Абдикеримова Диляна Айдаровна

«Қарлығаш» бөбекжай-балабақшасының тәрбиешісі

Ойын арқылы баланың тілін дамыту

Кіріспе

Мектепке дейінгі кезең – баланың тілдік қоры молайып, ойы дамып, қоршаған ортамен қарым-қатынасы кеңейетін ең маңызды шақ. Осы жаста бала естігенін қайталап, көргенін айтып, өз ойын сөз арқылы жеткізуге үйренеді. Тіл – баланың танымын, қиялын, сезімін, мінезін, адамдармен байланысын қалыптастыратын негізгі құрал. Сондықтан баланың сөйлеу тілін дамыту балабақшадағы тәрбие мен оқыту жұмысының басты бағыттарының бірі болып саналады.

Баланың тілі табиғи түрде ойын үстінде жақсы дамиды. Себебі ойын – балаға ең жақын, ең түсінікті әрекет. Бала ойын кезінде еркін сөйлейді, сұрақ қояды, жауап береді, рөлге енеді, заттарды атайды, қимылын сөзбен байланыстырады. Ойын арқылы бала тек сөз үйреніп қана қоймайды, сол сөзді орынды қолдануға, сөйлем құрауға, өз ойын толық айтуға дағдыланады.

Мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу белсенділігі әртүрлі болады. Кейбір балалар ойынға тез қосылып, ойын барысында көп сөйлейді. Ал кейбір балалар ұяң, сөздік қоры аз, жауап беруге қысылуы мүмкін. Осындай кезде ойын әдісі баланы мәжбүрлемей, табиғи түрде сөйлетуге мүмкіндік береді. Ойын баланың қызығушылығын арттырады, қорқынышын азайтады, өзіне деген сенімін күшейтеді.

Ойын арқылы тіл дамыту жұмысында тәрбиеші баланың жас ерекшелігін, сөздік қорын, қызығушылығын, сөйлеу деңгейін ескеруі қажет. Дұрыс ұйымдастырылған ойын баланың сөздік қорын байытады, дыбыстарды дұрыс айтуына ықпал етеді, байланыстырып сөйлеуін дамытады, тыңдау және түсіну қабілетін жетілдіреді.

Баяндаманың мақсаты

Ойын түрлерін тиімді қолдану арқылы мектепке дейінгі жастағы балалардың сөйлеу тілін, сөздік қорын, байланыстырып сөйлеу дағдысын және қарым-қатынас мәдениетін дамыту жолдарын көрсету.

Міндеттері

Балалардың ойын арқылы сөйлеуге қызығушылығын арттыру.

Сөздік қорын жаңа сөздермен байыту.

Балаларды сөздерді дұрыс айтуға, сөйлем құрауға, өз ойын жүйелі жеткізуге үйрету.

Дидактикалық, сюжеттік-рөлдік, қимылды, саусақ және театрландырылған ойындарды тіл дамыту жұмысында тиімді пайдалану.

Балалардың тыңдау, түсіну, сұраққа жауап беру, әңгімелеу дағдыларын қалыптастыру.

Тақырыптың өзектілігі

Қазіргі таңда балалардың сөйлеу тілін дамыту мәселесі өте маңызды. Кейбір балалар қысқа жауап береді, ойын толық жеткізе алмайды, сөздік қоры жеткіліксіз болады. Бұған гаджетке көп уақыт бөлу, үлкендермен аз сөйлесу, еркін ойынның азаюы әсер етуі мүмкін. Сондықтан балабақшада баланы сөйлетуге, ойын ашық айтуға, сұраққа толық жауап беруге үйрететін әдістер жиі қолданылуы керек.

Ойын – осы міндетті орындаудың ең тиімді жолдарының бірі. Ойын барысында бала шаршамайды, тапсырманы қызығушылықпен орындайды. Әр ойын арқылы бала жаңа сөз үйренеді, сөйлем құрайды, достарымен сөйлеседі, өз рөлін түсіндіреді. Сондықтан ойын арқылы тіл дамыту жұмысы баланың табиғи дамуына сай келеді.

