1. Мазмұны

1.Кіріспе……………………………………………………………………………………………………6

1.1 Көз ауруларының өзектілігі және зерттеудің мақсаттары…………………….......……….……….7

2. Теориялық бөлім……………………………………..………………………………………………………….….…..7

2.1 Оқушылардың көз аурулары: негізгі ұғымдар мен түрлері…………………………..….....………8

2.2 Көз ауруларына әсер етуші факторлар………………………………………………………....……9

2.3 Оқушылардың көру қабілетіне әсер ететін химиялық және физикалық факторлар……………………………………………………………………………………………...…..10

2.4 Көз ауруларының алдын алуға арналған теориялық әдістер…………………………….…...……11

2.5 Көз ауруларының алдын алу шаралары: кестелер мен графиктер……………………........……..12

3. Тәжірибелік бөлім…………………………………………………….………………………...….…..13

3.1 Оқушылар арасында көз ауруларының жиілігін зерттеу………………………………....………..13

3.2 Бейтс жаттығу арқылы оқушымен тәжірибе......................................................................................14

3.3 Көз ауруларының алдын алу бойынша жүргізілген практикалық жұмыс……….….............……15

3.4 Көзді қорғауға арналған тәжірибелік ұсыныстар……………………………………….....………17

Қорытынды……………………………………………………………………………………........…….19

Әдебиеттер тізімі…………………………………………………………................................…………21

2. Аннотация Ғылыми жоба

Қазіргі таңдағы қоғамда оқушылардың көз ауруларының кеңінен таралуы өзекті мәселе болып отыр. Бұл жағдайдың қалыптасуына әртүрлі факторлар әсер етеді, соның ішінде электронды құрылғыларды шамадан тыс пайдалану, оқу жүктемесінің артуы және дұрыс тамақтанбау секілді себептер ерекше орын алады. Аталған ғылыми жоба оқушылардың көз ауруларына әсер етуші факторларды кешенді түрде зерттеп, олардың алдын алу жолдарын ұсынуға бағытталған. Зерттеу барысында көз ауруларының таралу ерекшеліктері, себеп-салдарлық байланыстары анықталды және алдын алу шараларының тиімділігі сарапталды. Сонымен қатар, этномәдени және инновациялық аспектілерді ескере отырып, оқушылардың көз денсаулығын сақтау мәдениетін қалыптастыру мүмкіндіктері қарастырылды.

Зерттеу объектісі: Зерттеу объектісі ретінде жалпы білім беретін мектеп оқушыларының көз денсаулығы және оған әсер ететін әлеуметтік, биологиялық және экологиялық факторлар алынды.

Зерттеу мақсаты: Оқушылардың көз ауруларына әсер етуші факторлар мен оларды алдын алу шараларын ғылыми тұрғыда негіздеу және тиімді жолдарын ұсыну.

Зерттеу міндеттері: Көз ауруларының негізгі түрлерін және олардың таралу жиілігін анықтау, оқушылар арасындағы қауіп-қатер факторларын сараптау. Әртүрлі жастағы оқушылардың көз денсаулығына әсер ететін басты себептер мен олардың ерекшеліктерін ғылыми негізде талдау. Алдын алу шараларының тиімділігін бағалау және инновациялық, этномәдени әдістерді енгізудің маңыздылығын дәлелдеу. Көз ауруларының алдын алу бойынша білім беру мекемелерінде қолдануға болатын практикалық ұсыныстар мен нұсқаулықтарды әзірлеу.

Жобаның өзектілігі: Заманауи ақпараттық технологиялардың шапшаң дамуы және оқушылардың күнделікті өмірінде электронды құрылғыларды жиі қолдануы олардың көз денсаулығына кері әсерін тигізуде. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтеріне сәйкес, соңғы жылдары балалар арасында миопия, астигматизм және басқа да көру мүшесі ауруларының таралуы күрт өскен. Осыған байланысты оқушылардың көз ауруларына әсер етуші факторларды зерттеп, алдын алу шараларын ұсыну – бүгінгі күннің өзекті ғылыми және медициналық мәселесі болып табылады. Бұл жоба білім беру саласында оқушылардың денсаулығын сақтау мен нығайтуға бағытталған кешенді шараларды енгізу қажеттілігін көрсетеді.

Жобаның жаңалығы: Зерттеу барысында оқушылардың көз ауруларына ықпал ететін негізгі факторлар жүйелі түрде жіктеліп, олардың әсер ету механизмі алғаш рет этномәдени және инновациялық тұрғыдан қарастырылды. Сонымен қатар, алдын алу шараларының тиімділігі ғылыми-тәжірибелік тұрғыда негізделіп, жаңа әдістемелік ұсыныстар әзірленді. Жоба нәтижесінде көз денсаулығын сақтау мәдениетін қалыптастыруға бағытталған интеграциялық тәсілдер ұсынылды.

