Оқу әдістемелік кешен дүниежүзі тарихы

Оқу-әдістемелік кешен

«Орта Азиялық медициналық колледжі»

«Бекітемін»

Директордың оқу ісі

бойынша орынбасары:

_________ С.М. Пайзиев

« ____» _________2019 ж.

Пән: «Дүниежүзі тарихы»

Мамандығы:0301000-«Емдеу ісі»

Біліктілігі:0301000–«Фельдшер»

Курс: 1

Тобы:ФЛК 01-19, ФЛК 02-19.

Семестр: 1

Сағат саны: 120

Жалпы сағат саны: 120

2016 жылғы медициналық және фармацевтикалық мамандықтар бойынша техникалық және кәсіптік білім берудің стандартына сәйкес үлгілік оқу бағдарламасы негізінде құрастырылған.

Шымкент-2019 жыл

Жұмыс оқу бағдарламасы 2016 жылғы медициналық және фармацевтикалық мамандықтар бойынша техникалық және кәсіптік білім берудің үлгілік кәсіптік оқу бағдарламасы негізінде құрастырылған.

«Келісілген»

Директордың оқу ісі

жөніндегі орынбасары

_________ С.М.Пайзиев

« » 20___ж.

«Келісілген»

Әдіскер:

___________ Х.Б. Кадирова

« » 20___ ж.

«Қаралған»

«Жалпы білім беру»

Циклдік (пәндік) комиссия

отырысында төрайымы

________Ш.А.Халмуратова

«____» _________ 20___ж.

Дайындаған оқытушы: ____________Жанысбай А.Ж.

050113 «Дүниежүзі тарихы»

Мазмұны:

бет

1.Глоссарий.

4

2. Дүниежүзі тарихы (Дүниежүзі тарихы ) пәнінің сипаттамасы

10

3.Дүниежүзі тарихы (Дүниежүзі тарихы ) пәні бойынша дәрістердің қысқаша мазмұны.

11

4. Аудиторлық жұмыстар ды орындаудадғы әдістемелік нұсқау

14

5. Студенттердің оқытушымен өтетін өздік жұмыстарының (СОӨӨЖ) орындаудадғы әдістемелік нұсқау.

16

6. Студенттердің өздік жұмыстарының (СӨЖ) орындаудадғы әдістемелік нұсқа

18

7.Тарих және дүниежүзі пәнінен өтетін далалық жаттығу практикасы.

20

8.Студенттердің білімін бағалау жөніндегі мәліметтер.

21

9.Қолданылатын әдебиеттер

62

1 - бөлім. Дүниежүзі тарихы (ХХ ғасырдың басы мен ХХІ ғасырдың басындағы әлем) бойынша

Глоссарий

Авторитаризм (латынша – «билік, ықпал») – саяси билік бір кісінің немесе бір топ адамның қолында шоғырланатын саяси режим. Авторитаризм үшін азаматтардың саяси бостандықтарының түгелдей немесе ішінара жоқтығы, партиялар мен ұйымдардың əрекеттерін шектеу, оппазицияны басып-шаншу, өкілетті мекемелерді тарату немесе биліе орындарына бағындыру, биліктің бөлінбеуі, саяси қуғын-сүргінге салу, зорлық-зомбылық қолдану тəн.

АзБР – Азиялық Даму Банкі. Апартеид («бөлек өмір сүру») – елдің халқының бүтіндей бір тобын нəсілдік шығу тегіне байланысты тəуелділік жағдайда ұстап, оларды сасяи, азаматтық жəне əлеуметтік-экономикалық құқықтарынан ажыратып немесе барынша шектеп, арнайы территориялық резервацияда ұстайтын нəсілшілдік қорлаудың ең шектен шыққан түрі. Аннексия бір мемлекеттің бір бөлігін немесе басқа мемлекеттің барлық территориясын күштеп басып алу. АНЗЮС – 1951 ж. құрылған, Австралия, Жаңа Зеландия, АҚШ кірді (мемлекеттердің алғашқы əріптері). АПЕК – 1989 ж. құрылған, Азия-Тынықмұхиттық экономикалық кеңес. АСЕАН – Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінің Ассоциациясы. 1967 ж. құрылған аймақтық саяси-экономикалық ұйым. Оның құрамына алғашында Индонезия, Малайзия, Сингапур, Таиланд, Филиппин жəне Бруней кірген. Оның мақсаты – мүше-елдердегі экономикалық, əлеуметтік, мəдени жəне басқа да ынтымақтастықты дамыту, бейбітшілікті жəне Оңтүстік-Шығыс Азияда тұрақтылықты қалыптастыру. Афроцентризм – ХІХ ғ. ортасында АҚШ-та пайда болған идеологиялық ағым. Афроцентризм негізіне қара африкалықтардың (қазір АҚШ-та жəне Латын Америкасында тұратын олардың ұрпақтарының) ақ жəне сары нəсілдегі адамадардан мəдени жəне басқалай да жоғары тұру идеясы алынады. Буржуазиялық-демократиялық республика – барлық азаматтарға демократиялық құқық пен бостандық заң арқылы кепілдік берілген мемлекеттік құрылым формасы. Бурлар – ХҮІІ ғ. өзінде Оңтүстік Африкаға орныққан голландиялық (сонлай- ақ неміс жəне француз) отаршылдарының ұрпақтары. ХІХ ғ. бурлар дербес мемлекет құрады, алайда ол 1899-1902 ж.ж. ағылшын-бур соғысының нəтижесінде тəуелсіздігінен айырылады. Қазіргі бурларды африканерлер деп атау орын алған. Геноцид – адамдарды белгілі бір тұтастыққа жатқандығы немесе шығу тегіне байланысты қырып-жою немесе қудалау, адамдарды белгілі бір əлеуметтік, мəдени немесе биологиялық топқа жататындығы үшін кінəлі деп санау. Деколонизация – түрлі елдер мен территориялардың отаршылдық тəуелділіктен азат етілу процесі, нəтижесінде олар тəуелсіз мемлекет болады. Доминион - өзінің басшысы ретінде ағылшын монархын таныған Британ империясы (1947 ж. бастап - Достастық) құрамындағы өзін-өзі басқару мемлекеті. Ағыошын монархы доминионға генерал-губернаторды тағайындайды. Сонымен бірге жергілікті басқару органдары да болады. Жас түріктер – ХІХ ғ. соңында пайда болған Түркиядағы буржуазиялық- демократиялық қозғалысқа қатысушылар. 1908ж. революциялық көтеріліс нəтижесінде жас түріктер конституцияны енгізуге қол жеткізеді, ал 1909 ж. олардың үкіметі билікке келеді (сонымен қатар монархия І д.ж. соғыстың аяғына дейін сақталады). Интеграция - өзара бейімделу, экономикалық жəне өндірістік ынтымақтастықты кеңейту, екі немесе бірнеше мемлекеттің ұлттық шаруашылықтарын біріктіру процесі, шаруашылық өмірді бірігістірудің, біртұтас шаруашылық кешенін құруға алып барудың жоғарғы түрі. Интервенция – бір немесе бірнеше мемлекеттің басқа мемлекеттің ішкі істеріне күштеп араласуы. Тікелей əскери интервенциядан басқа дипломатиялық, экономикалық, қаржылай интервенция бар. БҰҰ-ның Жарғысы жəне халықаралық құқық интервенцияның барлық түріне тиым салады. Ислам республикасы – заңдар жəне басқарудың басқа да салалар діни ислам нормаларына негізделген республикалық құрылымдағы мемлекет. Колиция – бір немесе бірнеше мемлекетке қарсы бірігіп əрекет ету үшін құрылған бір немесе одан да көп мемлекеттің уақытша əскери-саяси одағы. Саяси өмірде коалиция түрлі партиялар немесе топтар арасында жасалады (əдетте сайлау алдында немесе үкіметті бірігіп құру үшін). Концессия (латынша – «рұқсат ету») – мемлекет қарамағындағы табиғи байлықтарды, кəсіпорындар жəне басқа да шаруашылық орындарын белгілі мерзімге пайдалануға беру туралы келісім. Конституция – мемлекеттің əкімшілік жəне қоғамдық құрылымын, билік органдарын құру принциптері мен тəртібін, сайлау жүйесін, негізгі құқықтары мен азаматтардың міндеттерін айқындайтын негізгі Заң. Конституция – мемлекеттің барлық заңдық құрылымының негізі. Мандаттық территория – бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлттар Лигасы кейбір жеңуші-мемлекеттерге ерекше құқықтық негізде (мандат) басқарумен берілген Германия жəне Түркияның бірқатар бұрынғы иеліктерінің атауы. «Мəдени революция»- коммунистік Қытайда шамамен 1966-1976 ж.ж. жүргізілген кез-келген оппозицияны күштеп басу саясаты. Бұл «революция» Қытайға күштеп басу, жалпылай қорқыныш жəне хаостан басқа ештеңе əкелген жоқ. Меморандум – қандай да бір мəселені жариялайтын дипломатиялық құжат. Көбінесе меморандум негізгі құжатқа (нота, ультиматум т.б.) қосымша бекітіледі, бірақ жеке бөлек те берілуі мүмкін. Нəсілдік бөлінушілік (расовая дискриминация) – бір ел территориясындағы халықтың белгілі бір нəсілдік белгісіне қарай құқықтарының шектелуі. Өкілеттіліктің мажоритарлық жүйесі – көптеген елдерде қабылданған орталық жəне жергілікті өкілеттілік органдарды, президентті жəне басқа да лауазым иелерін сайлауда дауыс берудің қорытындыларын шығарудың жүйесі. Мұндай дауыс беруді есептеу жүйесін қолданғанда жалпы көпшілік дауыс алған (50%+1)кандидат сайланды деп есептеледі. Парламентаризм – заң шығарушы жəне орындаушы органдардың қызметтері анық бөлінген, парламент рөлі басым болып келетін мемлекеттік билік жүйесі. Парламент – бұл жүйеге саяси күрестің субъекті əрі объекті ретінде араласады жəне елдегі демократия туралы дəстүрлі ұғымдарымен байланысты. Пацифизм (латынша «бейбітшілік орнатушы»)- ХІХ ғ. соңында жеке елдерде пайда болып, кейін халықаралық сипат алған соғысқа қарсы қоғамдық қозғалыс. «Пинг-пингтік дипломатия» - қарама-қайшылықтан жақындасуға жол іздеген 60-70 ж.ж.американ-қытай қатынастарының шартты атауы. Плацдарм – шабуыл жасау үшін қолайлы қарсыласушы мемлекеттің əскелерін дайындау үшін соғыс барысында иеленген территория бөлігі. Президенттік республика – президент атқарушы билікке қоса заң шығарушы биліктің бір бөлігіне де кең құқықтар иеленген басқару түрі. Протекторат – мемлекет-протектор (яғни қорғаушы) тəуелді мемлекеттің (протектораттың) саяси жəне экономикалық дамуының негізгі мəселелерін шешуді өз мойнына алған отаршылдық тəуелділік формасы. Популизм (латынша – «халық») – қатты əлеуметтік қарама-қайшылықтар кезінде, қоғамның дамуының дағдарысы тұстарында қоғамның тауқымет шеккен кейбір топтарының əлеуметтік-саяси үмітін білдіретін идеялық жəне саяси қозғалыстар. Популистік қозғалыстарға қарапайым адамдардың мүдделерін қорғаушы жігерлі жетекшілердің айналасына бірігу, олардың сөзіне ұйып құлақ асу жəне əрекеттерге жігерлену тəн болып келеді. Радикализм (латынша– «түбегейлі») – мəселелерді шешуде, қоғамда өзгерістер жүргізуде батыл əдістер қолдану, іс-əрекеттердің батыл қолданылуы. Репарация – шабуылға ұшыраған мемлекетке агрессор-мемлекеттің материалдық шығынын толтыруы. Бұл шығын бейбіт келісімнің талаптары бойынша ақшалай немесе басқа формада өтеледі. Референдум – мемлекеттік билікке маңызды мəселелерді шешуге бағытталған жалпыхалықтық дауыс беру (мысалы, конституцияны қабылдауға). СЕАТО – 1954 ж. құрылған, Оңтүстік-Шығыс Азия туралы шарт ұйымы. Оған АҚШ, Англия, Франция, Австралия, Жаңа Зеландия, Пакистан, Таиланд жəне Филиппин кірді. СЕНТО - 1955 ж. құрылған, Орталық шарт ұйымы. Англия, Түркия, Ирак, Пакистан жəне Иран енді. Алғашында «Бағдат пактісі» деп аталды. 1959 ж. Ирак шығып кеткен соң СЕНТО деп аталады. Социал-демократия – ХІХ ғ. ІІ ж. қалыптасқан қоғамдық-саяси қозғалыс. ХІХ ғ. соңында социал-демократия ықпалды саяси күшке айналады. Суверенитет – мемлекеттің сыртқы жəне ішкі саясатындағы тəуелсіздігі. Тоталитарлық (латынша – «бүкіл, толық, барлық») – адамның сасяи билікке түгелдей бағынуымен, мемлекеттің қоғамға толық бақылау орнатуымен сипатталатын қоғамның əлеуметтік-саяси құрылысының үлгісі. Тоталитаризм азаматтық қоғамның титтей де болса көрінісін құртып, барлық көлденең байланыстарды тікелей байланыстарға ауыстырып, қатал орталықтандыру орнатады. ОПЕК – мұнай экспорттаушы елдер ұйымы. ОИК – «Ислам конференциясы» ұйымы.

