МУЗЫКА САБАҒЫНДА ЗАМАНАУИ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ӘДІСТЕРДІ ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ

МУЗЫКА САБАҒЫНДА ЗАМАНАУИ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ӘДІСТЕРДІ ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ

Автор: Тұрған Алмат Ақанұлы
Білім беру ұйымы: Астана қаласы әкімдігінің <№111 жалпы орта білім беретін мектеп> ШЖҚ МКК
Пәні: Музыка

Аңдатпа

Бұл мақалада жалпы білім беретін мектепте музыка пәнін оқыту барысында заманауи педагогикалық әдістерді тиімді қолданудың маңызы қарастырылады. Қазіргі білім беру үдерісінде оқушының дайын білімді қабылдаушы ғана емес, өздігінен ізденетін, шығармашылықпен ойлайтын және алған білімін тәжірибеде қолдана алатын тұлға ретінде қалыптасуы басты міндеттердің бірі болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда музыка сабағында дәстүрлі оқыту әдістерімен қатар интерактивті оқыту, ойын технологиясы, жобалық оқыту, топтық жұмыс, шығармашылық тапсырмалар, импровизация және цифрлық ресурстарды пайдалану оқушының сабаққа қызығушылығын арттыруға мүмкіндік береді.

Мақалада аталған әдістерді музыка сабағында қолданудың ерекшеліктері, практикалық мүмкіндіктері және оқушының шығармашылық қабілетін дамытудағы тиімділігі сипатталады.

Түйін сөздер: музыка сабағы, заманауи педагогика, шығармашылық қабілет, интерактивті әдіс, жобалық оқыту, импровизация, цифрлық технология, музыкалық тәрбие.

Кіріспе

Қазіргі қоғамдағы өзгерістер білім беру жүйесіне де жаңа талаптар қойып отыр. Бүгінгі мектептің мақсаты – оқушыға белгілі бір көлемдегі білім берумен ғана шектелмей, оның жеке қабілетін ашу, шығармашылық ойлауын дамыту және өздігінен білім алуға бағыттау.

Музыка пәнінің бұл үдерістегі орны ерекше. Музыка оқушының эстетикалық талғамын қалыптастырып қана қоймай, оның эмоционалдық интеллектісін, есту қабілетін, есте сақтауын, қиялын, ырғақ сезімін және шығармашылық белсенділігін дамытады.

Музыка сабағында мұғалімнің түсіндіруі мен оқушының дайын әнді қайталап орындауы жеткіліксіз. Сабақ барысында оқушы музыканы тыңдап, салыстырып, талдап, өз пікірін білдіріп, импровизация жасап, музыкалық шығармашылық әрекетке қатысуы қажет.

Осыған байланысты заманауи педагогикалық әдістерді музыка сабағына енгізу – оқыту сапасын арттырудың тиімді жолдарының бірі.

1. Заманауи педагогикалық әдістердің музыка сабағындағы маңызы

Заманауи педагогикалық әдістер оқушының оқу үдерісіндегі белсенділігін арттыруға бағытталады.

Дәстүрлі сабақта мұғалім негізгі ақпарат беруші болса, қазіргі сабақта мұғалім оқушының танымдық және шығармашылық әрекетін ұйымдастырушы рөлін атқарады.

Музыка сабағында бұл өзгеріс әсіресе маңызды. Себебі музыканы меңгеру тек теориялық білім арқылы жүзеге аспайды. Оқушы музыканы тыңдау, орындау, сезіну және шығармашылық тұрғыдан әрекет ету арқылы меңгереді.

Заманауи әдістерді қолдану барысында оқушы:

• өз ойын еркін білдіреді;

• музыкалық шығарманы талдайды;

• шығармашылық тапсырмаларды орындайды;

• топпен жұмыс істейді;

• музыкалық импровизация жасайды;

• өз жұмысын бағалайды;

• музыкалық жобаларға қатысады.

