"Жаңажол ауылының негізгі орта мектебі" КММ-сі

Баязова Жанар Жанабаевна

Баяндама

«Оқушы тұлғасын қалыптастырудағы мұғалімнің рөлі»

Мұғалім – білім беру мен тәрбие процесін үйлестіретін ерекше тұлға. Ол тек пәнді үйретумен шектелмей, оқушының ішкі әлемін, жеке тұлғасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Оқушы тұлғасын қалыптастыру процесі – үздіксіз дамып отыратын үрдіс, оның барысында оқушының дүниетанымы, моральдық құндылықтары, әлеуметтік жауапкершілігі, шығармашылық қабілеттері қалыптасады. Осы тұрғыда мұғалімнің рөлі ерекше. Ол оқушыны дұрыс бағытта тәрбиелеп, олардың кәсіби, шығармашылық және адамгершілік тұрғыдан дамуына ықпал етеді. Бұл баяндамада мұғалімнің оқушы тұлғасын қалыптастырудағы басты рөлі мен әдіс-тәсілдері қарастырылады.

Білім беру жүйесі қоғамның басты құрамдас бөліктерінің бірі болып табылады. Әсіресе мектеп білімінің сапасы болашақ ұрпақтың жеке тұлғасын қалыптастыруға және дамытуға тікелей әсер етеді. Бұл тұрғыда мұғалімнің рөлі ерекше маңызды, себебі мұғалім тек білім беруші ғана емес, сондай-ақ оқушылардың тұлғалық дамуына, моральдық құндылықтарына, әлеуметтік жауапкершілігіне әсер ететін басты тұлға болып табылады. Оқушы тұлғасын қалыптастыруда мұғалімнің тәрбиелік, білім беру, адамгершілік міндеттері өте маңызды.

Мұғалім тек білім мен дағдыларды берумен шектелмей, оқушының дамуына оң ықпал етеді, оның бойында шығармашылықты, сенімділік пен жауапкершілікті қалыптастырады. Оқушының тұлғасын қалыптастырудағы мұғалімнің рөлі көп қырлы және оны әртүрлі аспектілерде қарастыруға болады.

1. Мұғалімнің тұлға тәрбиесіндегі рөлі. Тұлғаның қалыптасуы — бұл тек білім алу ғана емес, сонымен қатар адамгершілік және моральдық құндылықтарды қабылдау, өзін-өзі тану мен қоғамға бейімделу процесі. Мұғалім осы процестің жетекшісі болып табылады. Мұғалімнің негізгі міндеті – оқушылардың жеке басын дамыта отырып, олардың адами қасиеттерін жетілдіру, дұрыс бағытқа бағыттау. Тұлғаның қалыптасуының негізгі факторларының бірі — мұғалімнің оқушыға деген қарым-қатынасы. Мұғалімнің өзін-өзі ұстай білуі, оның мейірімділігі, әділдігі, бірқалыпты және байсалды мінез-құлқы оқушылардың психологиясына әсер етеді. Мұғалімнің әділдігі мен мейірімділігі оқушыға сенімділік береді, әрі мұғалімнің рөлін нығайтады. Мұғалімнің тұлғасы оның білім беру мен тәрбиелеудегі тиімділігін анықтайды. Мұғалімнің жеке қасиеттері, оның білім деңгейі, мәдениеті, мінезі мен кәсіби біліктілігі оқушыға айтарлықтай әсер етеді. Оқушы мұғалімнен тек білім мен дағдыларды меңгеріп қана қоймай, оның моральдық, адамгершілік қасиеттерін де қабылдайды.

Мұғалім оқушының тұлғасын қалыптастыру үшін алдымен өзі жақсы үлгі болуы тиіс. Әсіресе, мұғалімнің мейірімділігі, әділдігі, шыдамдылығы, өз жұмысын сүйіспеншілікпен орындауы – бұл қасиеттер оқушыларға үлгі болады. Оқушының мінез-құлқы, дүниетанымы, көзқарасы көбінесе мұғалімнің тәрбие жұмысына деген көзқарасына байланысты қалыптасады.

2. Оқушы тұлғасын қалыптастырудағы әдіс-тәсілдер

Оқушының тұлғасын қалыптастыру үшін мұғалім әртүрлі педагогикалық әдіс-тәсілдерді қолдануы тиіс. Бұл әдістер балалардың бойында саналы ойлау қабілеттерін дамытуға, эмоциялық және әлеуметтік дағдыларды қалыптастыруға, шығармашылық әлеуетін оятуға көмектеседі.

- Дидактикалық әдістер: Мұғалім жаңа ақпаратты берудің түрлі әдістерін қолданады: лекция, сұрақ-жауап, пікірталас, шығармашылық тапсырмалар. Бұл әдістер балалардың ойлау қабілетін жетілдіреді, білімдерін тереңдетеді.

