Оқу үрдісінде оқушылар бойына жалпыадамзаттық және рухани құндылықтарды қалыптастыру

Кіріспе

Білім беру – тек қана академиялық білім мен дағдыларды үйрету ғана емес, сонымен қатар оқушылардың рухани және адамгершілік қасиеттерін дамытуға бағытталған күрделі үрдіс. Бүгінгі жаһандану дәуірінде жас ұрпақтың бойына жалпыадамзаттық құндылықтарды сіңіру ерекше маңызға ие. Өйткені болашақтың іргетасын қалайтын, қоғамның дамуына үлес қосатын саналы азаматтарды тәрбиелеу – ұстаздардың басты міндеттерінің бірі.

Бұл баяндаманың мақсаты – оқу үрдісінде оқушыларға рухани-адамгершілік құндылықтарды қалыптастырудың маңыздылығын көрсету және оны жүзеге асырудың тиімді тәсілдерімен бөлісу.

I бөлім. Жалпыадамзаттық және рухани құндылықтар дегеніміз не?

Жалпыадамзаттық құндылықтар – кез келген мәдениет пен қоғамда маңызды болып саналатын моральдық-этикалық нормалар. Оларға әділдік, мейірімділік, адалдық, құрмет, жауапкершілік, ынтымақтастық және толеранттылық сияқты қасиеттер жатады. Ал рухани құндылықтар адамның ішкі жан дүниесін байытып, оның моральдық-этикалық қағидаларға негізделген өмір сүруіне ықпал етеді.

Бұл құндылықтар:

- Жеке тұлғаның қалыптасуына көмектеседі;

- Қоғамдағы бейбітшілік пен үйлесімділікті нығайтады;

- Адамдардың өзара сыйластықта өмір сүруіне ықпал етеді;

- Оқушылардың жауапкершілігін арттырып, саналы шешім қабылдауына әсер етеді.

Оқу үрдісінде құндылықтарды қалыптастыру әдістеріне тоқталатын болсақ, оқушылардың бойында адамгершілік пен рухани құндылықтарды дамыту үшін оқу үрдісінде әртүрлі әдістер мен тәсілдерді қолдануға болады:

1. Тәрбие сағаттары мен сыныптан тыс шаралар:

Оқушыларға моральдық-этикалық мәселелерді түсіндіру үшін тәрбие сағаттары ұйымдастырылады. Мектепте “Адалдық сағаты”, “Қайырымдылық акциясы”, “Менің өмірлік ұстанымым” сияқты іс-шараларды өткізу арқылы оқушыларды адамгершілікке тәрбиелейді және олардың әлеуметтік жауапкершілігін арттырады.

2.Көркем әдебиетті пайдалану:

Оқушылар әдеби шығармалар арқылы кейіпкерлердің бойындағы құндылықтарды түсініп, талдау жасайды. Мысалы, қазақ әдебиетіндегі Абайдың қара сөздері, Шәкәрімнің еңбектері жастарды рухани тұрғыдан жетілдіруге ықпал етеді. Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романындағы Абайдың әділдігі мен білімге деген құштарлығы оқушыларға үлгі бола алады.

3.Тарих сабақтарында тұлғалар арқылы тәрбие беру

- Қазақ тарихындағы ұлы тұлғалар – Әл-Фараби, Қожа Ахмет Ясауи, Төле би, Қабанбай батыр сынды қайраткерлердің өнегелі өмір жолы арқылы құндылықтарды насихаттау.

Мысалы: Төле бидің әділеттілігі, Қабанбай батырдың ерлігі, Ахмет Ясауидің рухани тазалығы оқушыларға үлгі болады.

4.Қоғамдық жұмыстар мен волонтерлік қозғалыстарға тарту

- Қарттар үйіне, балалар үйіне көмек көрсету, экологиялық акцияларға қатысу, қайырымдылық іс-шараларын ұйымдастыру арқылы оқушыларды мейірімділікке, қамқорлыққа баулу.