Ұлтшылдық – негізіне ұлттық ерекшелік жəне ұлттық артықшылық идеялары алынған идеология мен саясат, ұлтты бірліктің ең жоғарғы түрі деп түсіндірушілік. Ұлттар Лигасы – 1919 ж. Версаль бейбіт келіміміне қол қойылғаннан кейін құрылған халықаралық ұйым. Екінші д.ж. соғыстың басталуымен өзінің өмір сүруін тоқтатады. Ұлттар Лигасын тарату туралы 1946 ж. ресми түрде жарияланады. Ұлттық-демократиялық революция – революцияға қатысушылар ұлттық тəуелсіздікке қол жеткізуге жəне елде демократиялық басқару жүйесін орнатуға ұмтылады. «Үлкен секіріс» - коммунистік Қытай басшылығымен 1958 жылдан бастап 60 жылдардың ортасына дейін жүргізілген саясат. Бұл саясат арқылы Қытай ауыр өнеркəсіптің қарқынды дамуы арқылы алдыңғы қатарлы индустриальды мемлекеттерді қуып жетеді деп есептелді. Алайда «үлкен секіріс» саясаты сəтсіздікке ұщырап, терең экономикалық дағдарысқа алып келеді. «Үшінші əлем» - «қырғи қабақ соғыс» кезінде басында алып державалар болған қарсы топқа бірікпеген Азия, Африка жəне Латын Америкасындағы елдердің шартты атауы. Көпшілік «үшінші əлем» елдерінде модернизация жаңадан басталғандықтан, оларды дамушы елдер деп те атайды. Ықпал ету аймағы (сфера влияния) – қандай да бір қуатты державаның ықпалындағы тəуелділік формасындағы (саяси, экономикалық, қаржылай т.б.) түрлі елдер мен территориялары. Федерация – дербес конституциясы жəне басқару органдарынан құралған əкімшілік бірліктерден (штат, одақтас республика т.б.) тұратын мемлекеттік құрылым формасы. «Экономикалық ғажайып» - Батыс Европаның (ең алдымен ГФР) бірқатар елдерінің жəне Жапонияның қарқынды экономикалық даму кезеңін айтады. Алайда оның шеңбері əр елде толығымен сəйкес келмейді, оның неғұрлым қарқынды дамыған уақыты 50 ж. ортасынан 60 ж. ортасына дейін (Жапонияда 70 ж. басына дейін) жалғасады. Элита – қоғамның белгілі бір бөлігінің тобының көрнекті өкілдері. Элита- қандай да болсын салада билік басындағы отырған əлеуметтік топ. Этатизм (французша – «мемлекет») – қоғамның экономикалық-əлеуметік жəне мəдени, ғылыми т.б. салаларында мемлекеттің ролінің күшеюін сипаттау үшін қолданылатын ұғым. Аккомодация - үйрену,өмірдің жаңа жағдайына бейімделу, дағдылану. Анропология - адамның пайда болуы мен дамуы (эволюциясы), адам нәсілдері мен физикалық (дене құрылысының түрленуі жөніндегі ғылым, жаратылыс тану ғылымының бір саласы). Варварство - тағылық, мәдениетсіздік,рақымсыздық, дөрекілік, айуандық.

Вакуфтық жерлер - ауқатты адамдардың дін басшыларына силаған жерлері;әдетте бұл жерлер салықтан босатылып отырған .

Әскери демократия - алғашқы қауымдастық құрылыстың ыдырауы кезіндегі демократияның қалдықтарының сақталу жағдайындағы әскери көсемдердің билігі.

Волюнтаризм - қоғамдық және саяси өмірге нақты жағдайы, даму заңдылықтарын ескрусіз субьективтік шешім қабылдау.

Гетто - белгілі бір ұлттың нәсілдің өкілдерін еріксіз түрде орналастырған аймақ, өңір.

Демилитаризация - қарусыздану; бір мемлекеттің бекінісі жасауына, соғыс өндірістерінің болуына және басқа бір белгілі жерде әскер ұстауына тыйм салу.

Демократия - тәртіптің құдырауы, азғындау, рухани азу.

Интервенция - бір немесе бірнеше елдің басқа бірнеше елдің басқа бір елдің ішкі өміріне зорлықпен қол сұғуы.

Каторга – 1.қуғын-сүргін; 2.Азатты тұрмыс, ауыр жұмыс.

Комендация - әлсіз адамның өз жерін күштінің қорғаулығына беруі.

Лимит - бір нәрсені жұмсаудың, пайдаланудың келісімді шегі.

Маргинальдық - қоғамдық дамудың барысында екі түрлі мәдениеттің өзара қарым - қатынасы нәтижесінде осы екі мәдениеттің оралғанда қалған адамдардың немесе жеке адамның жағдайы.

Мариоликалық - қолжаулық, дербестіктен айрылған; өз халқының мүддесіне кенғор,басқаның еркімен іс әрект жасапту.

Мезолит - орта тас ғасыр, палеолит пен неолит аралығындағы өткен кезең.

Репрессия – жазалау, қуғын сүргін.

Меценат – қолдаушы, жәрдем көрсетуші

Этнос – халық. Ұлт, ұлттық өзендік ерекшелік.

Топанимика – ономастиканың бір бөлігі. Географиалық атауларды көрсететін жеке адамдардың аттарын зерттейді.