- Тәрбиелік әдістер: Мұғалім балалардың мінез-құлқына тәрбиелік әсер ету үшін әртүрлі тәсілдер қолданады: ынталандыру, үлгі көрсету, моральдық-құқықтық нормаларды түсіндіру. Бұл әдістер оқушылардың жақсы қасиеттерді қабылдауына және оларды өз өмірінде қолдануына көмектеседі.

-Жобалау әдісі: Оқушыларға өз ойларын, идеяларын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Бұл әдіс олардың шығармашылық қабілеттерін дамытады.

Мұғалім оқушының тұлғасын қалыптастыру үшін алдымен өзі жақсы үлгі болуы тиіс. Әсіресе, мұғалімнің мейірімділігі, әділдігі, шыдамдылығы, өз жұмысын сүйіспеншілікпен орындауы – бұл қасиеттер оқушыларға үлгі болады. Оқушының мінез-құлқы, дүниетанымы, көзқарасы көбінесе мұғалімнің тәрбие жұмысына деген көзқарасына байланысты қалыптасады.

Мұғалімнің оқушы тұлғасын тәрбиелеудегі рөлі оның оқу процесіне қосқан үлесімен анықталады. Мұғалім оқушының эмоционалдық және интеллектуалдық дамуына ықпал етіп, олардың жеке тұлға болып қалыптасуына көмектеседі. Ол үшін мұғалім әртүрлі педагогикалық әдіс-тәсілдерді қолданады.

- Жеке тұлғаға бағытталған тәсіл: Бұл тәсілдің негізгі мақсаты – оқушының жеке ерекшеліктеріне, қызығушылықтарына, қабілеттеріне қарай жеке жұмыс жасау. Мұғалім әр оқушының жеке қажеттіліктерін ескере отырып, оларға әдістемелік қолдау көрсетеді.

- Топтық жұмыс: Оқушыларды топтарға бөліп, олармен бірлескен тапсырмаларды орындау арқылы командалық жұмыс дағдыларын қалыптастыруға болады. Топтық жұмыс оқушылардың әлеуметтік дағдыларын, коммуникативтік қасиеттерін дамытады.

- Проблемалық оқыту әдісі: Мұғалім оқушыны өз бетімен шешім қабылдауға, зерттеу жүргізуге, сұрақ қоюға және жауап іздеуге үйретеді. Бұл әдіс оқушының аналитикалық ойлау қабілетін дамытады.

- Шығармашылық жұмыстар: Оқушыларды әртүрлі шығармашылық тапсырмалар мен жобалар орындауға ынталандыру, олардың шығармашылық әлеуетін ашуға көмектеседі. Мұндай жұмыстар балалардың өзін-өзі тануына, өз идеяларын нақты түрде жеткізуіне мүмкіндік береді.

3. Мұғалімнің тұлғалық қасиеттері

Мұғалімнің тұлғалық қасиеттері оқушыларға үлкен әсер етеді. Мұғалімнің жеке тұлғасы оның педагогикалық жұмысында айқын көрінеді. Оқушы мұғалімнің әділдігіне, адалдығына, өзіне деген сүйіспеншілігіне, мәдениеттілігіне назар аударады. Мұғалімнің тұлғалық қасиеттері мен мінез-құлқы оқушының әлемге деген көзқарасын қалыптастырады.

Мұғалімнің ерекше қасиеттері:

- Адалдық пен әділдік: Оқушылар мұғалімнің әділдігіне сүйенеді және өздерін қорғауға үйренеді.

- Құндылықтарға негізделген тәрбие: Мұғалім оқушыларға адамгершілік құндылықтарын үйретеді, оларды дұрыс таңдау жасауға, қоғамда өз орнын табуға бағыттайды.

- Мейірімділік және құрмет: Мұғалім оқушыны сыйлап, олардың жеке тұлға екенін сезіндіруі қажет. Бұл оқушыларға өз ойларын еркін білдіруге мүмкіндік береді.

Мұғалімнің әлеуметтік және моральдық жауапкершілігі оқушының тұлғалық дамуына ықпал етеді. Мұғалім өз ісіне деген жауапкершілігін сезініп, оқушыға деген көзқарасы, олармен жұмыс істеу әдіс-тәсілдері арқылы баланың болашағын қалыптастыруға көмектеседі. Мұғалім оқу мен тәрбие жұмыстарын тек білім беру тұрғысынан ғана емес, оқушының моральдық, адамгершілік қасиеттерін дамыту тұрғысынан да жүргізеді. Мұғалім балаларды адалдыққа, әділдікке, еңбекқорлыққа, шыдамдылыққа тәрбиелейді. Бұл қасиеттерді қалыптастыру мұғалімнің міндеті болып табылады.

4. Мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынас

Мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынас оқушының тұлғалық дамуына тікелей әсер етеді. Оқушы мұғалімнен тек білім алмайды, сондай-ақ оның сөздерінен, іс-әрекеттерінен үлгі алады. Мұғалім мен оқушы арасындағы сенімді қарым-қатынас орнаса, оқушы өзінің сезімдері мен ойларын еркін айта алады, өзіндегі қиындықтарды бөліседі. Бұл оқу процесін тиімді жүргізуге мүмкіндік береді.

Мұғалімнің оқушыға деген сыйластығы мен мейірімділігі оны одан әрі ынталандырады, оқушы өзін бағаланған, қадірлі сезінеді. Бұл өз кезегінде оқушының оқу мотивациясын жоғарылатуға ықпал етеді.қарым-қатынас маңызды рөл атқарады. Оқушы үшін мұғалім – тек білім беру тұлғасы емес, сонымен қатар ол өмірлік үлгі болатын адам. Оқушылардың мұғалімге деген құрметі оның беделіне, білім сапасына, әдіс-тәсілдеріне байланысты.

Мұғалім оқушыны түсіну, тыңдау, көмек көрсету арқылы оның тұлғалық дамуына үлкен үлес қосады. Оқушы мұғаліммен жақын қарым-қатынаста болса, ол өз ойларын еркін айта алады, өзінің қиындықтарын бөлісе алады.

5. Оқушының жеке тұлғасын дамытудағы әдіс-тәсілдер

Мұғалім оқушының жеке тұлғасын дамыту үшін түрлі әдіс-тәсілдерді қолдануы тиіс. Оқушылардың дербес жұмыс істеу қабілетін арттыру, олардың шешім қабылдау дағдыларын дамыту – бұл маңызды міндеттер.

Мұғалімнің жетекшілігімен әртүрлі шығармашылық жұмыстарды ұйымдастыру, пікірталас өткізуді, ойындар мен тапсырмалар беру оқушылардың жеке тұлғасының қалыптасуына ықпал етеді. Сонымен қатар, мұғалім оқушыларды әлеуметтік жұмыстарға қатыстыру, топтық жобаларды жүзеге асыру арқылы ұжымда жұмыс істеу дағдыларын қалыптастырады.

6. Оқушы тұлғасын қалыптастыруда ата-ананың рөлі

Оқушының тұлғасын қалыптастыруда мұғалім мен ата-ананың бірлескен жұмысы өте маңызды. Ата-ана мен мұғалімнің ынтымақтастығы баланың жеке тұлғасының қалыптасуына үлкен әсер етеді. Мұғалім мен ата-ана арасындағы ақпарат алмасу, баланың мінез-құлқын бақылау, оған қажетті көмек көрсету оқушының дамуына зор ықпал етеді.

Мұғалім – бұл қоғамның негізгі тұлғасы, себебі ол болашақ ұрпақтың тәрбиешісі әрі бағыттаушысы. Оқушының тұлғасы білім беру процесінде қалыптасады, және мұғалімнің рөлі бұл процессте өте маңызды. Мұғалім тек оқу бағдарламасын беру емес, оқушының жеке тұлғасын, оның адамгершілік қасиеттерін дамытуда шешуші рөл атқарады.

Менің ойымша, мұғалімнің ең басты міндеті – баланы толыққанды тұлға етіп тәрбиелеу. Оқушының тұлғасын қалыптастыруда оның моральдық ұстанымдары, дүниетанымы, әлеуметтік жауапкершілігі үлкен рөл атқарады. Мұғалім әрбір оқушының ішкі әлемін түсініп, оның қажеттіліктеріне сәйкес білім мен тәрбие беруі тиіс.

Мұғалімнің әрқашан оқушыға жанашыр, әділ және мейірімді болуы оның жеке тұлғасын қалыптастыруда маңызды. Әр баланың өзіндік ерекшеліктері мен қасиеттерін қабылдай отырып, мұғалім оларға дұрыс бағыт-бағдар беріп, өзіне сенімді әрі жауапкершілігі жоғары азамат болуға тәрбиелей алады. Мұғалімнің білім деңгейі мен тәжірибесі оқушының дамуына тікелей әсер етеді, бірақ, менің ойымша, ең маңыздысы мұғалімнің оқушыға деген сүйіспеншілігі мен құрметі.

Мұғалімнің рөлі оқушының тұлғасын қалыптастыруда тек бір жақты емес, екіжақты болуы тиіс. Бұл процесс тек мұғалім тарапынан ғана емес, оқушының да қатысуымен жүзеге асады. Мұғалім мен оқушы арасындағы сенім мен өзара сыйластық оқушының тұлғасын дамытуда маңызды шарт болып табылады. Оқушы мұғалімнен ғана емес, сонымен қатар достарынан, отбасынан да үйренеді, бірақ мектепте алған тәлім-тәрбие оның өмірінде ерекше із қалдырады.

