Норуз кәлди өлкәмгә!

Синип: 2 «б»

Мавзуси:Норуз кәлди өлкәмгә!

Мәхсити:Норуз мәйрими тоғрисида чүшәнчә бериш.

Вәзипилири:

-Норуз тоғрисида сөһбәтлишиш арқилиқ еғизчә нутқини риважландуруш.

-Миллий оюнлар арқилиқ балиларниң тапқурлуқ, сәзгүрлүк, һүнәр көрситиш қатарлиқ қабилийәтлирини шәкилләндүрүш.

-Чоңларни һөрмәтләш, әнъәниләргә риайә қилиш, диққәтчанлиққа, әдәплик болушқа тәрбийиләш.

Пайдиланған көрнәкликләр: Гөш, гүрүч, маш почақ, су, сүт, қетиқ, буғдай, туз, миллий оюнларға бағлиқ сүрәтләр, сехирлиқ халта, қушлар сүрәтлири, әтиязға бағлиқ сюжетлиқ сүрәтләр, карточкилар.

Техникилиқ васитиләр: үналғу, синалғу.

Өткүзүлүш түри: әтигәнлик

1. Уюштуруш пәйти.

а) Балилар тизилип музыка арқилиқ синипқа кириду.

ә) Саламлишиш.

- Балилар, силәр қандақ ойлайсиләр, немишкә бүгүнки дәрисимизни саз-нәғмиләр билән башлаватимиз?

(Балилар өз ой-пикрини ейтиду).

Сәвәви, алдимизда Норуз мәйрими келиватиду дейишиму мүмкин.

-Бу пикирләргә қарап дәрисимизниң мавзусини тепишқа боламду?

-Норуз мәйрими.

-Бу дәристә қандақ мәхсәтләрни өз алдиңларға қойисиләр?

-Норуз тоғрисида көпәрәк билиш.Тил байлиғимизни ашуруш.

-Норуз тоғрисида немә билисиләр?

-Һәр жили мәктәпниң кәйнидики мәйданда Норуз мәйримини нишанлаймиз.

Берилиши

Норуз 22-март күни тойлиниду. «Норуз»-«Йеңи күн», «Йеңи жил» дегән мәнани билдүриду.У күни адәмләр һойла-арам, өйләрни тазилап, йеңи кийимләрни кийиду. Адәмләр бир-бирини тәбриклишиду. Әнъәнә бойичә Норуз еши тәйярлиниду.Өзбәк хәлқидә болса, буғдай өсүрүп, үнгән көкидин сүмәләк қайнитиду.

Норуз еши тоғрилиқ ривайәт бар. Әнди шу ривайәтни диққәт билән тиңшайли.

Бир аялниң ушшақ-ушшақ бир нәччә балиси бопту.Улар аписиға қосиғиниң ачқанлиғини ейтипту.Өйдә тамақ әткидәк нәрсә йоқ. Шу чағда аписи ушшақ ташларни әкирип, униңға су қуюп қайнитипту.Балилирини һазир тамақ пишиду, бизман пишиду дәп бәзләп турғичә, улар ухлап қапту.

Аписи жиғлап олтарса, бовай кирипту.

-«Қазиниңизда немә қайнаватиду?»-дәп сорапту.Аял чүшәндүрүпту.Тувақни «Бисмилла рәһманиррәһим»-дәп ечиң дәпту.Қариса тамақ пишиватқидәк. Мана шуниңдин кейин бу әң улуқ, хасийәтлик тамақ һесаплинип, униңдин барлиғи еғиз тегиши (дәм тартиши) керәк.Норуз ешиға буғдай көкидин башқа гөш, гүрүч, сүт, туз, маш почақ, су қошиду.

Ал қазақ халқында Наурыз көже қайнатады. Наурыз көже жеті түрлі дәмнен жасалады. Жеті саны қазақта киелі сан. Қазақ тіліндегі жеті ата, жеті қазына, жеті қат жер, жеті қарақшы, жеті түн, жеті жарғы сияқты тұрақты тіркестер халықтың ежелгі наным-сенімдерінен, мифологиялық, астрологиялық түсініктерінен туған. Сондықтан, негізінен, наурыз көженің қурамы өзгермеген. Онда салынатын дәмнің жеті түрлі болуы мұқият сақталған. Көже, негізінен, бидай, тары, күріш, ет, сүт,су, тұз, т.б. тағамдардан жасалады да, әр үй өз отбасынан дәм татқызады. Бұған қыстан шыққан қазы, шұшық, сүрленген ет сияқты сыйлы, сыбағалы мүшелер қосылады. Наурыз көже ежелгі жомарттық, қонақжайлық сияқты бағалы дәстүрлердің бір ретінде қалыптасқан.

ә) Сөздер табу.

Көктем, наурыз, сәуір, күн, мамыр, құс.

б) Сөздікпен жұмыс

Бүгінгі біздің тақырыпта кездесетін жаңа сөздерді оқып, аударып мәнерен айтамыз:

Наурыз-норуз

Ән айтады-нахша ейтиду

Жыл басы-жил беши

Үлкен мейрам-чоң мәйрәм

Дастархан-дәстихан.