Этнография – этнографияның өткен дәүір мен қазіргі кезде халықтың орналасуын зерттейтін бөлімі.

Хазарлар – алтыншы ғасырда түрік қағанатының құрамында болған жартылай көшпенді түрік тілді халық

Харадж – егіншілерден жиналатын салық.

Факт – дерек, шындық, ақиқат, болған іс, оқиға, құбылыс, дәлел.

Ұшыр – егіншіле мен қоленершілерден алынып отырған салық

Урбанизация – кенттену, халықтың және ірі өпер кәсіп орындарының ірі қалаларға шоғырлануы.

Ұлыс – 1) ауыл қыстақ аудан. 2) меншік, иелік, қожалық, қарамғындағы ел.

Диаспора – шашырып тарау – халықтың едәүір бөлігінің туған жерінен басқа сырт елде болуы.

Дольлиен – неолит, қола дәүіріндегі құрылыс тақтамен жабылған тас жәшік.

Клерикализм - өзінің саяси ықпалын күшейту үшін дінді пайдалануды көздейтінм саяси бағыт.

Монография – бір мәселе, тақырыпқа арналған ғылыми зерттеу.

Стакфлеция – торқырау кейін кету.

Коммендация – жеке басын қорғағаны үшін феодаодың әміршіге әскери қызмет немесе басқа да жұмыстар атқарады.

Миссионер – басқа діндегі халықтар арасында өз дінін тартушы үгітшілер;

Миссионер - әдетте идиологиалық экспенсия қызметін атқарады.

Эпитафия – қабір ескерткішіне жазылған жазу.

Кондоминиюм – (бірге қатысу) – бір территорияны екі не оданда көп мемлекттердің билеуі.

Музари немесе Барзигар – шаруалардың үшке алған жерлерінен алынатын алым-салық.

Геноцид – (genos – тегі, colder - өлтіру) – тұрғындар бөлігінің жекелеген топтарының діни өкілдік сипатта жою.

Неандретальдық адам – қазып алынған адамның түрі, питекантроптардың ұрпағы.

Неантроп – қазіргі түрдегі адам.

Неоген кезеңі – Кайнозой эрасынан кейінгі 2-ші кезең бұдан 25млн. Жыл бұрын басталып, 23млн. Жылдай уақытқа созылған.

Нөкер – жауынгер қызметші.

Откочевка – көшпелілердің наразылылығының бір түрі,туған жерінен көшіп кету.

Калеоантропология – натроплогияның қазып алынған адамдарды зерттейтін бөлімі.

Палеоантроп – ежелгі адам,ертедегі адам.

Патриархалдық – Феодалдық қатынастар.

Питикантроп – ежелгі қазып алынған адам, неандертальдық адамнан бұрын өмір сүрген.

Мемлекет – қоғамда алғашқы рулық қауымның құлдырап,қанаушы және қанушы топтар пайда болғаннан кейіггі қалыптасқан саяси ұйым.

Монархия – мемлекеттік басқару түрі.

Мораторий – қарыз өтеу,белгілі бір әрекетке тиым салу, қаржы міндеттемелерін орындау мерзімдерін төтенше жағдайларға байланысты үкімет қаулысымен кейінге көшіру.

Меморандум – халқаралық қатынаста қол қойылып, мөр басылмаған дипломатиялық талқылауға жататын мәселелерді пайдаланған хат.

Тоталитаризм - әр бір адам заты, қоғам өмірінің барлық саласы мемлекет тарапынан толық басқаруға алынған мемлекеттік саяси құрылысының бір түрі.

Ұлт – аумақтың тілдің экономикалық өмірдің және ұлт мәдениеті мен тұрмыс ерекшелікерінде көрінетін адамдардың тарихи қалыптасқан бірлестігі.

Дәуір – қандайда бір құбылыстың өмір сүруіндегі немесе қандайда бір процестің дамуындағы басқа уақыт интервалынан сапалық тұрғыдан өзгеше уақыт интервалы.

Ғасыр – адамзат тарихын белгілі бір материалдық деңгейінің жетістіктеріне сәйкес негіздей отырып кезеңдерге бөлу.

Археология – тарих ғылымының көне дәуір мен орта ғасырдағы адамзат қоғамы дамуының заңдылықтары мен негізгі кезеңдерін зерттейтін ғылым.

Патша – елдегі капиталдың едәуір бөлігін иемденген әлеуметтік топ.

Авангардизм-(француз- алғы шептегілер) қалыптасқан қағидалар мен дәстүрден,өмір бірқалыптылығынан алшақтай отырып, көркем мәдениетті жаңғыртпақ болған мәдени ағым.

Автономия- мемлекет аумағындағы әлеуметтік қауымдасттықа берілетін ішкі өзін –өзі басқару мүмкіншілігі немесе мемлекеттік билікті өзінше жүзеге асыру.

Альянс- келісімшарттық міндеттер негізінде біріккен одақ.

Анархо-синдикализм- анархизм ықпалында болған жұмысшы топ ағымы. Саяси күрес пен жұмысшы тобының саяси рөлін жоққа шығарады, ұйымның жоғары формасы ретінде жұмысшы кәсіподақтарын мойындайды, «тікелей әрекет» тактикасын қолдайды. (саботаж, бойкот, жалпыға бірдей ереуіл)

Аннексия- күштеп қосу алу, бір мемлекеттің аумағын (бөлігін) басқа мемлекеттің басып алуы.

Антагонизм- қарама-қарсы үрдістер, күштер мен қоғамдық мүдделердің ымыраласпайтындығын білдіретін қайшылық түрі.

Адам құқығы-адам мен мемлекет арасындағы өзара қарым –қатынас қағидалары мен ережелері, жекетұлғаға өз қалауы бойынша әрекет етуге мүмкіндік беретін және белгілі бір игіліктерге қол жеткізетін принциптер. Жекетұлғаны материалдық, рухани және өзге де игіліктермен, бостандықпен қамтамасыз етеді, өзге біреудің қысымынсыз өз еркімен әрекет етуге заңды түрде мүмкіндік береді.

Азаматтық қоғам-дамудың белгілі бір кезеңіндегі адамзаттық қоғам, оған қоғамдағы экономика, саясат, әлеуеметтік және рухани саладағы үкіметтік емес ұйымдардың ерікті түрде қалыптасуы жатады: ерікті индивидтер және ерікті түрде қалыптасқан ұйымдар, қауымдастықтар саласы заңмен қорғалғандықтан, олардың қызметтеріне мемлекеттік билік тікелей араласа алмайды.

Апартеид –нәсілдік кемсітушіліктің ауыр түрі, мемлекеттегі халықтың тұтас бір тобы нәсілдік кемсітушілікке ұшырайды, саяси, азаматтық және әлеуеметтік –экономикалық құқықтарынан айырылады немесе мүлде шектеліп, арнайы аумақтық резервацияларға оқшалауға дейін барады.

Банкроттық – қарыз қаражаты төлеу бойынша міндеттемелерді орындауға қабілетсіздігін сотпен бекіту.

Геноцид- адамдарды белгілі бір қауымнан пайда болғаны және соған тән болғаны үшін қуғынға ұшырату немесе жою, адамдарды қандай да бір әлеуметтік, мәдени немесе биологиялық топқа тән болғаны үшін жасырын кінәлап, қудалау.

Гегемония- басымдылық, көшбасшылық.

Геосаясат –жаһандық мүдделер мен экономикасы дамыған мемлекеттердің сыртқы саясатына негізделген, саяси-географиялық маңызға бағытталған саяси тұжырым.

Әскери коммунизм- Кеңес Одағының Азаматтық соғыс жағдайында 1918-1920 жылдар аралығында жүргізілген ішкі саясатының атауы.

Әлемдік экономикалық дағдарыс- дүниежүзілік қамтыған экономикалық дағдарыс. 1929 жылы басталып, 1939 жылға дейін созылған дағдарыстан шығу кейбір елдерде 1945 жылға дейін созылды. Сондықтан 1930 жылдар жалпы Ұлы тоқырау жылдары деп аталады.

Девальвация- мемлекеттің ақша бірлігін заңды жолмен азайтуды іске асырған немесе оның ұлттық валюта бағамын шетелдік валютаға қатысты төмендететін ақша реформасының түрі.

Доминион – Ұлыбритания үкіметінің бұрынғы отар елдеріндегі үстемдігін сақтап қалу үшін енгізген басқару жүйесі. Доминионға кірген елдер Ұлыбритания королін (королевасын) мемлекеттің жоғарғы билеушісі ретінде мойындауға міндетті.

Жартылай отар- сыртқы дербестігін сақтаған, алайда империалистік державаларға экономикалық және саяси тұрғыдан тәуелді болған мемлекет.

Жаңғырту (Модернизация) –1)қоғамдағы әлеуметтік өзгерістер мен реформалар;

2) дамуы төмен қоғамдағы өзгерістер, оның барысында дамыған қоғамға тән сипаттарға ие болады, бұл орайда жаңғырту мемлекетке алдыңғы қатарлы елдердің тәжірибесін енгізіп, қоғамды саналы түрде қайта қалыптастырушы болып табылады.