Негізгі бөлім

1. Ойынның баланың тілін дамытудағы маңызы

Ойын – баланың негізгі іс-әрекеті. Бала ойын арқылы өмірді таниды, үлкендердің іс-әрекетін қайталайды, заттардың атауын біледі, қарым-қатынас жасауды үйренеді. Ойын кезінде баланың тілі белсенді түрде дамиды, себебі ол үнемі сөйлесуге, түсіндіруге, сұрауға, жауап беруге мәжбүр болады.

Мысалы, «Дүкен» ойынында бала сатушы немесе сатып алушы рөлін орындайды. Ол «Сәлеметсіз бе?», «Маған нан беріңізші», «Қанша тұрады?», «Рақмет» деген сөздерді қолданады. Осы арқылы бала күнделікті өмірде қажет болатын сөйлеу үлгілерін меңгереді.

Ойын баланың сөздік қорын ғана емес, сөйлеу мәдениетін де қалыптастырады. Бала сыпайы сөйлеуге, кезек күтуге, досының сөзін тыңдауға, өз ойын анық айтуға үйренеді.

2. Дидактикалық ойындар арқылы тіл дамыту

Дидактикалық ойындар баланың ойлауын, есте сақтауын, зейінін және тілін дамытуға бағытталады. Мұндай ойындарда белгілі бір мақсат болады. Мысалы, заттарды атау, түстерді ажырату, сөздерді топтастыру, сөйлем құрау, дыбысты дұрыс айту.

Мысал ойын: «Не артық?»

Мақсаты: балалардың сөздік қорын дамыту, заттарды топтастыруға үйрету.

Ойын барысы: тәрбиеші балаларға бірнеше сурет көрсетеді: алма, алмұрт, банан, доп. Балалар артық затты табады және неге артық екенін түсіндіреді.

Күтілетін жауап:
«Доп артық, себебі алма, алмұрт, банан – жемістер».

Бұл ойын арқылы бала тек заттың атын айтып қоймайды, өз ойын дәлелдеуге үйренеді.

Мысал ойын: «Сөзді жалғастыр»

Мақсаты: сөйлем құрау дағдысын дамыту.

Ойын барысы: тәрбиеші сөйлемнің басын айтады, бала жалғастырады.

Мысалы:
«Мен балабақшаға...»
«Анам маған...»
«Көктемде ағаштар...»

Бұл ойын баланың ойлауын дамытып, толық сөйлеммен жауап беруге үйретеді.

3. Сюжеттік-рөлдік ойындар арқылы сөйлеу тілін дамыту

Сюжеттік-рөлдік ойындар баланың байланыстырып сөйлеуін дамытуда ерекше орын алады. Мұндай ойындарда бала белгілі бір рөлге еніп, сол рөлге сай сөйлейді. Мысалы, дәрігер, мұғалім, аспаз, сатушы, жүргізуші, ана, бала рөлдерін орындайды.

Мысал ойын: «Дәрігер қабылдауында»

Мақсаты: балаларды диалог құруға, сұрақ қоюға, жауап беруге үйрету.

Ойын барысы: бір бала дәрігер, екінші бала науқас болады.

Диалог үлгісі:
– Сәлеметсіз бе?
– Сәлеметсіз бе, дәрігер.
– Қай жеріңіз ауырып тұр?
– Менің тамағым ауырып тұр.
– Дәрі ішіңіз, жылы шай ішіңіз.
– Рақмет, дәрігер.

Мұндай ойындар арқылы бала күнделікті өмірде кездесетін сөздерді қолданады, сөйлеу үлгісін меңгереді, өз ойын жеткізуге дағдыланады.

