Натрий-калий сорғысының мысалында белсенді тасымалдау механизмі. Су әлеуеті

Сабақтың тақырыбы

Натрий-калий сорғысының мысалында белсенді тасымалдау механизмі.

Су әлеуеті.

Модуль /пән атауы

ОН 11.2. Электронды микроскоп астында көрінетін жасуша органоидтарының құрылымы мен функциясының ерекшеліктерін түсіндіру.

Педагог

Курганбаева Х

2025 жыл « »

1.Жалпы мағлұмат

Курс, оқу жылы, топ

Сабақ типі

Теориялық

2.Мақсаты мен міндеті

2.1.Осы сабақтары барысында білім алушылар игеретін кәсиби дағдылардың тізбесі

Белсенді тасымалдау және су әлеуеті ұғымдарын түсіндіру. Натрий-калий сорғысының жұмыс істеу механизмін және су қозғалысына әсерін талдау.

3. Күтілетін нәтижелер

Нәтижеде студент игеретін материалдар

• Белсенді тасымалдау ұғымын түсінеді.

• Натрий-калий сорғысының жұмысын кезең-кезеңімен сипаттай алады.

• Су әлеуеті мен осмос арасындағы байланысты біледі.

• Белсенді тасымалдау мен судың қозғалысы арасындағы айырмашылықты ажырата алады.

4. Қажетті ресурстар

4.1 Оқу-әдістемелік құрал жабдықтар (көрнекіліктер)

Оқулықтар,карточкалар,интерактивті тақта

4.2 Анықтамалық әдебиеттер

1. «Биология 10».1-бөлім. Е.А.Очкур, Ж.Ж.Курмангалиева,М.А. Нуртаева «Мектеп» баспасы 2019

2 «Биология 10». 2-бөлім.Е.А.Очкур, Ж.Ж.Курмангалиева,М.А. Нуртаева «Мектеп» баспасы 2019

3. «Биология 11».1-бөлім. А.Қалыбаева,А.Пәримбекова.Н.Абылайханова «Мектеп» баспасы 2020

4. «Биология 11». 2-бөлім. А.Қалыбаева,А.Пәримбекова.Н.Абылайханова «Мектеп» баспасы 2020

Сабақ барысы

Сабақтың жоспарланғанкезеңдері

Сабақтағы жоспарланған іс-әрекеттер

Ресурстар

Сабақтың басы

0-5 мин

10 минут

30 минут

20 минут

20 минут

10 минут

5 минут

I. Ұйымдастыру кезеңі: оқушыларды қарсы алу, сабаққа дайындығын тексеру (керек-жарақтарының болуы) Сәлемдесу, түгелдеу Сабақтың тақырыбы мен мақсатымен таныстыру. II. Миға шабуыл: Сұрақтар: Заттар жасушаға қалай өтеді? Неліктен кейбір заттар энергия жұмсайды, ал кейбірі өздігінен өтеді? Неліктен өсімдік клеткасы суға ісінеді?

Оқушылар өз болжамдарын айтады. Мұғалім сабақтың негізгі сұрақтарын жазады: «Натрий-калий сорғысы қалай жұмыс істейді?»
«Су әлеуеті нені білдіреді?» III. Жаңа сабақты түсіндіру 1. Белсенді тасымалдау деген не? Белсенді тасымалдау — заттардың концентрация градиентіне қарсы, яғни төменнен жоғары бағытта энергия жұмсап тасымалдануы. Энергия көзі — АТФ. 2. Натрий-калий сорғысы (Na⁺/K⁺-АТФаза): Механизмі:

1. 3 Na⁺ ионы жасуша ішінен сорғы ақуызына байланысады.

2. АТФ гидролизденіп, энергия бөлінеді.

3. Ақуыз пішіні өзгереді → Na⁺ сыртқа шығарылады.

4. 2 K⁺ ионы сырттан байланысады.

5. Ақуыз бастапқы қалпына келеді → K⁺ ішке өтеді. Маңызы: Нерв импульсінің берілуі. Бұлшықет жиырылуы. Осмостық тепе-теңдікті сақтау. Жасуша ішіндегі иондық баланс. 3. Су әлеуеті (Ψ):

• Су әлеуеті — судың бір нүктеден екінші нүктеге қозғалу қабілетін сипаттайтын шама.

• Өлшем бірлігі — Паскаль (Па).

• Таңбасы: Ψ (Пси). Формула:
  Ψ = Ψs + Ψp
  мұнда:

• Ψs — ерітінді әлеуеті (ерітіндінің концентрациясына байланысты),

• Ψp — қысым әлеуеті. Маңызы:

• Су әрқашан жоғары су әлеуетінен төмен су әлеуетіне қарай қозғалады.

• Осмос пен тургорлық қысым осы құбылысқа негізделеді. 4. Белсенді тасымалдау мен су әлеуеті байланысы:

• Белсенді тасымалдау арқылы иондар қозғалған соң, судың осмостық бағыты өзгереді.

• Мысалы, натрий сыртқа шыққанда су да сыртқа қозғалады (су әлеуеті төмен аймаққа).. IV. Топтық жұмыс

1-топ: Белсенді және енжар тасымалдауды салыстыр.
2-топ: Натрий-калий сорғысының жұмыс схемасын бейнеле.
3-топ: Су әлеуетінің өзгерісін мысал арқылы түсіндір (өсімдік клеткасы, картоп тілімі).

⏱ Әр топқа 10 минут дайындалу, 2–3 минут қорғау. V. Тәжірибелік бөлім Тәжірибе:
Картоп тілімін тұзды және таза суға салып байқау. Бір тілім тұзды суда — бүріседі (су сыртқа кетеді, Ψ төмен). Бір тілім таза суда — ісінеді (су ішке өтеді, Ψ жоғары).

Қорытынды: Су әрдайым жоғары әлеуеттен төмен әлеуетке өтеді. Сұрақтар:

1. Белсенді тасымалдау қандай жағдайда жүреді?

2. Натрий-калий сорғысы қанша Na⁺ және K⁺ тасымалдайды?

3. Су әлеуетінің төмендеуі нені білдіреді?

4. Белсенді тасымалдау мен осмос арасындағы байланыс қандай? Қысқа тест: 1.Белсенді тасымалдау кезінде энергия көзі: АТФ 2.Натрий-калий сорғысы — Na⁺ сыртқа, K⁺ ішке өткізеді 3.Су әлеуеті жоғары → су қозғалады төмен әлеуетке VII. Рефлексия және «Бағдаршам» әдісі бойынша бағалау

“Мен түсіндім, мен үйрендім, мен қолдана аламын” әдісі:

• Әр оқушы өз түсінгенін қысқаша жазады.

https://bilimland.kz және https://itest.kz оқу платформалары

Жұмыс парағы

интерактивті тақта

Жұмыс парағы

VIII. Үй тапсырмасы:

1. «Белсенді тасымалдау және су әлеуеті» тақырыбын оқу.

2. «Жасушадағы судың қозғалысы мен белсенді тасымалдау арасындағы байланыс» тақырыбында 1 бет эссе жазу.