймін. (Р)

5. Өзіңді айналаңдағы адамдарға керексіз сезінетін кездерің болады ма? (М)

6. Мен ешқашан ешкімге ашуланбаймын немесе ренжімеймін. (Ж)

7. Көңіл-күйіңнің себепсіз төмендеуі байқалады ма? (М)

8. Қиын сәтте өз-өзімді жұбатып, сабырға шақыра аламын. (Р)

9. Тынышсыздықтан (мазасыздықтан) ұйқың бұзылатын кездер бола ма? (М)

10. Менің бойымда өзім мақтан тұтатын жақсы қасиеттер бар. (Р)

11. Мен барлық адамдарға әрқашан көмектесуге дайынмын. (Ж)

12. Сәтсіздікке ұшырағанда өзіңді кінәлау сезімі болады ма? (М)

13. Алдыма қойған мақсаттарыма жетуге деген құлшынысым бар. (Р)

14. Менің бір де бір жаман әдетім немесе мінезім жоқ. (Ж)

15. Көмек қажет болғанда басқалардан қолдау сұрау мен үшін оңай. (Р)

5. Шкалалар мен Кілті (Интерпретация)

1. Жалғандық шкаласы (Ж) — (2, 6, 11, 14 сұрақтар)

Бұл сұрақтар оқушының қаншалықты шынайы жауап бергенін көрсетеді.

• 4-12 ұпай: Шынайы жауаптар. Нәтижеге сенуге болады.

• 13-20 ұпай: Жасырын бақылау деңгейі жоғары. Оқушы өзін мінсіз етіп көрсеткісі келеді (социалдық қалау). Тест нәтижесі бұрмаланған болуы мүмкін, оқушымен сенімділік орнату үшін жеке сөйлесу қажет.

2. Мазасыздық деңгейі (М) — (1, 3, 5, 7, 9, 12 сұрақтар)

• 6-15 ұпай: Төмен (қалыпты). Эмоционалдық жағдайы тұрақты.

• 16-24 ұпай: Орташа. Уақытша күйзеліс немесе мазасыздық белгілері бар. Қолдау қажет.

• 25-30 ұпай: Жоғары. Оқушы эмоционалдық дағдарыста. Шұғыл көмек қажет.

3. Ішкі ресурс деңгейі (Р) — (4, 8, 10, 13, 15 сұрақтар)

• 5-12 ұпай: Ресурс тапшылығы. Оқушы өзіне сенбейді, шаршаған, тұйықталған.

• 13-20 ұпай: Орташа ресурс. Қиындықтарды жеңуге әлеуеті бар.

• 21-25 ұпай: Жоғары ресурс. Психологиялық тұрақтылық деңгейі өте жақсы.

7.Әдістеменің сипаттамасы және өңдеу тәртібі

1. Есептеу принципі: Ликерт шкаласы

Бұл тест Ликерт шкаласы (шкала суммарных оценок) принципіне негізделген. Әр жауап нұсқасына сандық мән (вес) берілген:

• Ешқашан — 1 ұпай

• Сирек — 2 ұпай

• Кейде — 3 ұпай

• Жиі — 4 ұпай

• Өте жиі — 5 ұпай

2. Шекті мәндерді (нормаларды) анықтау логикасы

Ұпайлардың диапазоны әр шкаладағы сұрақтар санына байланысты математикалық түрде есептелген.

Мазасыздық шкаласы (М): 6 сұрақ

• Минимум: 6 сұрақ × 1 ұпай = 6 ұпай. (Оқушы барлығына «Ешқашан» десе).

• Максимум: 6 сұрақ × 5 ұпай = 30 ұпай. (Оқушы барлығына «Өте жиі» десе).

• Бөлу: 6-дан 30-ға дейінгі аралық (диапазон) үш тең бөлікке бөлінген:

  • 6–15 (Төмен)

  • 16–24 (Орташа)

  • 25–30 (Жоғары)

Ішкі ресурс шкаласы (Р): 5 сұрақ

• Минимум: 5 сұрақ × 1 ұпай = 5 ұпай.

• Максимум: 5 сұрақ × 5 ұпай = 25 ұпай.

