МҰНАЙ ЖӘНЕ ГАЗ КЕН ОРЫНДАРЫН ПАЙДАЛАНУ МАМАНДЫҒЫНЫҢ АРНАЙЫ ПӘН ОҚЫТУШЫСЫ: КЕНЖЕГАЛИЕВА РИММА КАЙРАККАЛИЕВНА

Баяндама тақырыбы: Мұнай және газ кен орындарын тиімді пайдалану жолдары

Кіріспе

Мұнай және газ кен орындарын тиімді пайдалану — қазіргі заманғы энергетика мен өнеркәсіптің маңызды мәселелерінің бірі. Бұл сала тек экономикалық өсімге емес, сонымен қатар экологиялық қауіпсіздік пен энергия ресурстарын ұтымды басқаруға да тікелей әсер етеді. Мұнай мен газды тиімді өндіру, өңдеу және пайдалану ресурстардың сарқылуына жол бермей, оларды болашақ ұрпақтар үшін сақтауға мүмкіндік береді.

Қазақ жерінде табиғи байлық көп. Әсіресе ел экономикасының өркендеуіне серпін беретін, әлем­дегі алпауыт компаниялардың назарын аударып отырған мұнай мен газдың мол қоры бар. Қазір бірнеше мың адамды жұмыспен қамтып, өзге де салаларды өрге сүйреген мұнай-газ өнеркәсібі ел экономикасының драйверіне айналды. Ал қазақ мұнайы туралы сөз қозғағанда, алдымен Қарашүңгіл кен орны ойға оралады. Өйткені тарихи дерекке жүгініп айтар болсақ, 1899 жылы Жылыой ауданының аумағында орналасқан Қарашүңгілдегі №7 ұңғының 42 метр тереңдігінен мұнай бұрқағы атқылаған. Мұнайшылар үшін өте тайыз саналатын тереңдіктен тәулігіне 22-25 тонна құрайтын «қара алтын» қайнары алынған. Қазір еліміздің әр өңірінде мұнай өндіріп жатқан 289 кен орны бар. Бұл кен орындарынан алынатын мұнайдың қоры 4,38 млрд тоннаға бағаланып отыр. Мұнай қорының басым бөлігі батыс өңірлердегі кен орындарының қойнауында жатыр. Әлемдік нарықта баррельмен бағаланған құны сан құбылатын «қара алтынның» басым бөлігі Атырау облысының аумағындағы кен орындарынан өндіріліп келеді. Қазір бұл өңірдегі «Теңіз», «Қашаған» секілді ірі кен орындары шетел инвесторларымен бірге игеріліп жатыр. Атырау облысындағы осындай және өзге де кен орындарынан өндірілетін 3,2 млрд тонна «қара алтын» қоры бар. Бұл елімізде өндірілуге тиіс мұнай қорының 73 пайызын құрайды. Бұдан кейінгі көмірсутекті шикі­заттың мол қоры мұнайлы түбек атанған Маңғыстау облысындағы кен орындарында барланған. Мұндағы мұнайдың қоры – 0,56 млрд тонна. Ақтөбе облысында 0,36 млрд, Қызылорда өңірінде 0,12 млрд тонна «қара алтын» бар деп есептеледі. Батыс Қазақстан облысының кен орындарынан алынатын «қара алтынның» қоры 0,09 млрд тоннаны құрап отыр. Еліміздің өзге өңірлеріндегі табиғи байлықтың үлесі – 0,05 млрд тонна.

1. Мұнай және газ өндіру әдістері

Мұнай мен газ өндірудің тиімділігі оның игеру әдістеріне байланысты. Қазіргі таңда бірнеше негізгі әдіс қолданылуда:

1.1. Дәстүрлі өндіріс әдістері

Бұл әдіс мұнай мен газды жер бетіне қарапайым бұрғылау әдісі арқылы өндіруге негізделеді. Мұнда кен орындарындағы қысым мен табиғи ағынды пайдаланып, көмірсутектердің бетіне көтерілуіне ықпал етіледі.

1.2. Екінші және үшінші дәрежелі қалпына келтіру әдістері

Егер алғашқы өндіріс әдісі тиімді болмаса, екінші және үшінші дәрежелі әдістер қолданылады. Бұл әдістерде:

Судың ығыстыру әдісі: Жер астына су жіберіліп, мұнайды шығаруға көмектеседі.