Жаһандану-әлемде қалыптасқан күрделі мәселерді (экологиялық, демографиялық жағдайды, экономикалық және мәдени артта қалушылықты жою, ғарыштағы кеңістікті игеру, әлемдегі энергетикалық, шикізаттық, азық-түліктік және өзге де дағдарыстарды шешу), сонымен бірге жеке тұлғалардың әлеуметтік, экономикалық және индивидуалдық құқықтары мен бостандықтарын шешуге негізделген, қазіргі әлемдегі кешенді, біртұтас дамушы жүйе.

Империализм- империяның басқа елдерді, отарларды өзіне қосып алумен шегарасын үлкейту. Империализм отарлары бар мемлекеттердің стратегиясы.

Индустрияландыру- экономикада өнеркәсіптік өндірістің басым болуы мақсатында дәстүрлі индустриалдық даму кезеңінен шапшаң әлеуметтік-экономикаға ауысу үдерісі. Бұл үдеріс, әсіресе энергетика және металлургия саласында жаңа технологиялардың дамуымен байланысты.

Индустриалды қоғам- дәстүрлі, аграрлық және т.б. аз дамыған қоғамдармен салыстырғанда қазіргі дамыған қоғамның үрдістері мен ерекшіліктерін білдіретін ұғым.

Интервенция-бір немесе бірнеше мемелекеттің басқа мемлекетке әскери басып кіруі, оның ішкі істеріне араласуы. БҰҰ жарғысына сәйкес интервенция халықаралық құқықбұзушылық болып саналады. Интервенцияның саяси немесе экономикалық түрлері бар.

Инфрақұрылым-экономиканың және адамдардың жалпы жағдайларын жасауға бағытталған халықшаруашылығы салаларының жиынтығы.

Коалиция- 1) мемлекеттердің өзге мемелекетке немесе мемлекеттер тобына қарсы уақытша құрылған әскери немесе саяси одақ; 2) саяси партиялар арасындағы өзара келісім. Мұндай келісім, негізінен, партиялардың парламентте көпшілік дауыс алуы мақсатында, яки осы партиялар өкілдерінен Коалициялық үкімет құру үшін жасалады.

Консерватизм-дәстүрлі әлеуметтік институттардың сақталуын қолдайтын саяси және әлеуметтік философиялық ұстаным.

Констиуциялық монархия- монарх билігі мемлекеттік басқару саласында жоғары өкілеттілікке ие болмайтындай шектелген монархия түрі.

Кубизм- Францияда ХХ ғасырдың алғашқы жартысында пайда болған, модернизмге бағыт алған, әсіресе суретте ерекше орын тапқан бейнелеу өнері.

Кулак- Ресейде Қазан революциясына дейінгі жалдамалы еңбекті пайдаланатын (жұмыс беруші шаруалар), сонымен қатар дайын ауылшаруашылық өнімдерін қайта сату, өсімқорлық, делдалдық саласындағы жұмыспен айналысатын шаруалар.

Кульминация-қандай да бір оқиғаның, іс-әрекеттің дамуындағы барынша қауырт жағдайы.

Ландтаг- Германия және Австриядағы , Оңтүстік Тиролдағы (Италия құрамында) жер парламентті, сонымен қатар Лихтенштейн княздігінің парламенті.

Латифундия- ірі жер иеленуі.

Либерализм- ең жоғарғы құндылық әрі басымдық ретінде жеке еркіндікті ұстанатын идеология.

Марксизм- ХІХ ғасырдың 40-жылдары Карл Маркс пен Фридрих Энгельс негізін қалаған философиялық, экономикалық және әлеуметтік –саяси көзқарастар жүйесі. Марксизмнің мақсаты, негізгі қозғаушы күші ретінде жұмысшы табының маңызын теориялық негіздеу.

Метрополия- мемлекет орталығын білдіретін ұғым. Бастапқыда метрополия деп отар аймақтарға ие ежелгі грек қалалары (полистер) аталды.ХІХ-ХХ ғасырлардың 70 –жылдарына дейін отаршыл империялардың орталығы Метрополия деп аталып, негізінен, үлкен орталықтары, олардың айналысындағы мекендер, сондай-ақ астаналық қалалар қамтылды. Қазіргі кезде дамыған елдерде метрополия деп қаланың негізгі нысандары орналасқан басты ауданын айтады.

Мобилизация –Қарулы Күштерді және елдің экономикасы мен мемлекеттік институттарын соғыс мұқтаждықтарын қамтамасыз ету үшін жұмылдыру және қайта құру бағытындағы іс-шаралар.Жалпыға бірдей әскери міндеттілік борышын атқару үшін шақырылады.Елдің экономикасы түгелдей соғыс жағдайына бейімделеді. Соғыс қаупі сейілген немесе аяқталған және азаматтардың әскери борышын өтеу мерзімі біткен кезде демобилизация процесі басталады.

Монархистер – республикадағы монархияны қалпына келтіруге немесе монархияға қауіпті республикалық қозғалысқа қарсы күресуші саяси партиялардың атауы.

Монополия- бір тұлғаның немесе тұлғалар тобының, мемлекеттің белгілі бір затқа, белгілі бір затты өндіруге немес сатып алуға, белгілі бір тауарлармен сауда жасауға айырықша құқығы.

Оккупация- халықаралық құқықта бір мемлекеттің аумағын(немесе жерінің бір бөлігін) басқа мемлекеттің (немесе мемлекеттердің) әскер күшімен уақытша басып алуы және оккупациялаған күштердің әскери әкімшілік билігін құру.

Отар- дербес саяси және экономикалық биліксіз ерекше режім негізінде басқарылатын, шет мемлекеттің (метрополия) билігінде болған аймақ.

Өркениет- бірнеше мағынада қолданылады: материалды және рухани мәдениет; жабайлық және варвалық заманнан бергі ерекше тарихи кезең; өндірістің, әлеуметтік қатынастардың, саяси өмірдің, ғылым мен мәдениеттің өзге де элементтерінің жоғары дамуының салыстырмалы түрдегі айырмашылықтарының әлемдік даму кезеңі.

Өкілдіктің мажоритарлық жүйесі- орталық және жергілікті билік органдары мен президентті т.б. тұлғаларды сайлау барысындағы нәтижелерді анықтайтын, көтеген мемлекетте (АҚШ, Ұлыбритания, Франция және т.б.) қолданылатын жүйе. Бұл жүйе бойынша дауыс берушілердің басым дауысына ие болған үміткер (немесе сәл артықшылықпен 50 % +1)жеңіске жетеді.

Өкілдіктің пропорционалды жүйесі – сайлау жүйесі, оның негізінде мандатқа ие болу үшін сайлаушылар дауысының партия мүшелеріне тең бөлінуі жатыр. Бұл жүйеде өкілетті органдарға үміткерлерді тек партиялар ғана ұсынылады.

Пацифизм- соғысқа қарсы қоғамдық қозғалыс. Ол ХІХ ғасырдың соңында бірқатар мемлекеттерде пайда болып, соңынан халықаралық сипат алды.

Популизм- қоғамдағы дағдарысты кезеңнің күрделі әлеуметтік қарама-қайшылықтарын танытатын, қоғамның кейбір топтарының әлеуметтік саясатын бейнелейтін идеялық және саяси қозғалыс. Популистік қозғалыстарда қарапайым адамның мүддесін қорғауды мақсат етіп көзге түскен харизматикалық лидерлер танымалдыққа жетеді.

Постиндустриализм- әлеуметтік- саяси тұжырымдама қоғам тарихын үш кезеңге: индустриалдыққа дейін, индустриалды, постиндустриалды қоғамға бөліп қарастырады. Бұлардың соңғысы- жаңа қоғам, онда жетекші әрі маңызды орынды ғылым, теоретикалық және эксперименталды институттар алады.

Рейхстаг-Германиядағы парламент атауы.

Реформизм- революцияның қажеттілігін жоққа шығаратын, таптық ынтымақтастығын жақтайтын және реформалар көмегімен капиталистік қоғамды «жалпыға ортақ игілік» және әлеуметтік әділеттік қоғамына айналдыруды көздейтін немесе бірқатар реформалар жасау жолымен буржуазиялық қоғамдық жүйе шегінен шықпай оның «социализмге» эволюциялық «енуін» қамтамасыз етуді көздейтін саяси ағым.

Радикализм- қандай да бір сұрақтарды шешуде радикалды әдістерді қолдану, қоғамның радикалдануы, оның шешуші әрекет саналуы.

Социализм- негізгі өнідірісі, құрал-жабдықтары мемлекеттік меншікте болатын әлеуметтік жүйе. Әрқайсысының қабілетіне қарай, әрқайсысының еңбегіне қарай принципі бойынша өндірістік қатынастар жүзеге асырылады.

Сұлтандық- мемлекет, облыс немесе аудан басшысы сұлтан болып табылатын исламдық мемлекет құрылым.

Ұжымдастыру- шағын жеке шаруашылықтарды ұжымдық социалистік шаруашылықтарға біріктіру үдерісі. Индустрияландыру сияқты, ұжымдастыру да боьшевиктік режімнің жаһандық міндеттерінің бірі болып табылады.

Ұлтшылдық- ұлттық ерекшелік пен ұлттық артықшылылық идеяларына негізделген, ұлтты қоғамның жоғарғы формасы ретінде түсіндіретін идеология және саясат.

Ұлттық мәселе- мемлекет ішіндегі ұлттар мен халықтардың арасындағы қатынастар үдерісінен пайда болған саяси, экономикалық, құқықтық, идеологиялық және т.б. мәселелер.