Осы сөздерді қатыстырып, 2-3 сөйлем жаздыру.

в) Өлең айтқызу.

Балалар, сіздердің наурыз мерекесіне арнап жаттаған өлеңдеріңізден бірнеше өлең шумағын, бата-тілектерін айта кетсеңіздер.

Шахрияр: Төрт түлік ақты болсын,

өрісің малға, үйің жанға толсын.

Интизар: Ұлыс күні кәрі-жас,

Қушақтасып көріскен.

Жаңа ағытқан қозыдай,

Жалырасып өріскен.

Ралина: Ұлыс оң болсын

Ақ мол болсын.

Қайда барсаң жол болсын!

Ұлыс бақты болсын,

Төрт түлік ақты болсын,

Ұлыс береке берсін,

Пәле-жала жерге енсін!

Аиша: Көк тәңірі нурыңды аяма,

Жер тәңірі ырысыңды аяма!

Әділ жанды тағынан тайдырма,

Әл халықты бағынан айырма!

Басына бас қос,

Жасына жас қос,

Асына ас қос!

Бахадур: Саумалық, саумалық,

Ескі жыл кетіп, жаңа жыл келді,

Ескі жыл есіркей кет,

Жаңа жыл жарылқай кел.

Яхши, әнди бизниң оқуш китавимизда Норуз тоғрисида немә дедикин. 135-бәтни ачимиз.

«Норуз мәйрими»мәтининиң муәллипи -Абдукерим Рахман.У Үрүмчиниң Шиңжаң Миллий институтида тил вә әдәбияттин дәрис бериду. Өзи хәлиқ еғиз ижадийитини тәтқиқ қилған атақлиқ алим, профессор. 1999-жили Алмута дөләт университетиниң тәкливи билән тәжрибә алмаштуруш үчүн чиққан.Һазирму бизниң алимлиримиз билән бирликтә ишлимәктә.

Луғәт үстидә иш.

Ата қилидиған- беғишлайдиған.

Андин бир нәччә оқуғучи мәтинни оқуп чиқиду.

Норуз мәйримидә һойла-арамни тазилап,дәстиханни йейипла қоймай, һәр яңза оюнларму ойнилиду.

-Силәр қандақ оюнларни билисиләр? (атайду)

Наурыз мейрамын қазақ халқы Наурыз көже ішіп, ән шырқап, күй шертісіп, балуан күрестіріп, қыз қуу, бәйге, теңге алу, алтыбақан теуіп, ойын-сауықпен өткізген.

Қазақ халқының ұлттық ойындарымен суреттер көрсету арқылы таныстырып кетемін. Мысалы: «Алтыбақан»-ұлттық ойын. Жігіт пен қыз бір-біріне қарап ән шырқайды. Қыздар мен жігіттер жаңа әндер үйренеді. Мұнда келген адамдар ұлттық киім киіп келеді.

Ойынға кезекпен қыз бала мен ұл баладан қатысады. Олар ән айтудан жарысады, қайсы тоқтамай жақсы айтады, сол ойынды жалғастырады.

Синалғудин «Балилар оюнлирини» көрүш. «Ала-ала қушлайду», «Мөкү-мөкүләң», «Яғлиқ ташлаш».

Келиңлар, бизму «Яғлиқ ташлаш» оюнини ойнайли. (Йеңилип қалған бала уссул ойнап, нахша ейтип, һүнәр көрситиду.)

Норуз мәйримидә қиз-жигитләр бир-биригә соға бериду. Оғуллар қизларға тағақ, әтир, әйнәк соға қилиду. Қизлар болса, қайси тамаққа уста болса, шуни соға қилидекән.

-Норуз мәйримидә қазақ хәлқидә қандақ нахшилар ейтилиду?

---- (Айтыс)

-Айтысниң түрлирини ейтип бериңлар?

----

«Норуз кәлди, яз кәлди.» нахшисини үгинип, ейтиду.

Норуз кәлди, яз кәлди,

Турна билән ғаз кәлди.

Яп-йешил чарбағлардин,

Булбулдин аваз кәлди.

Қалиғач әгип учар,

Қанитин йейип учар.

Норузда қазан толса,

Елимизни бәхит қучар.

Балилар, мән силәргә йәнә бир «Сехирлиқ халта» оюнини елип кәлдим. Халиғучилар чиқип, халтиниң ичидин ошуқ алиду. Ошуқтики сан бойичә соал-жавап маңиду.

Хуласә

1.Норуз қандақ мәйрәм?

2. Норуз қандақ мәнани билдүриду?

3.Норуз мәйрими тоғрилиқ қандақ қошақ, шеирларни билисиләр?

4.Норузда қандақ оюнлар ойнилиду?

5.Норуз еши қандақ атилиду?

6.Норузни қачан нишанлаймиз?

Ұлы күні қазан толса,

Ол жылы ақ мол болар.

Ұлы кісіден бата алса,

Сонда олжалы жол болар.

Норуз мәйримидә бир-биримизгә кәчүрүмчан болуп, чоңлардин дуга алсақ, совап болидекән. Қени, меһманлардин дуга күтимиз.

(Дәрискә киргән меһманларниң бири өзиниң иллиқ изгү тиләклирини ейтиду.)