Газы бар ығыстыру әдісі: Жер астына газ (көмірқышқыл газы немесе табиғи газ) енгізіліп, мұнайды жер бетіне шығаруға көмектеседі.

Тұзды ерітінділер мен химиялық реагенттер қолдану.

1.3. Қабатаралық сұйықтықты енгізу

Бұл әдіс мұнай мен газды жинақтау және оларды тиімді өндіру үшін пайдалы. Жер астындағы қабаттардағы сұйықтықтармен өзара әрекеттесу арқылы кен орындары толығымен пайдаланылады.

2. Жаңа технологиялар мен инновациялар

Мұнай мен газ өндіруде қолданылатын жаңа технологиялар кен орындарының тиімді пайдалануын арттыруға мүмкіндік береді.

2.1. Гидравликалық жарылыс (фрекинг)

Фрекинг әдісі — бұл жер астында мұнай мен газдың шығуын арттыру үшін қолданылатын жаңа әдіс. Бұл әдісте жер қабаттарында жоғары қысыммен сұйықтық жіберіліп, жарылыс жасалады. Нәтижесінде мұнай мен газдың ағыны артады. Бұл технология негізінен қатты қабаттардан мұнай мен газды шығару үшін қолданылады.

2.2. Терең және көлбеу бұрғылау

Терең бұрғылау әдісі мұнай мен газды өте терең қабаттардан шығару үшін қолданылады. Сонымен қатар, көлбеу бұрғылау — горизонтальды бағытта бұрғылау әдісі, ол бұрғылауды кең ауқымда жүргізуге мүмкіндік береді.

2.3. Цифрлық технологиялар мен автоматизация

Цифрландыру және автоматизация көмірсутектерді өндірудің тиімділігін арттыруда маңызды рөл атқарады. Бұл әдістер кен орындарын бақылау, қашықтан басқару және талдау жүйелерін пайдалану арқылы энергия ресурстарын тиімді басқаруға мүмкіндік береді.

2.4. Қосымша өнімдер алу

Мұнайды өңдеу барысында қосымша өнімдер алу әдістері де кен орындарын тиімді пайдалануды қамтамасыз етеді. Мысалы, мұнайды өңдеуден кейін алынатын химиялық өнімдер мен пластмассалар өнеркәсіпте кеңінен қолданылады.

3. Экологиялық тиімділік

Мұнай мен газ өндіру процесі қоршаған ортаға теріс әсер етуі мүмкін. Сондықтан экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін заманауи технологиялар мен әдістер қолданылады:

• Қалдықтарды азайту: Өндіріс барысында қалдықтарды өңдеу және қайта өңдеу.

• Желілік технологиялар: Газды тарату кезінде жоғалту мен ластануды азайтуға арналған желілерді оңтайландыру.

• Көмірқышқыл газының ұсталуы мен сақтау технологиясы: Мұнай мен газ өндіруден кейін пайда болатын CO₂ газын жинау және сақтау арқылы экологиялық зиянды азайту.

4. Мұнай және газ кен орындарын тиімді пайдалану үшін басқару жүйесі

Кен орындарын тиімді пайдалану үшін басқару жүйелері өте маңызды. Бұл жүйелер өндірістің әр кезеңін бақылап, өнімділікті арттыруға көмектеседі. Сонымен қатар, өндіріс процестерінің барлық тараптарын оңтайландыру үшін ресурстарды басқару мен тиімді жоспарлау қажет.

4.1. Жобалау және жоспарлау

Әрбір мұнай және газ кен орнын игеру кезеңінде жоспарлау және жобалау жұмыстарын жүргізу өте маңызды. Бұл жерде өндірістің тиімділігін қамтамасыз ету үшін қажетті ресурстар мен мүмкіндіктер дұрыс есептелуі керек.

4.2. Қауіпсіздік шаралары

Мұнай мен газ кен орындарында қауіпсіздік талаптарын сақтау маңызды. Операторлар мен жұмысшылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жаңа технологиялар мен процестер қолданылуы тиіс.

5. Қорытынды

Мұнай және газ кен орындарын тиімді пайдалану — бұл тек экономикалық тұрғыдан ғана емес, экологиялық және әлеуметтік тұрғыдан да маңызды мәселе. Жаңа технологиялар мен әдістерді енгізу арқылы мұнай мен газ өндіруді тиімді әрі қауіпсіз етуге болады. Сонымен қатар, тиімді басқару жүйелері мен экологиялық шаралар кен орындарын болашақта да пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз етеді.