Фашизм- ашық лаңкестік диктатура, ол барлық демократиялық бостандықтар мен қоғамдағы прогрессивті қозғалыстарды басып жаншуға бағытталған. Фашизмге тән белгілер гуманизмге қарсылық, нәсілшілдік, шовинизм, зорлық-зомбылық, көсем культі, мемлекетті толық билеп-төстеу, тұлғаларға жаппай бақылау орнату, адамзатты жек көру, басқыншылық, агрессия.

Фовизм- француздың бейнелеу өнеріндегі ашық бояуды еркін пайдалануымен ерекшеленетін кескіндеме стиль.

Фундаментализм- діни ұғымдар мен қағидаларды сындарлы тұрғыда қайта қарастыруға қарсы діни бағыт, ол өзгермеушілікті, догманы, ортодоксті қолдайды.

Шовинзим- ұлтшылдықтың асқынған түрі, ұлттық артықшылықтарды насихаттау, бір ұлттың мүддесін өзге ұлттан жоғары қою, ұлттық жеккөрушілік тұрғысынан қақтығыстар тудыру.

Экспансия- монополистік бірлестіктердің, мемлекеттердің, әлеуметтік топтардың экономикалық және басқа әдістермен (аумақтарды қарулы күшпен басып алу, дипломатиялық қысым жасау т.б.)ықпал ету аясын кеңейтуі.

Экспрессионизм-еуропа өнері мен әдебиетіндегі бағыт.

Экологиялық қозғалыс- экологиялық қатерді азайтуға, қоршаған ортаны сауықтыруға, дамның, қоғамның, табиғаттың үйлесімділігін сақтауға ұмтылатын адамдардың әлеуметтік ұйымдарының бірі. Экологиялық қозғалысты, негізінен, бейресми «жасылдар», экологтер секілді үкіметтік емес т.б. ұйымдар құрады.

Экстенсивті – сапалық емес, сандық жағынан кеңейтуге, ұзартуға бағытталған, сондай-ақ халық шаруашылығында өнімнің сапасын жақсарту жағы ескерілмей, оның тек санын, көлемін арттыруға бағытталғандықты білдіретін ұғым.

Элита- қоғамның қандай да бір бөлігінің немесе топтарының көрнекті өкілдері. Элита қандай да бір салада жоғары лауазымды иеленуші әлеуметтік топ.

Дүниежүзі тарихы пәннінің сипатамасы.

ОҚЫТУ МАҚСАТЫ. Жұмыс оқу бағдарламасы Қазақстан Республикасының 2016 жылғы медициналық және фармацевтикалық мамандықтар бойынша техникалық және кәсіптік білім берудің үлгілік кәсіптік оқу бағдарламасы негізінде құрастырылған.

Пәнді оқытудың мақсаты – ХХғ. басы мен ХХІ ғасырдағы дүниежүзі елдері мен халықтарының саяси, әлеуметтік-экономикалық және рухани дамуының негізгі бағыттарын талдап-түсіндіру. Жалпы адамзаттық құндылықтарды, гуманизм мен демократия идеяларын білім алушының бойына сіңіру және ҚР-ның дамуына белсенді үлес қосатын азамат болуына ықпал ету.

Оқытудың міндеттері: оқушыларға дүниежүзінің ХХ-ХХІ ғғ.дамуының мүмкіншіліктерін көрсету. Көпұлтты империялардың қалыптасу, даму және күйреу тарихын, жаңа тәуелсіз мемлекеттердің құрылуын түсіндіре отырып, қазіргі замандағы халықаралық қатынастардың дамуының сипаты мен ерекшеліктерін ашу. Сонымен қатар оқушыларды толеранттылық пен халықтардың өзара түсіністігі рухында тәрбиелеу, олардың ұлттық және әлемдік мәдени мұра құндылықтарын түсінуіне көмектесу. Отар және тәуелді елдердегі азаттық қозғалысың сипатын, кезеңдерін және жаңа формаларын көрсету.

«Дүниежүзі тарихын» оқыту барысында төмендегідей пәндермен пәнаралық байланыс жүзеге асырылады: Қазақстан тарихы, мәдениеттану, философия негіздері, саясаттану және социология.

Жұмыс бағдарламасын әзірлеу барысында, білім беру ұйымы жұмыс бағдарламасындағы пәнді оқытудың жалпы көлемін сақтай отырып, мамандықтың түріне қарай оқытудың бағдарлама көлемін 25% өзгертуге құқылы;

-техникалық және кәсіптік білімнің жұмыс оқу бағдарламасын әзірлеу барысында білім беру ұйымы оқу бағдарламасының мазмұнын өзгертуге құқылы;

-қазіргі заманғы оқыту технологиясының түрлерін және оқыту процесін бақылаудың формаларын, әдістерін пайдалану;

-бөлімдер мен тақырыптар бойынша оқу уақытының жалпы сағат көлемін бөлу (пәнді меңгертуге берілген бюджеттің жалпы уақытына сәйкес болуы)

-бағдарлама материалын меңгерту барысында оның жүйелілігіне өзгерістер жасау нақты дәлелділікті қажет етеді.

Үлгілік оқу бағдарлама «Дүниежүзі тарихы» пәні бойынша дәрістер, семинарлар, үй жұмысы, практикалық сабақтар мен конференциялар жүзеге асады.

«Дүниежүзі тарихы» пәнінің ерекшелігін ескере отырып, келесі әдістемелер ұсынылады: баяндау, пікір-талас, дебат және білім алушылардың өзіндік жұмыстары.

«Дүниежүзі тарихын» оқыту барысында төмендегідей пәндермен пәнаралық байланыс жүзеге асырылады: Қазақстан тарихы, мәдениеттану, философия негіздері, саясаттану және социология.

1- Бөлім. Дүниежүзі тарихы пәні бойынша дәрістердің қысқаша мазмұны:

№1 Дәріс. Тақырып: Кіріспе.ХІХ ғ.соңы мен ХХ ғ.бас. Еуропа мен Солтүстік Америка елдері.

Дәрістің мақсаты: дүниежүзі тарихи ғылыми тұралы мағлұмат, дүниежүзінің

ХХ ғасырдың басындағы саяси, экономикалық жағдайы және Еуропа мен Солтүстік Америка елдерінің саясаттары мен экономикалық ахуалы туралы мағұлмат беру.

Дәріс мазмұны:Лекция:

Бұл өтетін сабақтың әлемдік саяси ахуалын зерттейтін ғылыми пән екендігі туралы мағлұмат беріледі. Сонымен қатар Еуропаның ХХ ғасырдың басында жағдайы және Солтүстік Американың ерекшеліктері, қоғамдық жағдайлары қамтылады. ХІХ ғ.соңы Еуропа мен Солтүстік Америкада әлеуметтік, экономикалық, саяси және рухани өмірдің барлық салаларында ірі өзгерістер болды. Әлемдік тарихта бұл өтпелі кезең: 1)капиталистік буржуазиялық қоғамның қалыптасуы кезеңінің аяқталуымен;

2)буржуазиялық революциялар дәуірінің басталуымен сипатталды;

Буржуазияның саясатында реформалар маңызға ие бола бастады. Бұл жылдары конституциялық құрылыс Батыстың жеткеші елдерінде орнығып үлгергерді.Сайлау құқығының кеңеюі, тұрақты партиялық –саяси ағымдар мен жұмысшылардың саяси партияларының қалыптасуы парламенттік жүйені және парламентаризм принциптерін нығайтуға мүмкіндік жасады.Партия мен таптар арасындағы күрес ашық сипатқа ие болды. Консерватизм, либерализм, социализм, марксизм негізіг идеялық ағымдар ретінде толықтай қалыптасты және олардың әрқайсысы тиесілі партиялардың саяси ұстанымдарынан көрініс тапты.Демократиялық қозғалыстар кең етек алды: әйел теңдігі, қалалық реформалар үшін күрес, мектептердің зайырлы сипаты, әлеуметтік заңнамма, бейбітшілікті сүйгіш үгітейтін қозғалыс пацифизм қозғалыстары көбейді.Констиутциялық монархия, парламенттік құрылыс, көппартиялы жүйе сақталды.ХХ ғасырдың басына қарай Батыс Еуропада ұлт-азаттық қозғалыстар мен революциялар дәуірі аяқталды.

Бақылау сұрақтары: тест сұрақтары берілген.

Қолданылатын әдебиеттер:

1.Волкова А.В. Әлемдік тарих: Росмэн,2012

2.Дүниежүзі тарихы: Энциклопедия, Фолиант,2015

3.Шүпеков Ә. Дүниежүзі тарихы: Хрестоматия, 10-сынып Алматы:Мектеп.

4. Алдабек Н. Дүниежүзі тарихы: оқулық, 10-сынып Алматы:Мектеп.

№ 2 Дәріс. Тақырып: Азия ХХ ғасырдың басында.

Дәрістің мақсаты: ХХ ғасырдың басында отарлық қамытындағы Азия елдерінің саяси, экономикалық жағдайы, ұлттық сананың оянуын талдау.

Азия елдері ХХ ғ. басынан бастап империалистер арасындағы бәсекелестік пен отарлық басқыншылықтың құрбаны болудан біртіндеп құтылып, енді халықаралық құқық пен саяси күресінің нысанына айналуын біледі.