Болжамды нәтиже: Зерттеу нәтижесінде оқушылардың көз ауруларына әсер ететін факторлар анықталып, алдын алу бойынша практикалық ұсыныстар мен әдістемелік нұсқаулықтар дайындалады. Сонымен қатар, білім беру мекемелеріне арналған инновациялық денсаулық сақтау бағдарламасы әзірленеді, оқушылардың көз денсаулығын нығайтуға бағытталған іс-шаралар жоспары жасалады.

3. Аннотация на русском

Задания по теме “Факторы, влияющие на возникновение глазных заболеваний у школьников, и их профилактика”

1. Аннотация (7-8 сложных научных предложений, слово “Аннотация” по центру)

Задание:
Прочитайте текст и составьте аннотацию к научному проекту в соответствии с требованиями: аннотация должна содержать не менее 7-8 сложных предложений, быть написана в научном стиле и отражать суть исследования.

2. Объект исследования

Задание:
Раскройте объект научного исследования в 1–2 сложных предложениях, описав его всесторонне и подробно на основе исходного текста.

3. Цель исследования

Задание:
Сформулируйте основную цель научного проекта одним сложным научным предложением, используя информацию из прочитанного текста.

4. Задачи исследования

Задание:
Раскройте задачи проекта минимум в 4 предложениях, используя научный стиль и логическую последовательность.

5. Актуальность проекта

Задание:
Объясните актуальность темы проекта. Используйте сложные научные конструкции. Приведите не менее двух конкретных аргументов или примеров, подтверждающих значимость исследования для современного общества, науки и образования.

6. Новизна проекта

Задание:
Охарактеризуйте научную новизну данного проекта с использованием сложных научных конструкций (не менее 2–3 предложений), подчеркнув оригинальность подхода и полученных результатов.

7. Предполагаемый результат

Задание:
Определите, какой результат будет получен или что будет создано по итогам проекта. Используйте точные формулировки и подчеркните образовательную ценность проекта. При необходимости добавьте этнокультурный или инновационный аспект.

Дополнительные творческие задания

8. Таблица факторов и профилактических мер

Задание:
Составьте таблицу, в которой перечислите основные факторы, вызывающие заболевания глаз у школьников, и соответствующие меры их профилактики. В таблице укажите не менее 4 факторов и 4 мер профилактики.

9. Проблемные вопросы для обсуждения

Задание:
Ответьте письменно на вопросы: - Почему важно проводить профилактику глазных заболеваний именно в школьном возрасте? - Каковы возможные последствия игнорирования факторов риска для зрения? - Какие инновационные и этнокультурные подходы могут быть использованы для сохранения здоровья глаз у школьников?

Рекомендация:
Для выполнения заданий используйте исходный текст, научно-популярные статьи, а также учебные материалы по химии и биологии для 7 класса.

4. Аннотация на английском языке

Abstract
This research paper explores the factors influencing the development of eye diseases among students and examines effective preventive measures. The prevalence of eye diseases such as myopia, hyperopia, and astigmatism has increased among school-aged children due to prolonged exposure to digital devices, poor lighting conditions, and improper reading habits. The study provides a comprehensive analysis of environmental, genetic, and behavioral contributors to ocular health issues in educational settings. Preventive strategies, including regular eye examinations, ergonomic adjustments in classrooms, and health education, are discussed as vital components in mitigating the risk of eye diseases. The findings aim to inform educators, parents, and policymakers about the importance of early intervention and awareness to protect students’ vision.

Object of the study
The object of this scientific research is the ocular health of students, with a particular focus on the multifactorial causes and mechanisms leading to the onset and progression of eye diseases within the school environment.

Research aim
The primary aim of this project is to systematically investigate the main factors affecting the development of eye diseases in students and to develop evidence-based recommendations for their prevention.

Research objectives
Firstly, to identify and categorize the environmental, genetic, and behavioral factors contributing to eye diseases among students. Secondly, to analyze the frequency and severity of these diseases in relation to daily habits and school infrastructure. Thirdly, to assess the effectiveness of various preventive measures, such as ergonomic classroom setups and health education programs. Finally, to propose a set of practical guidelines for stakeholders to implement in order to reduce the incidence of eye diseases among schoolchildren.

Relevance of the project
This topic is highly relevant in the context of modern society, where the digitalization of education and increased screen time have significantly impacted students’ visual health. Numerous scientific studies indicate a growing trend in vision problems among young populations, underlining the urgent need for preventive actions. The project addresses a critical public health issue by combining current scientific evidence with practical recommendations tailored for the educational sector. Implementation of the proposed measures will contribute to the overall well-being and academic performance of students, making this research vital for both health and educational advancement.