2. Музыка сабағында қолданылатын тиімді әдістер

2.1. «Ой қозғау» әдісі

Сабақтың бастапқы кезеңінде оқушылардың бұрынғы білімін еске түсіру және жаңа тақырыпқа қызығушылығын арттыру үшін «Ой қозғау» әдісін қолдануға болады.

Мысалы, сабақтың тақырыбы «Қазақтың ұлттық музыкалық аспаптары» болса, мұғалім:

«Қазақтың қандай ұлттық аспаптарын білесіңдер?»

деген сұрақ қояды.

Оқушылар өз жауаптарын айтады. Мұғалім олардың жауаптарын толықтырып, жаңа сабаққа бағыттайды.

Бұл әдіс оқушыны сабаққа психологиялық тұрғыдан дайындап, оның белсенділігін арттырады.

2.2. «Музыкалық зерттеу» әдісі

Бұл әдіс оқушылардың іздену және талдау қабілетін дамытуға бағытталған.

Оқушыларға музыкалық шығарма тыңдатылады. Олар шығарма бойынша:

• музыканың сипатын;

• қарқынын;

• динамикасын;

• аспаптарын;

• көңіл күйін;

• музыкалық ерекшеліктерін

анықтайды.

Мысалы:

«Музыкалық детектив» тапсырмасы арқылы оқушылар шығарма туралы өз болжамдарын ұсынады.

Бұл тәсіл оқушыны жай тыңдаушы емес, музыкалық зерттеуші ретінде қалыптастырады.

2.3. Топтық жұмыс

Музыка сабағында топтық жұмыс оқушылардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауына және ортақ шығармашылық нәтиже шығаруына мүмкіндік береді.

Мысалы, сыныпты бірнеше топқа бөліп:

1-топ: музыкалық шығармаға сипаттама береді;

2-топ: музыканың ырғақтық ерекшелігін анықтайды;

3-топ: музыкалық шығармаға сәйкес қимыл ойлап табады;

4-топ: шығарманың көңіл күйін бейнелейтін шағын композиция дайындайды.

Топтық жұмыс барысында оқушы өз ойын ортаға салып қана қоймай, басқа оқушылардың пікірін тыңдауға үйренеді.

2.4. Ойын технологиясы

Музыка пәнінде ойын технологияларын қолданудың мүмкіндігі өте кең.

«Музыкалық эстафета»

Әр топқа музыкалық тапсырма беріледі. Бір топ тапсырманы орындағаннан кейін келесі топ жалғастырады.

«Әуенді тап»

Мұғалім музыкалық шығармадан қысқа үзінді тыңдатады. Оқушылар оның атауын немесе музыкалық ерекшелігін анықтайды.

«Ырғақты қайтала»

Мұғалім белгілі бір ырғақты қол шапалақтау арқылы көрсетеді. Оқушылар қайталайды.

Ойын элементтері оқушының эмоционалдық белсенділігін арттырып, сабақтағы жағымды психологиялық ахуалды қалыптастырады.

2.5. Музыкалық импровизация

Импровизация – оқушының шығармашылық қабілетін дамытуға мүмкіндік беретін тиімді әдістердің бірі.

Мысалы, мұғалім қысқа музыкалық фраза орындайды, ал оқушы оны өз қалауынша жалғастырады.

«Әуенді жалғастыр» тапсырмасында оқушыға белгілі бір әуеннің бастапқы бөлігі беріледі. Ол әуенді өзіндік нұсқасымен аяқтайды.

«Музыкалық сұрақ–жауап» әдісінде мұғалім музыкалық фразаны «сұрақ» ретінде орындайды, оқушы оған музыкалық «жауап» береді.

Импровизация оқушының музыкалық естуін, қиялын және өзіндік ойлауын дамытуға ықпал етеді.

2.6. Жобалық оқыту әдісі

Жобалық әдіс оқушыны белгілі бір тақырыпты өздігінен зерттеп, нәтижесін шығармашылық өнім түрінде ұсынуға бағыттайды.