Дәріс мазмұны:Лекция:

ХХ ғасырдың басына қарай әлемді аумақтық бөлісудің аяқталуы монополистік капитализмге дейінгі отаршылдық жүйенің имперализмнің отаршылдық жүйесіне айналдырғандығын көрсетеді.Имперализмнің отаршылдық жүйесінің басты ерекшілігі оның бүкіл әлемді қамтып, дүниежүзілік капиталистік шаруашылықтың ажырамас бөлігіне айналуы болды.Имперализм жағдайында тәуелді елдерді толық қанауға ұшырату, жартылай отар елдерді толық отарға айналдыру үрдісі жүрді.

ХІХ-ХХ ғасырлардың аралығы мен ХХ ғасырдың бірінші ширегінде Шығыстың саяси өмірі, көп жағдайда, Батыс державаларының отаршылдық саясатының әсер етуімен қалыптасты. Батыс елдірінің дүниежүзін қайта бөлісу үшін қиян-кескі шайқасқа ұласып, отар елдердің материалдық және адами ресурстарын аяусыз шығынға ұшыратты.

Азия елдері ХХ ғасырдың басынан бастап империалистер арасындағы бәсекелестік пен отарлық басқыншылықтың құрбаны болудан біртіндеп құтылып, енді халықаралық құқық пен саяси күрестің нысанына айналды және отаршылдыққа қарсы белсенді күреске шықты. Шығыс елдерінде ол кезде еуропалық үлгідегі азаматтық қоғам мен демократиялық мекемелер болған жоқ. Дегенмен азаматтық сезім мен азаматтық парызды түйсіну, патриоттық, ұлтшылдық көңіл күй, либерализм мен демократизм кең тарап, көптеген Шығыс елдерінің саяси өміріне ене бастады.

Шығыстың оянуына 1904-1905 жылдардағы орыс –жапон соғыс мен 1905-1907 жылдары орыс революциясына соқтырды. Соңғы оқиғалар әсерімен 1905-1908 жылдардағы Иран революциясы, Осман империясында 1908-1909 жылдардағы Жас түріктер революциясы, Қытайда 1911-1913 жылдары Синхай революциясы болып өтті. Бұл Шығыстағы азаттық жолындағы революциялар толқыны болды және олар отаршылдыққа, монархиялық билікке қарсы жасалған көтерілістер болатын.

Бақылау сұрақтар: тест сұрақтары берілген.

Сабақтың түрі -Лекция сабағы.

Пәнішілік байланыстар: Қазақстан тарихы.

Пәнаралық байланыстар: Қоғамтану.География.

Қолданылатын әдебиеттер:

1.Волкова А.В. Әлемдік тарих: Росмэн,2012

2.Дүниежүзі тарихы: Энциклопедия, Фолиант,2015

3.Шүпеков Ә. Дүниежүзі тарихы: Хрестоматия, 10-сынып Алматы:Мектеп.

4. Алдабек Н. Дүниежүзі тарихы: оқулық, 10-сынып Алматы:Мектеп.

№3 Дәріс. Тақырып:ХІХ ғ.соңы -ХХ ғасырдың басындағы Латын Америкасы

Дәрістің мақсаты: ХХ ғасырдың басында отарлық қамытындағы Латын Америка елдерінің саяси, экономикалық жағдайы, ұлттық саналарының оянуын талдау.

Латын Америка елдерінің саяси, экономикалық, әлуеметтік жағдайларын түсіндіру.

Дәріс мазмұны:Лекция:

Латын Америка елдері ХХ ғ. басынан бастап империалистер арасындағы бәсекелестік пен отарлық басқыншылықтың құрбаны болудан біртіндеп құтылып, енді халықаралық құқық пен саяси күресінің нысанына айналуын біледі.

І дүниежүзілік соғысм кезінде соғысушы жақтар Латын Америкасынан азық-түлік пен шикізатты алып тұрып, экономикалық жағынан бұл елдерге оң ықпал етті. Өнеркәсіп орындары дамып, 1920 жылдары Латын Америкасы тауарлары үшін дүниежүзілік саудада тиімді конъюнктура сақталды. Экономика мен саясатта негізгі тежеу Латуфундизм болып қала берді. Орта және ұсақ буржуазияның мүддесі ескерілмеді. Сыртқы сауда өндірісінің бағалары шетел капиталына тәуелді болып, Латуфундистер көбіне сыртқы саудаға арналған өнім (кофе,қант, жеміс) өндірумен айналысты. Соғыстан соң Латын Америка елдерінің сыртқы капиталға бағыныштылығы арта түсті. Америкалық капитал ағылшындардың капиталын ығыстыра бастады. Импералистік елдердің қаржы-экспансиясы үйлесім тапты.

Ұлыбритания мен АҚШ көптеген елдердің ішкі істеріне араласа бастады. АҚШ Кариб теңізі бассейіндегі елдерді америкалықтар мүддесінің өмірлік маңызды аймағы деп есептеді. Соғысаралық кезеңінде Латын Америка елдеріндегі саяси жағдай әртүрлі қалыптасты. Куба мен Чилиде республикалық тәртіпті диктаторлықпен ауысты. Бразилия мен Колумбияда саяи үкімет «кофе» олигархтарының қолына топталды. Экономикалық, мәдени алаңнан алшақ жатқан сауатсыз бұқара халық сайлауға қатыстырылмайтын Кейбір дамыған республикаларда (Аргенетина, Урагавай, Чили, Перу)буржуазиялық реформашыл үкіметтертер бұрынғысынша жүріп жатты. Қоғамдық саяси өмірге бұқара халық араласа бастап, реформашыл үкімет әлеуметтік саясатқа көп көңіл бөле бөлді. 1917-1921 жылдары Аргенетинада, Чилиде, Урагавайда, Бразалияда т.б. мемлекеттерде жұмысшы қозғалыстары көтеріле бастады.

Көрнекі құралдар: Трек схема.Суреттер.Плакаттар.Буклет

Үлестірме материалдар Тест .Карточка.

Оқытудың техникалық тәсілдері: Ноутбук.Проектор.Слайд.

Пәнішілік байланыстар: Қазақстан тарихы.

Пәнаралық байланыстар: Қоғамтану.География

Әдебиеттер қосымша:

1.Волкова А.В. Әлемдік тарих: Росмэн,2012

2.Дүниежүзі тарихы: Энциклопедия, Фолиант,2015

3.Шүпеков Ә. Дүниежүзі тарихы: Хрестоматия, 10-сынып Алматы:Мектеп

4. Алдабек Н. Дүниежүзі тарихы: оқулық, 10-сынып Алматы:Мектеп.

№4 Дәріс. Тақырып:ХІХ соңы –ХХ ғасырдың басындағы халықаралық қатынастар.

Мақсаты:ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы Африка,Азия және Тынық мұхиты аймақтарындағы жерлерді басып алу үшін индустриялды мемлекеттердің арасындағы бәсекелестік өршуі мен мақсаттарын талдау.

Дәріс мазмұны:Лекция:

XX ғасырдың басында Германияның кайзері ІІ Вильгельм герман тарихындағы өз рөлін тым асыра бағалап, әлемдік үстемдікке ұмтылды. Германияның сыртқы саясаты саласындағы бірқатар стратегиялық қателіктер елдің екі майданда соғысуына әкеліп, ең соңында жеңіліспен аяқталуына соқтырды. Басты жіберілген қателік Ресеймен жасалған құпия келісім- шартты ұзартпауы, бұл герман-ресей одақтастық қатынастардың үзілуіне әкелді. Неміс саясаткерлерінің пікірінше, герман-ресей келісімшарты герман-австрия келісіміне қарама-қайшы келетіндіктен, Германияны француздық басқыншылықтан қорғай алмайды деп есептеді. Германияның Ресейден алшақтауы орыс-француздық жақындасуға мүмкіндік туғызып, Антантаның құрылуына әкелді. Еуропада екі әскери-саяси топ құрылды: бір жағында Антанта, екінші жағында герман-австриялық-венгерлік одақ. Сол ретте, ІІ Вильгельм тұсында О.фон Бисмарк ұзақ уақыт бойы жанталасып құрған барлық тепе-теңдік жүйесі, бүкіл еуропалық одақтар жүйесі қирады.Жалпы, Германияның жағрапиялық орналасуына көңіл бөлетін болсақ, неміс жерін жан- жақты қорғауда табиғи тосқауылдар өзіндік рөл атқарып келді. Сонымен қатар табиғи байлықтар қашанда көршілес мемлекеттерді қызықтырып, өзіне тартып та келді. Германияның батыс аймағындағы жер қойнауының байлығын айтпағанда, сол батыстағы Рейн өзенінің өзі солтүстік пен оңтүстікті жалғастырып жатқан елдегі ең ірі жолкөлік ағымы. Оңтүстік батысындағы Шварцвальд қалың орманы, Франция мен Германия мемлекетінің шектескен аймағындағы жер қойнауының байлығы екі елдің арасындағы ғасырларға созылған шиеленістің қайнар көзіне айналған еді. ХХ ғасырдың басында әлемді дүр сілкіндірген бірінші дүниежүзілік соғыс 1914-1918 жылдары екі топ арасында, яғни герман-австриялық топ пен Антанта елдерінің саяси шиеленісінің нәтижесінде әлемдік бөліс үшін, отарларға ие болу мақсатында, саяси ықпал ету кеңістігін кеңейтуге бағытталған болатын.

ХХ ғасырдың басында әлемді дүр сілкіндірген бірінші дүниежүзілік соғыс 1914-1918 жылдары екі топ арасында, яғни герман-австриялық топ пен Антанта елдерінің саяси шиеленісінің нәтижесінде әлемдік бөліс үшін, отарларға ие болу мақсатында, саяси ықпал ету кеңістігін кеңейтуге бағытталған болатын.