4. Қимылды ойындар арқылы тіл дамыту

Қимылды ойындар баланың дене қозғалысын дамытумен қатар, тілін де жетілдіреді. Қимыл мен сөз қатар жүрсе, бала тапсырманы жақсы түсінеді және есте сақтайды.

Мысал ойын: «Кім не істейді?»

Мақсаты: етістіктерді дұрыс қолдануға үйрету.

Ойын барысы: тәрбиеші жануарлардың немесе адамдардың суретін көрсетеді.

Балалар жауап береді:
Құс ұшады.
Балық жүзеді.
Аю жүреді.
Бала секіреді.
Мысық мияулайды.

Осы ойын арқылы бала қимыл атауларын үйренеді, қысқа сөйлем құрайды.

Мысал ойын: «Қайтала және айт»

Тәрбиеші қимыл көрсетеді: секіреді, жүгіреді, қол шапалақтайды. Бала қимылды қайталап, сөзбен айтады:
«Мен секірдім».
«Мен жүгірдім».
«Мен қол шапалақтадым».

Бұл ойын сөйлеу мен қозғалысты байланыстырады.

5. Саусақ ойындарының тіл дамытудағы орны

Саусақ ойындары ұсақ моториканы дамытады. Ұсақ моторика мен сөйлеу тілінің байланысы өте тығыз. Саусақ қимылдары арқылы баланың ми қызметі белсенді жұмыс істейді, зейіні тұрақталады, дыбыстауы жақсарады.

Мысал саусақ ойыны: «Отбасы»

Бас бармағым – атам,
Балан үйрек – әжем,
Ортан терек – әкем,
Шылдыр шүмек – анам,
Кішкентай бөбек – мен.

Ойын барысында бала отбасы мүшелерінің атауын қайталайды, саусақтарын қимылдатады, сөзді ырғақпен айтуға үйренеді.

6. Театрландырылған ойындар арқылы тіл дамыту

Театрландырылған ойындар баланың тілін, қиялын, есте сақтауын, дауыс ырғағын, мәнерлеп сөйлеуін дамытады. Ертегі кейіпкерлерінің рөлін ойнау арқылы бала сөзді эмоциямен айтуға, кейіпкер мінезін жеткізуге үйренеді.

Мысалы, «Шалқан», «Бауырсақ», «Мақта қыз бен мысық», «Үйшік» сияқты ертегілерді сахналау балаларға өте қызықты. Бала кейіпкер сөзін жаттап қана қоймайды, оны дауыс ырғағымен жеткізеді.

Мысал тапсырма: «Кейіпкер болып сөйле»

Мақсаты: мәнерлеп сөйлеу дағдысын дамыту.

Тәрбиеші балаға кейіпкер бейнесін береді. Бала сол кейіпкер сияқты сөйлейді.

Мысалы:
Қоян қорқақ дауыспен сөйлейді.
Түлкі қу дауыспен сөйлейді.
Аю жуан дауыспен сөйлейді.

Бұл жұмыс баланың сөйлеу мәнерін, дауыс ырғағын, шығармашылық қабілетін дамытады.

Тіл дамытуға арналған ойын үлгілері

1-ойын. «Сиқырлы қапшық»

Мақсаты: заттардың атауын дұрыс айту, сипаттау дағдысын дамыту.
Құралдар: қапшық, ойыншықтар, жемістер, тұрмыстық заттар.
Ойын барысы: бала қапшықтан бір затты алады, атын атайды және сипаттайды.
Жауап үлгісі:
«Бұл – алма. Алма қызыл, домалақ, тәтті».
Нәтиже: бала затты сипаттауға, сын есімдерді қолдануға үйренеді.

2-ойын. «Сурет бойынша әңгіме құра»

Мақсаты: байланыстырып сөйлеуді дамыту.
Құралдар: мазмұнды суреттер.
Ойын барысы: бала суретке қарап, 3–4 сөйлемнен тұратын әңгіме құрайды.
Жауап үлгісі:
«Балалар аулада ойнап жүр. Бір бала доп теуіп жүр. Қыз бала гүлге су құйды. Балалар көңілді».
Нәтиже: бала сөйлемдерді ретімен айтуға үйренеді.