Музыка пәнінде мынадай жобаларды ұйымдастыруға болады:

«Қазақтың ұлттық аспаптары»

Оқушылар ұлттық аспаптардың тарихын, құрылысын және ерекшеліктерін зерттейді.

«Менің сүйікті әнім»

Оқушы өзі таңдаған ән туралы ақпарат жинап, оның мазмұны мен музыкалық ерекшеліктерін талдайды.

«Музыка және туған өлке»

Оқушылар туған жердің музыкалық мәдениеті туралы мәлімет жинақтайды.

«Музыка әлеміндегі мамандықтар»

Композитор, дирижер, әнші, музыкант, дыбыс режиссері сияқты мамандықтармен танысады.

Жобалық жұмыс оқушының зерттеу, шығармашылық және коммуникативтік дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

2.7. Цифрлық технологияларды қолдану

Қазіргі оқушы цифрлық ортада өсіп келе жатқандықтан, сабақта цифрлық ресурстарды орынды пайдалану оның қызығушылығын арттыра алады.

Музыка сабағында:

• аудиожазбалар;

• бейнематериалдар;

• интерактивті тапсырмалар;

• цифрлық презентациялар;

• онлайн тесттер;

• караоке материалдары;

• қарапайым музыкалық редакторлар

қолданылуы мүмкін.

Мысалы, жаңа музыкалық шығармамен танысу кезінде оның кәсіби орындалуын бейнематериал арқылы көрсету оқушының шығарманы жан-жақты қабылдауына мүмкіндік береді.

Алайда цифрлық технология негізгі мақсатқа айналмауы тиіс. Ол музыкалық білім берудің мазмұнын толықтыратын құрал ретінде қолданылуы қажет.

3. Шығармашылық тапсырмалардың тиімділігі

Музыка сабағында шығармашылық тапсырмалардың орны ерекше.

Мысалы:

«Музыканы суретте»

Оқушы тыңдалған музыкалық шығармадан алған әсерін сурет арқылы көрсетеді.

«Музыкаға атау бер»

Мұғалім музыкалық шығарманың атауын айтпай тыңдатады. Оқушы музыкаға өз атауын ұсынады.

«Көңіл күй әуені»

Оқушы белгілі бір көңіл күйді білдіретін қысқа ырғақ немесе әуен ойлап табады.

«Музыкалық көрініс»

Топ музыкалық шығарманың мазмұнын қимыл, дауыс немесе шағын сахналық көрініс арқылы бейнелейді.

Мұндай тапсырмалар оқушыға дұрыс жауапты іздеумен қатар, өзіндік шешім ұсынуға мүмкіндік береді.

4. Заманауи әдістердің оқушы шығармашылығына әсері

Заманауи педагогикалық әдістерді жүйелі қолдану нәтижесінде оқушының бірнеше маңызды қабілеті дамиды.

Бұл әдістердің тиімділігі олардың жеке-жеке қолданылуында емес, сабақтың мақсатына сәйкес өзара үйлестірілуінде.

5. Музыка сабағында әдістерді қолданудың практикалық үлгісі

Сабақ тақырыбы:

«Түркі тілдес халықтардың музыкалық дәстүрлері»

Сабақ мақсаты:

Оқушыларды түркі халықтарының музыкалық дәстүрлерімен таныстыру және олардың музыкалық мәдениетін салыстыру арқылы шығармашылық қабілеттерін дамыту.

Сабақтың басталуы

«Ой қозғау»

Мұғалім сұрақ қояды:

«Түркі халықтарына қандай халықтар жатады?»

Оқушылар өз жауаптарын ұсынады.

Негізгі бөлім

Әртүрлі халықтардың музыкалық шығармалары тыңдатылады.

«Музыкалық зерттеу» әдісі арқылы оқушылар:

• музыканың сипатын;

• қолданылған аспаптарды;

• ырғақ ерекшелігін;

• орындау мәнерін

анықтайды.

Топтық жұмыс

Әр топқа бір халықтың музыкалық дәстүрі ұсынылады.