Көрнекі құралдар: Трек схема.Суреттер.Плакаттар.Буклет

Үлестірме материалдар Тест .Карточка.

Оқытудың техникалық тәсілдері: Ноутбук.Проектор.Слайд.

Пәнішілік байланыстар: Қазақстан тарихы.

Пәнаралық байланыстар: Қоғамтану.География

Әдебиеттер қосымша:

1.Волкова А.В. Әлемдік тарих: Росмэн,2012

2.Дүниежүзі тарихы: Энциклопедия, Фолиант,2015

3.Шүпеков Ә. Дүниежүзі тарихы: Хрестоматия, 10-сынып Алматы:Мектеп

4. Алдабек Н. Дүниежүзі тарихы: оқулық, 10-сынып Алматы:Мектеп.

№5 Дәріс. Тақырып:Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы.

Мақсаты:

Мақсаты: Бірінші дүниежүзілік соғыстың тұтануының себептері мен басталуының салдарын талдау.

Құрылған әскери блоктар қарсылықтарының үстем болуға ұмтылуы мен соғыстың алғашқы кезеңі, барысы туралы ұғындыру.

Дәріс мазмұны:Лекция:

Германия мен Автрия-Венгрия одағының 1914 жылы Түркияның, 1918 жылы Болгарияның қосылуына байланысты бұрынғы 1879-1882 жылдары қалыптасқан Үштік одақты Төрттік одақ деп атай бастады. Оларды Орталық державалар деп атаған.

1904 жылы Ұлыбртиния мен Франция келісімге қол қойып, Антанта ұйымын құрды. Бұл әскери ұйымға 1907 жылы Ресей мүше болды.

1914 жылғы Сараеводағы австриялық мұрагердің қазасы бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына себепші болды. Германия 1 тамызда әскер қатарына шақыруын тоқтатпаған Ресейге қарсы соғыс жариялады. 3 тамызда немістер Францияға қарсы соғыс жарияласа, 4 тамызда Германияға қарсы Англия соғыс жариялады. Германия екі майданда соғысуға мәжбүр болды. Германдық стратегиялық жоспар бойынша белгіленген («Шлиффен жоспары») Францияны тез арада талқандау жүзеге аспады. Алғашқы әскери табыстардан кейінгі қарсыластарының басымдылығы тым аумақты еді. Батыс майдандағы Германияның жағдайы қиындай түсті.

Көрнекі құралдар: Трек схема.Суреттер.Плакаттар.Буклет

Үлестірме материалдар Тест .Карточка.

Оқытудың техникалық тәсілдері: Ноутбук.Проектор.Слайд.

Пәнішілік байланыстар: Қазақстан тарихы.

Пәнаралық байланыстар: Қоғамтану.География

Әдебиеттер қосымша:

1.Волкова А.В. Әлемдік тарих: Росмэн,2012

2.Дүниежүзі тарихы: Энциклопедия, Фолиант,2015

3.Шүпеков Ә. Дүниежүзі тарихы: Хрестоматия, 10-сынып Алматы:Мектеп

4. Алдабек Н. Дүниежүзі тарихы: оқулық, 10-сынып Алматы:Мектеп.

№6 Дәріс. Тақырып:1916-1917 жылдардағы соғыс қимылдары.АҚШ-тың соғысқа араласуы.Соғыстан кейінгі әлемді қайта құру. «Версаль-Вашингтон жүйесі»

Мақсаты:

1916-1917 жылдардағы соғыс қимылдарының барысын. АҚШ-тың соғысқа араласуының себептерін.Соғыстан кейінгі әлемді қайта құру. «Версаль-Вашингтон жүйесінің» маңызы туралы мағұлмат беру.

Дәріс мазмұны:Лекция:

1917 жылы АҚШ-тың соғысқа араласуы соғыс нәтижесін түбегейлі айқындады.

Әскери жеңіліс саяси жеңіліспен қатар жүрді. Соғыс басталғандағы герман қоғамындағы

«азаматтық бітім» партия, үкімет және жоғарғы әскери басшылықтың бытыраңқылығының ұлғая түсуіне себепші болды. Әлеуметтік шиеленісті аштық пен азық-түлікті бөлудің карточкалық жүйесін енгізуі күшейте түсті. Соғыс шығындарының ауыртпалығы, ең алдымен, қарапайым халықтың әлеуметтік-экономикалық, саяси жағдайының нашарлауына әкелді. Соғыстың нәтижесіндегі әлеуметтік қарсыластықтардың шиеленісуі герман жұмысшыларының өмір сүру деңгейінің төмендеп кетуімен байланысты еді.

Соғыс кезеңінде салық 5 есе өсіп, жұмыс күні 12-14 сағатты құраған. Тек қана жұмыс- шылардың ғана емес, шаруалардың да шаруа қожалықтары шығынға ұшырап, егіндік алқаптары жартылай қысқартылды. «Жалпыға бірдей еңбек салығы» енгізілгеннен кейін жұмысшылардың жағдайы тіпті, төмендеді. Германияның езілген халқы соғыстан жалығып, оның тезірек аяқталуын қалады. Осы жағдайлар бұқара халықтың басым бөлігінің соғысқа қарсы және революциялық қозғалыстарға қатысуына негіз болды. Революциялық көңіл-күйдің күшеюі, соғыстың басқыншылық сипатта болуының ашылуы – орыс-герман майданындағы жауынгерлердің соғысқа және оны бастаған күштерге қарсы шығуына түрткі болды. 1917 жылғы сәуірде Ресейдегі ақпан революциясының көрінісі ретінде Берлин және Лейпциг әскери зауыттарында ереуілдер болды. Шілде-тамыз айларында герман флотының теңізшілері көтеріліске шықты.

Бұл соғыс 1918 жылдың күзінде Германия, Австрия-Венгрия, Түркия, Болгария сияқты елдерден құрылған Төрттік Одақтың жеңілісімен аяқталды.1918 жылдың 11 қарашасында Франциядағы Компьен орманында Ретонд станциясына таяу аумақта орналасқан француздың әскери қолбасшысы маршал Фердинанд Фоштың темір- жол вагонында бір жағынан Антанта мемлекеттері және АҚШ, екінші жағынан 1914-1918 жылғы соғыс барысында жеңілген Германия арасында 36 күнге белгіленген уақытша бітімге қол қойылған болатын. Компьен уақытша бітімінің мерзімі келіссөздер барысында бірнеше рет қаралып, 1919 жылғы Версаль бейбіт бітім шартына қол қойылатын уақытқа дейін ұзартылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс нәтижесінде жеңіске жеткен Антанта елдері тарапынан 1919 жылдың 18 қаңтарында Париж қаласының Версаль сарайына жеңімпаз мемлекеттердің халы- қаралық мәслихаты шақырылды. Германияның жеңілуіне қатысты халықаралық мәслихаттың басталу күнін 18 қаңтарға белгілеу Франция жағынан өткен тарихи оқиғаға жауап ретінде еді. Өйткені француз-прусс соғысы нәтижесінде 1871 жылы 18 қаңтарда жеңілген Франция- ның жүрек тұсы, Версаль сарайында Герман империясының біріккені жарияланған болатын. Еуропа құрылығында өрістеген оқиғалардың басым көпшілігіне қатысқан Германия өзінікі- мен қатар өзге монархтардың талан-таражына түскен құрбаны болғандай. Мұның барлығы бос кетпей, ұлттық санада кемсітушілік сезімін, қорланған намысты ұзаққа қалдырды. Соның салдарынан бұл ұлт басқа, яғни француз ұлтының намысын да жермен-жексен ету мақсатында Берлинде емес Версаль сарайында германдық бірігуді бүкіл әлемге жария еткені мәлім. Еуропа құрлығында кең етек алған бұл дүниежүзілік соғысты аяқтаудың жолдарын іздеген мемлекеттердің тағы бірі АҚШ болды. 1918 жылдың 8 қаңтарында АҚШ президенті В.Вильсонның «14 тармақтан тұратын соғыстан кейінгі бейбіт реттеу ұсынысы» жасалды. Бұл құжатта құпиялы дипломатиядан бас тарту, әлемдік еркін сауда, қару-жарақты қысқарту, әлемдегі бейбітшілікті қамтамасыз ету мақсатында Ұлттар Лигасын құру, езгіге түскен халы- қтардың мүддесін ескере отырып, отарлық мәселені шешу, Ресей, Франция, Италия, Австрия- Венгрия, Түркия және т.б. қатысты шекаралық мәселені әділ реттеуді жариялады. Тек әлемдік үстемдікке ұмтылған мемлекеттердің сөздері мен істері қашанда үйлеспейді. «Вильсонның мәлімдемесінің» негізгі мақсаты да АҚШ-тың саяси мүддесін бүркемелеу еді. Вашингтон халықаралық мәслихатының шешімі 1919 жылғы Версаль бітімшартын толықтыра түсті. Соның негізінде І дүниежүзілік соғыстан кейінгі бейбіт реттеу барысында құрылған біртұтас келісімшарттар топтамасы халықаралық қатынастар тарихында Версаль-Вашингтон жүйесі деген атпен белгілі болды. Версаль-Вашингтон жүйесі соғыс жағдайынан бейбіт өмірге өту кезеңінде соғыстан кейінгі бейбіт реттеу үрдісін аяқтап мемлекетаралық қатынастарда уақытша тұрақтану мүмкіндігін туғызды.

