Металдар.

Сабақтың тақырыбы

Металдардың периодтық жүйедегі орны, маңызы

Сабақтың мақсаты

Металдардың периодтық жүйедегі орны туралы оқушылардың білімін кеңейту. Атомдарының құрылысы туралы білімді еске түсіре отырып, металдарға тән еркшеліктер туралы мағлұмат беру. Металдардың маңызына тоқталу.

Сабақтың типі

Жаңа сабақ

Сабақтың түрі

Дәстүрлі сабақ

Сабақтың көрнекілігі

Презентация, периодтық жүйе, қосымша материалдар

Пәнаралық байланыс

1. тарихы

2. қазақ әдебиеті

3. биология

4. география

5. математика

6. физика

Сабақтың жоспары

1. ұйымдастыру бөлімі

2. жаңа сабақты меңгерту

3. бекіту тапсырмалары

4. үйге тапсырма

5. бағалау

Сабақ барысы

Оқушыларды түгелдеу

Ой қозғау

«Ойна, ойла, оқы!» викториналық сұрақтар

1. оң және теріс тотығу дәрежелерінің абсолюттік мәні бірдей элемент

2. элементтердің тотықтырғыштық қасиеті өсетін қатар

3. активтелген көмірдің адсорбциялық қасиетіне байланысты қолданылатын зат

4. ең қатты табиғи зат

5. сарғыш-жасыл түсті газ

6. сұйықтықтарды сіңіру процесі

7. кремнийдің сутектік қосылысы

8. алмаздан кейінгі қатты зат

Жаңа сабақты меңгерту

Металдар сыртқы белгісі мен қасиеттері бойынша металдар және бейметалдар деп бөлінеді. Ертеде ата-бабаларымыз белгілі металдарға иілгіштік, металдық жылтыр, жылу өткізгіштік және т.б. белгілі бір қасиеттер тән екенін байқаған. Бұл жалпы және ерекше белгілері металдардың барлық класын сипаттайды.

Заттың қасиеттері құрылысына тәуелді екені белгілі. Металдар мен бейметалдардың атомдары сыртқы электрондық қабаттарының құрылысымен, валентті электрондар санымен ерекшеленеді; олардың атомдарынан түзілген кристалдарының құрылысы да әр түрлі. Кристалдық торларының түрлерімен келесі сабақта танысатын боламыз.

Металдардың атом құрылысын түсіну үшін алдымен Д.И.Менделеев жасаған элементтердің периодтық жүйесіне назар аударайық.

1-кесте. Негізгі топшада орналасқан металдар

Бейметалдар мен металдардың периодтық кестедегі орнын «бор – кремний – мышьяк – теллур – астат» элементтерінен тұратын диагональ шектейді. Осы диагональдан сол жағынан төмен орындардағы барлық элементтер металдарға жатады. Осы диагональға жақын орналасқан элементтер екідайлы болып табылады. Қосымша топшада орналасқан d, f элементтердің барлығы металдар.

2-кесте. Қосымша топшада орналасқан металдар

3-кесте. Металдардың электрондық құрылысы

4-кесте. Металдардың қасиетін сипаттайтын шамалардың өзгеру заңдылықтары

5- кесте. Металдардың табылу кезеңдері

6-кесте. Жер қыртысындағы және адам ағзасындағы химиялық элементтердің құрамы

7-кесте. Металдардың биологиялық маңызы.

Қосымша материалдар

Металдар жайлы қызықты мәліметтер

1. Таза темір металл тек метеориттерде кездеседі.

2. Титан темірден екі есе жеңіл, бірақ болат құрамына енген кезде мықтылығы темірден он есе артық.

3. Жанған магнийді көмірқышқыл газымен өшіруге болмайды, себебі бөлінген оттегімен әрекеттесіп жана береді.

4. Күміс пен кадмийдің сынаптағы ерітіндісі өте тұрақты әрі қатты, сондықтан олардан тіс пломбаларын жасайды.

