Оңтүстік Америка елдерінің географиялық орны

Балмаганбетова Мадия Аргынгазыевна

Астана қаласы, «Қазақ ұлттық хореография академиясы» география пәнінің мұғалімі

Аңдатпа

Бұл мақалада Оңтүстік Америка елдерінің географиялық орны қарастырылған. Материктің Солтүстік Америкамен Панама мойнағы арқылы қосылатыны, оның Атлант және Тынық мұхиттары арасында орналасқаны, сондай-ақ экватор мен Оңтүстік тропик арқылы өтетіні баяндалған. Мақалада шеткі нүктелер, тау жүйелері (Анд таулары), өзендер (Амазонка) мен орман алаптары, климаттық белдеулер және олардың табиғи ресурстар мен ауыл шаруашылығына әсері талқыланған.

Сонымен қатар әрбір елдің географиялық орны мен оның экономикалық, стратегиялық маңыздылығы сипатталған. Оңтүстік Америка елдері табиғи байлыққа, биоалуантүрлілікке және климаттық жағдайлардың әртүрлілігіне байланысты экономикалық даму мүмкіндіктеріне ие екені көрсетілген. Мақала оқырманға материктің физикалық-географиялық ерекшеліктерін, табиғи ресурстарын және олардың елдер үшін стратегиялық маңызын толық түсінуге мүмкіндік береді.

Түйінді сөздер: Оңтүстік Америка, географиялық орны, климат, Анд таулары, Амазонка, табиғи ресурстар, мемлекеттер

Кіріспе

География ғылымы материктер мен елдердің орналасуы, табиғи ерекшеліктері және климаттық жағдайлары туралы білім береді. Оңтүстік Америка – табиғи ресурстарға бай, биологиялық алуан түрлілігі мол, стратегиялық тұрғыдан маңызды материктердің бірі. Оның географиялық орны материктің климатын, ауыл шаруашылығын, экономикалық дамуын және халықаралық сауда қатынастарын айқындайды.

Бұл мақалада Оңтүстік Америка елдерінің географиялық орны, шеткі нүктелері, тау жүйелері, өзендер мен орман алаптары, климаттық белдеулер және олардың елдердің экономикалық және стратегиялық дамуына әсері қарастырылады. Мақаланың мақсаты – оқырманға материктің физикалық-географиялық ерекшеліктерін, табиғи ресурстарын және географиялық орнының маңызды аспектілерін толық таныстыру.

Оңтүстік Америка елдерінің географиялық орны

Оңтүстік Америка батыс жарты шарда орналасқан материк. Ол негізінен Оңтүстік және Батыс жарты шарларда жатыр, тек солтүстік бөлігі экватордан жоғары орналасқан. Материкті солтүстігінде Кариб теңізі, шығысында Атлант мұхиты, батысында Тынық мұхиты шайып жатыр. Солтүстік-батысында Панама мойнағы арқылы Солтүстік Америка материгімен жалғасады.

Материктің шеткі нүктелері:

Оңтүстік Американың солтүстік шеткі нүктесі Гальинас мүйісі, оңтүстігі Фроуэрд мүйісі, батысы Париньяс мүйісі, шығысы Кабу-Бранку мүйісі. Материк экватор сызығы мен Оңтүстік тропик арқылы өтеді, сондықтан климатының басым бөлігі тропиктік және субтропиктік болып келеді.

Жер бедері мен табиғи ерекшеліктері

Материктің батыс бөлігін бойлай әлемдегі ең ұзын Анд таулары созылып жатыр. Ал шығыс бөлігінде Бразилия және Гвиана үстірттері орналасқан. Орталық бөлігінде дүние жүзіндегі ең суы мол Амазонка өзені ағып өтеді. Оның алабында ылғалды экваторлық ормандар кең таралған.

Елдерінің географиялық орны. Оңтүстік Америкада 12 тәуелсіз мемлекет бар.

Бразилия мемлекеті материктің ең ірі мемлекеті, шығыс бөлігін түгелге жуық алып жатыр және Атлант мұхитына кең шығу жолы бар.

Аргентина мемлекеті оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, Анд таулары арқылы Чилимен шектеседі. Чили мемлекеті батыс жағалауды бойлай созылып жатқан жіңішке мемлекет.

Перу мемлекеті батысында Тынық мұхитымен шектеседі, Анд таулары оның аумағы арқылы өтеді.

Колумбия мемлекеті материктің солтүстік-батысында, әрі Тынық, әрі Атлант мұхиттарына шыға алады.

Венесуэла мемлекеті солтүстігінде Кариб теңізімен шектеседі.

Эквадор мемлекеті экватор сызығы кесіп өтетін мемлекет.

Боливия мемлекеті теңізге шығу жолы жоқ ішкі мемлекет.

Парагвай мемлекеті материктің орталық бөлігінде орналасқан.

Уругвай оңтүстік-шығысында, Атлант мұхиты жағалауында жатыр.

Гайана, Суринам және Француз Гвианасы материктің солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан.

Географиялық орнының маңызы

Оңтүстік Америка елдерінің географиялық орны олардың климатына, табиғи ресурстарына және шаруашылығына тікелей әсер етеді. Мұхиттарға шығу мүмкіндігі теңіз саудасының дамуына ықпал етсе, Анд таулары мен Амазонка алабы табиғи байлықтарға өте бай. Сонымен қатар экваторлық, тропиктік және қоңыржай белдеулердің болуы ауыл шаруашылығының алуан түрлі дамуына жағдай жасайды.

Қорытынды

Оңтүстік Америка елдерінің географиялық орны табиғи жағдайларының әртүрлілігімен, стратегиялық маңыздылығымен және экономикалық мүмкіндіктерімен ерекшеленеді. Оңтүстік Америка елдерінің географиялық орны олардың табиғи жағдайы мен әлеуметтік-экономикалық дамуына шешуші ықпал етеді. Материктің Атлант мұхиты мен Тынық мұхиты аралығында орналасуы халықаралық теңіз жолдарына кең мүмкіндік береді. Бұл әсіресе жағалауда орналасқан мемлекеттердің сыртқы саудасы мен порттық инфрақұрылымының дамуына қолайлы жағдай жасайды.

Батыс бөлігіндегі Анд таулары пайдалы қазбаларға бай болса, орталықтағы Амазонка ойпаты әлемдік маңызы бар табиғи ресурстар мен биоалуантүрлілікке ие. Экваторлық, тропиктік және қоңыржай климаттық белдеулердің таралуы ауыл шаруашылығы дақылдарының алуан түрін өсіруге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар кейбір мемлекеттердің теңізге тікелей шығу жолының болмауы (мысалы, Боливия және Парагвай) олардың экономикалық байланыстарына белгілі бір дәрежеде шектеу қояды. Дегенмен, көршілес елдермен ынтымақтастық пен аймақтық интеграция бұл мәселені жеңілдетуге мүмкіндік береді.

Жалпы алғанда, Оңтүстік Америка елдерінің географиялық орны табиғи байлықтарға мол, климаттық жағдайлары алуан түрлі, әрі стратегиялық тұрғыдан маңызды аймақ ретінде олардың дамуының басты негізі болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Әбілдаев М., Қожахметова К. Материктер мен мұхиттар географиясы. – Алматы: Атамұра, 2019. – 256 б.

2.Бейсенова А. (ред.). Дүниежүзі физикалық географиясы: Оқулық. – Алматы: Мектеп, 2018. – 312 б.

3. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған География оқулығы. – Алматы: Атамұра, 2020. – 224 б.