Көрнекі құралдар: Трек схема.Суреттер.Плакаттар.Буклет

Үлестірме материалдар Тест .Карточка.

Оқытудың техникалық тәсілдері: Ноутбук.Проектор.Слайд.

Пәнішілік байланыстар: Қазақстан тарихы.

Пәнаралық байланыстар: Қоғамтану.География

Әдебиеттер қосымша:

1.Волкова А.В. Әлемдік тарих: Росмэн,2012

2.Дүниежүзі тарихы: Энциклопедия, Фолиант,2015

3.Шүпеков Ә. Дүниежүзі тарихы: Хрестоматия, 10-сынып Алматы:Мектеп

4. Алдабек Н. Дүниежүзі тарихы: оқулық, 10-сынып Алматы:Мектеп.

№7 Дәріс. Тақырып:Рубеждік бақылау жұмысы.

Мақсаты: Рубеждік бақылау жұмысын ала отырып, білімділіктерін көтеру.

Дәріс мазмұны:Лекция:

Сол кезеңде қалыптасқан халықаралық қатынастар нәтижесі, француз-герман қатына- стары арасында ежелден келе жатқан талас-тартыспен қоса, отар елдер төңірегіндегі жанталас, ғасыр басындағы дүниежүзілік соғысқа итермеледі. Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы күндері-ақ Францияның Германияға қарсы тұруына тек Ұлыбритания ғана емес, Ресеймен де одақ құрғандығының маңыздылығы зор болды. Осы одақтың мүшесі болған Ұлыбритания да француз-герман қатынасында өзіндік орын алып келгендігі белгілі. Еуропаның солтүстік-батысында орналасқан кәдімгі аралдық мемлекет Ұлыбритания, ежелден осы аймақта маңызды стратегиялық жағдайды қалыптастырған. Еуропалық құрлықта басқа мемлекеттердің үстемдігін болдырмауға ұмтылған Ұлыбритания тежеу саясатын қалап алған еді. Осыған орай, бірнеше ғасырлар бойы Германия мен Франция арасындағы қатынас тікелей немесе жанама түрде екі мемлекет қайшылығында төреші рөлін атқаруға ұмтылған Ұлыбританияға да байланысты болды.

Ұлыбританияның ежелден алға қойған мақсаты Еуропа құрылығында «күштердің тепе- теңдігін» құру болғанымен, тек ешбір мемлекеттің онда үстемдік жағдайында болуын қала- мады. Атақты саяси қайраткер Гарольд Никольсонның айтуынша: «Британдық саясат қашанда сол сәт Еуропада күшті деп есептелінетін, қандай да болмасын бір елге қарсы топ ұйымдастыруға бағытталды; Егер Еуропадағы ағылшын саясатының мақсаты – күштердің тепе-теңдігі – Англияның тікелей қатысуынсыз іске асатын болса, онда олар «араласпау», «әдемі оқшаулану» саясатын ұстауға әзір. Ал егер олардың қатысуынсыз іс жүзеге аспайтын болса, олар еуропалық іске ашық түрде араласып, әрине, мүмкіндікке қарай, өздеріне аз міндеттемелер алып, «күштердің тепе-теңдігін» сақтауға тырысады». Яғни Ұлыбританияның да жалпы сыртқы саясаты геосаясат тұрғысынан қаралған. Сондықтан да өзінің саяси мақсатына жету барысында Ұлыбритания француз-герман қатынасын тиімді пайдалануды көздеген болатын. ХХ ғасыр басындағы осы ағылшын-француз жақындастығы халықаралық қатынастар тарихында «Антанта» («келісім») деген атпен белгілі. Бұл Одаққа қосылған Ресейдің де Германияға қарсы соғыстағы рөлі ерекше, тек оның жағрапиялық орналасуына ғана тоқталатын болсақ, Францияға қарсы топталатын германиялық күшті енді Шығыс бағытына да бөлу қажет еді. Соған қарамастан, Германияның қолына қару алып Францияға ұмтылғандығы соншалықты, 1914 жылдың тамыз айының аяғында, яғни соғыстың басталғанына бір ай да болмай жатып, герман әскері Париж қақпасының алдында тұрды. Тек соғыс барысында Антанта мемлекеттерінің басымдылығы Германия мен оның одақтастары- ның күшінен артық екендігін айқындатты. 1914 ж. күзінде неміс канцлері Бетман-Гольвет соғыс мақсатын «герман империясының батысы мен шығысындағы қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажет, сол себепті де Францияны қуатты мемлекет бола алмайтындай қылып әлсірету керек, Ресейді герман шекарасынан мүмкіндігінше алыстату қажет», – деп түсіндіреді. Германия да өзінің сыртқы саясатын геосаясат негізінде қарастырып, Еуропалық құрлықта үстемдікке жету үшін, сондай-ақ отар елдердегі ықпалын күшейту мақсатында, осыған орай мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз етуде, ең алдымен, жағрапиялық факторды тиянақтауды қолға алады. Осы мақсатқа жету барысында Германия соғыста жеңген жағдайда өзінің саяси-экономикалық экономикалық құдіреттілігін де қамтамасыз ететіндігіне сенімді болды. Бірақ қай мемлекет болмасын әлем алдында соғыс өртінің тұтануына өзінің кінәлі болғандығын мойындағысы келмейді. Осы орайда, 1915 жылдың 31 шілдесінде Вильгельм ІІ герман халқына бағытталған жолдауында: «Герман халқын қолына қару алуға шақыруға мәжбүр болғаныма бір жыл өтті. Еуропаға және бүкіл әлемге адам естімес қантөгіс зардабы төнді. Құдірет пен тарих алдында менің арым таза. Мен соғысты қалаған емеспін!..» – дейді. Осы мәлімдеме жөнінде бельгиялық король Альберт: «Кім өзін ақтай бастаса, сол өзін-өзі қаралағаны», – деген болатын. Бұл соғыстың басталуына француздар да, жалпы Антанта жағы да өздерін кінәліміз демейді. Шын мәнінде, бұл соғыстың басталуына кінәлі, осы қатысушы мемлекеттер арасындағы сол баяғы саяси, экономикалық бақталастық еді. Ал өз кезегінде Францияның билеуші топтары Еуропада өз үстемдіктерін орнатып, 1871 жылғы соғыс салдарынан Германияға өткен Эльзас пен Лотарингия аймағын Францияға қайтарып алып, мүмкіндігінше Германияны қайта бас көтере алмайтындай қылып жазалауды көздеген. Осы француз-герман арасындағы бақталастықтың, бір-біріне деген қас дұшпандықтың күйін түсіну үшін, екі мемлекет арасында жатқан Верден қаласының тарихына көз жүгіртсе де жеткілікті. Маас өзенінің жағасында орналасқан Верден қаласы ғасырлар бойы әрқашанда шығысындағы германдықтардан қауіп-қатерге тап болып отырды. Өзінің қарқынды тарихында Верден біресе Францияның шығыс бөлігін құрады, біресе тәуелсіз болып келді, біресе Германияның ықпалына түсті. Верден – өте маңызды экономикалық орталыққа айналған қала. Германдық кезеңде Верден Лотарингиямен бірге Қасиетті Рим империясының бөлігі болып есептелді. Тек 985 жылдың өзінде ғана Верден қаласы үш рет қолдан қолға өткені белгілі. ХІ ғасырдың басында Верден Лотарингияға қайтарылады. ХІІ ғасырда Верден Метц, Туль сияқты қалалық республика күйін кешкен болатын. Ал Вестфаль келісімшарты бұл үш епископтықты Францияға қосылғандығын бекітеді. 18 ғасырдан бастап Верден қаласы Францияның шығысындағы алғы шеп қызметін атқарады. 1793 жылғы Верден қаласын германдықтар тізе бүктірсе, 1870 жылы Верден қайтадан немістердің басып алуына тап болады. Енді міне, бірінші дүниежүзілік соғыс барысында Раймонд Пуанкаренің сөзімен айтқанда, «империялық Германияның соңғы үміттері Верден қабырғасына соғылып, быт-шыт болды. Германдық арманның күлі көкке ұшты». Шын мәнінде де, германдықтар үшін Верденді алу француздардың рухын таба қылып, неміс шартын қабылдатуға жағдай туғызар еді. Тек тарих бұл мәселені керісінше шешті. Өзінің одақтастарымен қосыла отырып, Франция германдықтарды өз аумағынан қуып қана қоймай, одан зорына мүдделі еді. Сондықтан Германиядағы Рейн өзенінің сол жақ жағалауын, тіпті, ыңғайы келіп жатса, оң жақ жағалауынан да бөліп алып, герман өнеркәсібін француз капиталы үшін жұмыс жасату қажет деп санады.

1914–1918 жылдары герман-австриялық топ пен Антанта елдерінің арасындағы қарулы қақтығыс әлемдік бөліс үшін, екі топ тұрғысынан да басқыншылық сипаттағы соғыс болды. Соғыс барысында оған 38 мемлекет пен оның отарлары қатысқан болатын.

Көрнекі құралдар: Трек схема.Суреттер.Плакаттар.Буклет

Үлестірме материалдар Тест .Карточка.

Оқытудың техникалық тәсілдері: Ноутбук.Проектор.Слайд.

Пәнішілік байланыстар: Қазақстан тарихы.