3-ойын. «Керісінше айт»

Мақсаты: антоним сөздерді меңгерту.
Ойын барысы: тәрбиеші бір сөз айтады, бала қарама-қарсы мағынасын табады.
Үлгі:
Үлкен – кіші.
Ұзын – қысқа.
Жылы – суық.
Ақ – қара.
Жақсы – жаман.
Нәтиже: баланың сөздік қоры кеңейеді, ойлау қабілеті дамиды.

4-ойын. «Кімнің дауысы?»

Мақсаты: есту арқылы ажырату, дыбыстарды дұрыс айту.
Ойын барысы: тәрбиеші жануардың дауысын салады немесе аудиожазба қосады. Бала қандай жануар екенін табады және сөйлем құрайды.
Жауап үлгісі:
«Бұл – сиыр. Сиыр мөңірейді».
«Бұл – мысық. Мысық мияулайды».
Нәтиже: бала жануар атауларын және дыбысқа байланысты сөздерді меңгереді.

5-ойын. «Сөйлемді аяқта»

Мақсаты: ойды толық жеткізуге үйрету.
Ойын барысы: тәрбиеші сөйлемнің басын айтады, бала аяқтайды.
Үлгі:
«Менің сүйікті ойыншығым...»
«Мен анама...»
«Қыста балалар...»
«Балабақшада біз...»
Нәтиже: бала толық сөйлем құрауға жаттығады.

Тәрбиешінің рөлі

Баланың тілін дамытуда тәрбиешінің рөлі өте маңызды. Тәрбиеші баламен жылы сөйлесіп, оны тыңдай білуі керек. Бала қате айтса, бірден ұрыспай, дұрыс нұсқасын жұмсақ түрде қайталап берген жөн. Мысалы, бала «Мен доп ойнадым» десе, тәрбиеші «Иә, сен доппен ойнадың» деп дұрыс үлгі көрсетеді.

Тәрбиеші ойын кезінде әр баланың сөйлеуіне мүмкіндік беруі қажет. Белсенді балалар ғана емес, ұяң балалар да ойынға тартылуы керек. Ол үшін жұптық ойын, шағын топтық ойын, жеке тапсырмалар қолдануға болады.

Ойын барысында тәрбиеші келесі әдістерді қолдана алады:

сұрақ қою;
сурет арқылы сөйлету;
заттарды сипаттату;
ертегіні жалғастырту;
диалог құрату;
қимыл мен сөзді байланыстыру;
баланың жауабын толықтыру;
мадақтау сөздерін қолдану.

Мадақтау баланың сөйлеуге деген сенімін арттырады. «Жарайсың», «Өте жақсы айттың», «Толық жауап бердің», «Тағы айтып көр» деген сөздер баланы ынталандырады.

Ата-анамен жұмыс

Баланың тілі тек балабақшада ғана емес, отбасында да дамиды. Сондықтан ата-аналармен бірлескен жұмыс жүргізу маңызды. Ата-аналар балаға ертегі оқып беріп, бірге сурет қарап, күнделікті сөйлесіп, сұрақ қойып отырғаны дұрыс.

Ата-аналарға мынадай кеңестер беруге болады:

баламен күн сайын сөйлесу;
балаға сұрақ қойып, толық жауап беруге үйрету;
телефон мен теледидар уақытын шектеу;
ертегі, өлең, жаңылтпаш оқып беру;
бірге ойын ойнау;
баланың сөзін бөлмей тыңдау;
қате айтқан сөзін ұрыспай түзету.

Отбасы мен балабақша бір бағытта жұмыс жүргізсе, баланың сөйлеу тілі тез әрі дұрыс дамиды.