• Бөлу:

  • 5–12 (Төмен)

  • 13–20 (Орташа)

  • 21–25 (Жоғары)

Жалғандық шкаласы (Ж): 4 сұрақ

• Минимум: 4 ұпай.

• Максимум: 20 ұпай.

• Бөлу: Мұнда 13-тен жоғары ұпай «критикалық» деп алынған, себебі бұл оқушының көп сұраққа «шындыққа жанаспайтын идеалды» жауап бергенін көрсетеді (мысалы, барлығына «ешқашан өтірік айтпаймын» немесе «әрқашан көмектесемін» деп жауап беруі).

7. Қолдану саласы және ұсыныстар

Әдістеме мектеп психологиялық қызметі аясында кең ауқымда қолданылуға арналған:

• Білім алушылармен жұмыс: Орта және жоғары буын оқушыларының эмоционалдық тұрақтылығын бақылау, емтихан алдындағы стресс деңгейін анықтау және «қауіп тобындағы» балаларды ерте анықтау үшін тиімді.

• Педагогикалық ұжыммен жұмыс: Әдістеме мектеп қызметкерлері мен мұғалімдер арасындағы эмоционалдық жанудың алдын алу, кәсіби мазасыздық деңгейін диагностикалау және олардың психологиялық ресурстарын (төзімділігін) бағалау үшін қолданыла алады.

Сараптамалық ұсыныс:

1. Оқушылар үшін: Нәтижелер тәрбие жұмысын жоспарлауға және жеке қолдау көрсетуге негіз болады.

2. Қызметкерлер үшін: Тест қорытындысы бойынша мектеп әкімшілігіне ұжымдағы психологиялық климатты жақсарту және мұғалімдердің эмоционалдық демалысын ұйымдастыру бойынша ұсыныстар беріледі.

Анықтама: Егер Жалғандық шкаласы бойынша ұпай жоғары болса, басқа шкалалардың (мазасыздық, ресурс) көрсеткіштері дұрыс емес деп есептеледі.

Ұсыныс:

• Жоғары мазасыздық + Төмен ресурс: Оқушымен жеке түзету жұмысын бастау.

• Орташа мазасыздық + Жоғары ресурс: Оқушының өз бетінше шығуына бағыт беру (ресурстық тренингтер).

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Айзенк Г.Ю. Структура личности. — СПб.: Ювента; М.: КСП+, 1999. — 464 с. (Тұлғаның бағыттылығы мен жауаптардың шынайылығын анықтау негіздері).

2. Бек А., Раш А., Шо Б., Эмери Г. Когнитивная терапия депрессии. — СПб.: Питер, 2003. — 352 с. (Мазасыздық пен эмоционалдық бұзылыстарды диагностикалау принциптері).

3. Леонтьев Д.А., Рассказова Е.И. Тест жизнестойкости. — М.: Смысл, 2006. — 63 с. (С. Маддидің төзімділік теориясын бейімдеу және ішкі ресурстарды бағалау).

4. Практикум по психологии менеджмента / Под ред. Г.С. Никифорова. — СПб.: Речь, 2001. (Мазасыздық шкаласы мен өзін-өзі бағалау әдістемелері).

5. Прихожан А.М. Психология тревожности: дошкольный и школьный возраст. — СПб.: Питер, 2009. — 192 с. (Білім алушылардың жас ерекшелігіне сай эмоционалдық күйін зерттеу).

6. Спилбергер Ч.Д. Концептуальные и методологические проблемы исследования тревоги // Стресс и тревога в спорте. — М.: Физкультура и спорт, 1983. — С. 12–24.

7. Фетискин Н.П., Козлов В.В., Мануйлов Г.М. Социально-психологическая диагностика развития личности и малых групп. — М.: Изд-во Института Психотерапии, 2002. — 490 с. (Кешенді тесттерді құрастыру және стандарттау әдістері).

8. Нұрмұхамбетова Т.Р. Мектептегі психологиялық қызметтің ерекшеліктері. — Алматы: Білім, 2015. (Қазақстандық білім беру жүйесіндегі психологиялық диагностика негіздері).