Оқушылар шағын шығармашылық тапсырма дайындайды.

Шығармашылық тапсырма

«Музыкалық диалог»

Оқушылар өздері таңдаған музыкалық ырғаққа шағын импровизация жасайды.

Қорытынды

«Екі жұлдыз, бір тілек» әдісі арқылы топтар бір-бірінің жұмыстарын бағалайды.

Рефлексия

«Бүгінгі сабақтан мен...»

• білдім;

• түсіндім;

• үйрендім;

• таңғалдым

деген сөйлемдерді аяқтайды.

6. Мұғалімнің рөлі

Заманауи сабақта мұғалімнің рөлі де өзгереді. Мұғалім тек білім беруші емес, оқушының шығармашылық әрекетін ұйымдастырушы, бағыттаушы және қолдаушы болуы қажет.

Музыка пәнінің мұғалімі:

• оқушының пікірін тыңдауы;

• шығармашылық бастамасын қолдауы;

• әр оқушыға өз қабілетін көрсетуге мүмкіндік беруі;

• тапсырмаларды оқушының жас ерекшелігіне қарай бейімдеуі;

• қателікті жазалау емес, үйрену мүмкіндігі ретінде қарастыруы;

• оқушыларды өзара бағалауға үйретуі

маңызды.

Шығармашылық сабақта әрбір жауаптың бір ғана дұрыс нұсқасы бола бермейді. Сондықтан мұғалім оқушының өзіндік ойын бағалай білуі керек.

7. Күтілетін нәтижелер

Заманауи педагогикалық әдістерді жүйелі қолдану барысында оқушылар:

• музыкалық шығармаларды қызығушылықпен тыңдайды;

• музыканың негізгі ерекшеліктерін анықтайды;

• өз ойын еркін жеткізеді;

• музыкалық шығармаларды салыстырады;

• ырғақтық және әуендік импровизация жасайды;

• топтық шығармашылық жұмыстарға белсенді қатысады;

• музыкалық жобалар дайындайды;

• цифрлық ресурстарды шығармашылық мақсатта пайдаланады;

• өзін және өзгенің жұмысын бағалайды.

Қорытынды

Музыка сабағында заманауи педагогикалық әдістерді қолдану – оқушының пәнге қызығушылығын арттырудың және оның шығармашылық әлеуетін ашудың тиімді жолдарының бірі.

Интерактивті әдістер, топтық жұмыс, ойын технологиялары, жобалық оқыту, музыкалық импровизация, шығармашылық тапсырмалар және цифрлық ресурстар оқушыны оқу үдерісінің белсенді қатысушысына айналдырады.

Әсіресе музыка пәнінде оқушының шығармашылық әрекетіне ерекше мән берген жөн. Себебі музыка – дайын ақпаратты меңгерумен ғана шектелмейтін, сезім мен ойды шығармашылық түрде жеткізуге мүмкіндік беретін өнер.

Мұғалімнің міндеті – әр оқушыға музыканы тыңдап қана қоймай, оны сезінуге, түсінуге, орындауға және өз шығармашылық мүмкіндігін көрсетуге жағдай жасау.

Заманауи әдістерді мақсатты және жүйелі қолдану нәтижесінде музыка сабағы оқушы үшін қызықты, мазмұнды және шығармашылық ортаға айналады.

Осылайша, заманауи педагогикалық әдістерді музыка сабағына енгізу білім сапасын арттырумен қатар, шығармашыл, белсенді, эстетикалық талғамы қалыптасқан тұлғаны тәрбиелеуге ықпал етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының жалпы білім беруге арналған мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты.

2. Жалпы білім беретін мектептерге арналған «Музыка» пәнінің оқу бағдарламасы.

3. Музыка педагогикасы бойынша оқу-әдістемелік еңбектер.

4. Музыкалық тәрбие теориясы мен әдістемесіне арналған ғылыми-әдістемелік әдебиеттер.

5. Жалпы білім беретін мектептердегі музыка пәнін оқытуға арналған әдістемелік материалдар.