Күтілетін нәтиже

Ойын арқылы жүйелі жұмыс жүргізілсе, балалардың сөздік қоры молаяды. Балалар заттарды дұрыс атайды, сөйлем құрайды, сұраққа жауап береді, өз ойын еркін жеткізуге үйренеді. Сюжеттік-рөлдік ойындар арқылы диалог құру дағдысы қалыптасады. Театрландырылған ойындар мәнерлеп сөйлеуге көмектеседі. Саусақ және қимылды ойындар сөйлеу белсенділігін арттырады.

Нәтижесінде бала:

жаңа сөздерді меңгереді;
дыбыстарды анық айтуға жаттығады;
толық сөйлеммен жауап береді;
өз ойын жүйелі жеткізеді;
достарымен қарым-қатынас жасайды;
тыңдау және түсіну дағдысы дамиды;
сөйлеуге деген қызығушылығы артады.

Қорытынды

Ойын арқылы баланың тілін дамыту – мектепке дейінгі тәрбиедегі ең тиімді әдістердің бірі. Себебі ойын баланың табиғатына жақын, қызықты әрі әсерлі әрекет. Ойын кезінде бала еркін сөйлейді, өз ойын білдіреді, жаңа сөздерді қолданады, достарымен қарым-қатынас жасайды. Тәрбиеші ойындарды дұрыс таңдап, жүйелі ұйымдастырса, әр баланың сөйлеу қабілеті біртіндеп дамиды.

Дидактикалық ойындар баланың сөздік қорын байытады, сюжеттік-рөлдік ойындар диалогтік сөйлеуді қалыптастырады, қимылды ойындар сөз бен әрекетті байланыстырады, саусақ ойындары ұсақ моторика арқылы тіл дамуына ықпал етеді, театрландырылған ойындар мәнерлеп сөйлеуге үйретеді.

Баланың тілі жақсы дамуы үшін тәрбиеші, ата-ана және бала арасында тұрақты байланыс болуы қажет. Үйде де, балабақшада да балаға көп сөйлеуге мүмкіндік беру керек. Баланың әр жауабын тыңдап, қолдап, дұрыс бағыт беріп отырғанда ғана сөйлеу мәдениеті қалыптасады.

Қорыта айтқанда, ойын – баланың тілін дамытатын, ойын кеңейтетін, қарым-қатынасқа жетелейтін, шығармашылығын арттыратын қуатты құрал. Сондықтан мектепке дейінгі ұйымдарда ойын технологиясын жүйелі қолдану баланың жан-жақты дамуына үлкен әсер етеді.

Ұсыныстар

Тіл дамыту сабақтарында ойын түрлерін күн сайын қолдану қажет.

Әр ойын баланың жас ерекшелігіне сай таңдалуы керек.

Ұяң балаларды шағын топтық ойындар арқылы сөйлету тиімді.

Сурет, ойыншық, ертегі кейіпкерлері, қуыршақ театры жиі пайдаланылуы қажет.

Ата-аналарға үй жағдайында тіл дамыту ойындарын қолдану бойынша кеңес беріп отыру керек.

Баланың жауабын бағалағанда мадақтау сөздерін көбірек қолданған дұрыс.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Балабақшадағы тіл дамыту әдістемесі. – Алматы: Мектеп, 2020.

2. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы. – Астана, 2022.

3. Құлжанова Н. Мектепке дейінгі педагогика негіздері. – Алматы, 2019.

4. Жұмабаева Ә. Балалардың сөйлеу тілін дамыту әдістемесі. – Алматы, 2021.

5. Выготский Л.С. Игра и ее роль в психическом развитии ребенка. – Москва, 2018.

6. Эльконин Д.Б. Психология игры. – Москва, 2017.

7. Монтессори М. Баланың табиғи дамуы. – Алматы, 2020.

8. Мектепке дейінгі ұйым тәрбиешісіне арналған әдістемелік нұсқаулық. – Астана, 2023.