Мысалы: «Жылы жүрек» атты жоба ұйымдастырып, оқушылардың ерікті түрде қайырымдылық жасауын қамтамасыз ету.

Бұл құндылықтарды қалыптастыру әр пәннің, соның ішінде ағылшын тілі сабақтарының да негізгі бағыты бола алады. Тіл тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ол – мәдениет пен құндылықтарды жеткізудің жолы. Сондықтан ағылшын тілін оқыту барысында адамгершілік, әділеттілік, құрмет, мейірімділік секілді құндылықтарды дамытуға ерекше көңіл бөлу керек.

Әлем әдебиетіндегі классикалық туындылар оқушылардың адамгершілік қасиеттерін дамытуға көмектеседі.

Мысалы: Чарльз Диккенстің «A Christmas Carol» шығармасын оқыту барысында оқушыларды мейірімділік, жомарттық, қайырымдылық сияқты құндылықтармен таныстыруға болады. Шығармадағы басты кейіпкер Скрудждың өзгеруі – адамгершіліктің маңызын көрсетеді. Марк Твеннің «The Adventures of Tom Sawyer» романындағы Том мен Гек Финннің достығы оқушыларға шыншылдық, достық, адалдық секілді құндылықтарды ұғынуға көмектеседі.

Сонымен қатар, ағылшын тілінде көптеген дана сөздер мен мақал-мәтелдер бар. Оларды түсіндіру арқылы оқушылардың ой-өрісін кеңейтіп, оларды жақсылыққа тәрбиелеуге болады. Мысалы, “Honesty is the best policy.” (Шыншылдық – ең дұрыс жол) – оқушыларға адалдық пен әділдік туралы ойлануға мүмкіндік береді. “Treat others as you want to be treated.” (Өзіңе қалай қарасаң, өзгеге де солай қара) – құрмет пен сыйластықтың маңыздылығын түсіндіреді.

Ағылшын тілі сабақтарында белгілі тұлғалардың өмір жолы мен олардың ұстанымдарын талдау арқылы оқушыларды жігерлендіруге болады.

Рөлдік ойындар мен пікірталастар арқылы құндылықтарды дамыту

Ағылшын тілі сабақтарында рөлдік ойындар мен пікірталастар өткізу арқылы оқушыларды сыни ойлауға, шешім қабылдауға және моральдық мәселелерді талдауға үйретуге болады.

Example 1: “What Would You Do?” (Не істер едің?) ойыны. Оқушыларға түрлі этикалық мәселелер беріледі, олар сол жағдайды талдап, өз көзқарасын білдіреді.

Scenario: “You find a lost wallet on the street. What do you do?” (Сен көшеде жоғалған әмиянды таптың. Не істейсің?)

Example 2: “Debate on Honesty vs. Success” (Адалдық пен табыс тақырыбында пікірталас). Оқушылар адалдықтың маңыздылығын талдап, өмірдегі жағдайлармен байланыстырады.

5. Мұғалімнің үлгісі

Ұстаз – оқушыларға рухани-адамгершілік тәрбиенің ең басты үлгісі. Оқушылар мұғалімнің әрекеттерін бақылау арқылы өздеріне қажетті құндылықтарды бойына сіңіреді. Сондықтан ұстаздар өздерінің жүріс-тұрысымен, қарым-қатынастарымен оқушыларға дұрыс бағыт-бағдар беруі қажет.

Қорытынды

Білім беру жүйесінде оқушылардың бойына жалпыадамзаттық және рухани құндылықтарды қалыптастыру – болашақтың жарқын кепілі. Бұл құндылықтар жас ұрпақты тәрбиелеуде маңызды рөл атқарады, олардың бойында жауапкершілік пен адамгершілік қағидаларын нығайтады. Сондықтан әрбір ұстаз тек білім беруші ғана емес, сонымен қатар оқушыларға рухани бағыт-бағдар беруші тұлға болуы керек. Қоғамның дамуы үшін құндылықтарды жас ұрпаққа сіңіру – біздің ортақ міндетіміз.