5. Ең үлкен саф алтындар: 1837 жылы 37 кг – Оралдан, 108 кг – Калифорниядан және 250 кг Австралиядан табылды.

6. 1 кг алтынан ұзындығы 3 420 метрлік сым жасауға болады.

7. Темірден басқа магниттік қасиеті бар металдар – кобальт және никель.

8. Қорғасын жіп 2 кг жүкті көтерсе, мыс жіп – 40 кг жүкті көтереді.

1. Ағзадағы “Өмір металдары” – Ca, K, Na, Mg, Fe, Zn, Cu, Mn, Mo, Co;

2. “Жеті ғаламшар – жеті металл” – Au – күн, Ag – ай, Fe - марс, Pb - саурн, Cu - шолпан, Hg - меркурий, Sn - юпитер;

3. Тайқазан 7 металдан құйылған – Fe, Zn, Sn, Pb, Cu, Ag, Au;

4. “Үштік металдар” – Cu, Ag, Au, Cr, Mo, Nb, Ru, Rh, Pt (сыртқы энергетикалық деңгейінде - 1 электроннан).

Бекіту тапсырмалары

ҰБТ-ден тақырып бойынша жинақталып алынған тест тапсырмалары А, В, С деңгейінде бірнеше нұсқамен беріледі. Әр нұсқада 10 сұрақтан, А деңгейінен 3 cұрақ, В деңгейінен 4 сұрақ, С деңгейінен 3 сұрақ беріледі.

Жауап парағының үлгісі

Оқушының аты-жөні – ________________

Нұсқа – _____

Тексеру парағының үлгісі

Нұсқа – _____

Боялған тор көздер ойылып алынады. Дұрыс жауапты тексеру кезінде тексеру парағы жауап парағына беттестіріледі, қанша сұраққа дұрыс жауап бергені ойып алынған тор көздердің орнынан көрінеді.

Үйге тапсырма

Қ.Мырзалиевтің «Менделеев кестесі» өлеңінің мәтіні беріледі, оқушылар мәтінде келтірілген металдарды тауып, кемінде 2 металға бүгінгі өтілген тақырып бойынша сипаттама жазады.

Қ.Мырзалиевтің «Менделеев кестесі» өлеңі

Балалықпен байқамаппын, ол кездері аңғалмын,

Менделеев кестесіне қарап кеше таң қалдым.

Таң қалдым да ойға шомдым, жасырамын несіне,

Химия емес, осы кесте салды өмірді есіме.

Кім ойлаған формулалар қозғайды деп шеріңді,

Ұядағы әр элемент бір тағдыр боп көрінді.

Анау емес, мынау емес – Титан болу сырың ба?

О, жасаған! Титан неге жиырма екінші орында?

Темірдей деп мақтаушы едік,

Темірдің де кезі өткен

Кезі өтпесе, тұрар ма еді 26-шы кезекте.

Былқ етпейтін сабырлы да, салмақты болғасын,

Тоғызыншы қатарға әрең ілігіпті қорғасын.

Ал орнын сұрама сен,

Айтуға оны ұялам.

Сығалайды ол бейшара ақырғы бір ұядан

Элементтер ішінде де қатты сірә, қақтығыс,

Шылапшындық мысыңнан да тұр кейіндеу ақ күміс.

Күміс дейміз

Күмістің де өмірі емес өмірі –

Екінші емес,

Үшінші емес –

Қырық жетінші нөмірі.

Қалай саған ұнайма бұл?

Ұнаса егер, ал тыңда:

Жүлделі орын тимей қалған платина,

Алтынға!

Жетпіс сегіз,

Жетпіс тоғыз –

Екеуінің кезегі

Екеуі де жаратқаннан бір қиянат сезеді.

Тас-талқанын шығарғысы келгендей бір шетінен,

Платина сұп-сұр болып, қаны шыққан бетінен

Құрметті тор тимесе егер шын асылда бар ма айып?

Өз орнын күте-күте кеткен алтын сарғайып.

Бағалау

Сабаққа белсене қатынасқан оқушылар бағаланады.