Мұғалімнің рөлі оқушының жеке тұлғасын қалыптастыруда шешуші фактор болып табылады. Ол білім мен тәрбие арқылы оқушының адамгершілік құндылықтарын, әлеуметтік жауапкершілігін, өзін-өзі дамытуға деген қабілетін қалыптастырады. Мұғалімнің педагогикалық және адами қасиеттері оқушының тұлғалық дамуында үлкен ықпал етеді.

Қорытынды

Оқушы тұлғасын қалыптастыру – тек білім беру ғана емес, сонымен қатар оны адамгершілік және моральдық тұрғыдан тәрбиелеу. Әрбір мұғалім үшін осы жауапкершілік үлкен міндет болып табылады, себебі бала оның үлгісіне қарап өсіп, дамиды. Менің ойымша, мұғалімнің оқушының тұлғасын қалыптастырудағы рөлі орасан зор және ол әртүрлі аспектілерде көрініс табады.

Біріншіден, мұғалім – оқушы үшін білім ғана беруші емес, рухани бағыттаушы. Қазіргі уақытта білім беру тек қана пәндер бойынша ақпарат беру емес, баланың жан дүниесіне, тұлғалық даму деңгейіне бағыт беру болып табылады. Мұғалім оқушының қызығушылықтарын, жеке ерекшеліктерін ескеріп, оны шығармашылық тұрғыда дамытуды мақсат етуі қажет. Оқушыны өз пікірін айтуға, өз көзқарасын қорғауға үйрету маңызды.

Екіншіден, мұғалімнің мінез-құлқы мен қарым-қатынасы да үлкен рөл атқарады. Оқушы мұғалімнің бір сөзінен, әрекеттерінен көп нәрсені үйренеді. Егер мұғалім әділ, мейірімді, құрмет көрсететін болса, оқушы өзін сенімді сезінеді және ол тек білім алу емес, қоғамда өз орнын табуды да үйренеді. Мұғалімнің өзі адамгершілік құндылықтарды ұстануы, тұрақтылық танытуы оқушының ішкі әлеміне әсер етеді.

Үшіншіден, мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынас балалардың тұлғасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Әсіресе мектеп жасындағы балалар үшін мұғалім – үлгі болатын ең маңызды тұлға. Балалар көбінесе мұғалімнің айтқан сөздерінен емес, оның іс-әрекеттерінен сабақ алады. Мұғалім әрқашан өзі көрсеткен бағытты ұстанып, оны оқушыларға көрсетіп, бағыттай отырып, олардың тұлғалық дамуына көмектеседі.

Төртіншіден, мұғалімнің оқушыны топта жұмыс істеуге, өз пікірін білдіруге үйретуі маңызды. Қазіргі қоғамда көшбасшылық дағдылар мен әлеуметтік өзара әрекеттесулер өте маңызды. Мұғалім балаларды топтық жұмыстарға тарту арқылы олардың бір-біріне көмектесуін, идеялармен бөлісуін және бірлесіп жұмыс істеуін ұйымдастыра алады. Бұл да баланың өзіндік тұлға ретінде дамуына үлкен ықпал етеді.

Қорытындылай келе, мұғалімнің рөлі тек білім беруші ғана емес, тұлға ретінде дамытушы екенін айтуға болады. Мұғалім өз қызметінде тек біліммен шектеліп қалмай, балаға адамгершілік құндылықтарды, әлеуметтік жауапкершілікті, шығармашылықты және басқа да қажетті дағдыларды үйретеді. Бұл рөлді орындауда мұғалімнің жеке тұлғалық қасиеттері мен кәсіби шеберлігі өте маңызды. Оқушының болашағы мен тұлғасы мұғалімнің білім беру мен тәрбиелеудегі күш-жігеріне байланысты қалыптасады.Оқушылар мұғалімнің ізгі қасиеттерін, адами құндылықтарын өздеріне үлгі етіп, өз өмірлерінде қолданады. Осылайша, мұғалім оқушының жеке тұлғасын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Оқушы тұлғасын қалыптастырудағы мұғалімнің рөлі өте зор. Мұғалім өзінің кәсіби қызметінде тек білім мен дағдыларды үйретумен ғана емес, сонымен қатар оқушының жеке тұлғасын қалыптастыруға ықпал етеді. Оқушының психологиялық және моральдық дамуы, өзін-өзі тануы мұғалімнің білім беру, тәрбиелеу әдістеріне тікелей байланысты. Мұғалімнің өз жұмысына деген жауапкершілігі, әділдігі, адами қасиеттері оқушының тұлғасын қалыптастыруда шешуші фактор болып табылады.