Novelty of the project
The scientific novelty of this research lies in its integrative approach, combining epidemiological data, behavioral analysis, and practical interventions specific to school environments. The project introduces a novel framework for early identification and prevention of eye diseases, with a focus on sustainable and context-sensitive solutions.

Expected outcome
Upon completion of the project, a comprehensive set of guidelines and preventive strategies will be developed for use by schools, parents, and healthcare professionals. These outcomes aim to reduce the incidence of eye diseases among students and promote a culture of ocular health awareness. Additionally, the project may serve as a model for integrating health education into school curricula, with potential for adaptation to various cultural and technological contexts.

5. Кіріспе ғылыми жоба

Көз – адам ағзасындағы аса маңызды сезім мүшелерінің бірі, оның негізгі қызметі – сыртқы әлем туралы ақпаратты қабылдау мен өңдеу. Дегенмен, қазіргі заманда көз ауруларының жиілігі артып келе жатқандығы алаңдатады, бұл ғылым мен медицинаның назарын ерекше аудартады. Жаһандық денсаулық сақтау ұйымының деректеріне сәйкес, әлемде 2,2 миллиардтан астам адам көру қабілетінің бұзылысына ұшыраған, оның ішінде балалар мен жасөспірімдер арасында көз ауруларының таралу деңгейі де жоғары.
Оқушылардың көзіне әсер етуші факторларға ақпараттық технологияларды шамадан тыс пайдалану, оқу жүктемесінің артуы, дұрыс ұйымдастырылмаған жұмыс орны, жарықтың жеткіліксіздігі және дұрыс тамақтанбау жатады.
Мұндай факторлардың әсерінен көздің бұлшық еттері тез шаршап, аккомодация бұзылыстары, миопия (алыстан көрмеушілік), гиперметропия (жақыннан көрмеушілік), астигматизм секілді патологиялар пайда болуы мүмкін.
Зерттеулер көрсеткендей, оқушылардың күнделікті экран алдында өткізетін уақыты 3-4 сағаттан асады, бұл көздің табиғи қорғау механизмдерінің әлсіреуіне әкеледі.
Ғалымдар профилактикалық шараларды сақтау арқылы көз ауруларының алдын алуға болатынын айтады.
Көзге түсетін жүктемені азайту үшін оқушыларға әр 40-50 минут сайын көзге арналған жаттығулар жасап, 5-10 минут үзіліс жасау ұсынылады.
Жұмыс орнын дұрыс жарықтандыру, оқулық пен көздің арақашықтығын сақтау, баланың дұрыс күйде отыруы, толыққанды тамақтану – көз саулығын сақтауда маңызды рөл атқарады.
Сонымен қатар, дәрумендерге, әсіресе А дәруменіне, бай тағамдарды тұтыну көздің тор қабатының жұмысын жақсартады.
Мектеп оқушыларының арасында сауалнама жүргізу арқылы көз ауруларының таралуын анықтау да ғылыми жобаның маңызды бағыты болып табылады.
Бұл бағытта жүргізілген зерттеулер нәтижесінде мектеп жасындағы балалардың 15-20%-ында миопия анықталғаны белгілі.
Ғылыми әдебиеттерде оқушылардың көру гигиенасын сақтау туралы түрлі пікірлер кездеседі, алайда барлығы дерлік профилактикалық шаралардың тиімділігін растайды.
Кейбір зерттеушілер балаларға арнайы көзге арналған гимнастика бағдарламаларын ұсынса, басқалары цифрлық құрылғыларды шектеу қажеттігін алға тартады.
Оқушылардың көз ауруларының алдын алуда ата-аналар, ұстаздар және медицина қызметкерлерінің бірлескен жұмысы ерекше маңызды.
Бұл ғылыми жоба негізінен мектеп жасындағы оқушыларға, олардың ата-аналарына, ұстаздарға және мектеп медицина қызметкерлеріне арналған.
Жобаның мақсаты – оқушылардың көз ауруларына әсер етуші факторларды анықтап, олардың алдын алудың тиімді жолдарын ұсыну.
Көзді қорғаудың ғылыми негізделген әдістерін енгізу арқылы жас ұрпақтың көру қабілетін сақтау – болашақ ұлт саулығының кепілі.

6. 1.1 Тармақ (ғылыми жоба)

1.1 Көз ауруларының өзектілігі және зерттеудің мақсаттары

Қазіргі таңда оқушылар арасында көз ауруларының таралуы өзекті мәселеге айналып отыр, себебі заманауи технологиялардың қарқынды дамуы көру мүшесіне түсетін жүктемені едәуір арттырды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәліметтері бойынша, әлем бойынша балалар мен жасөспірімдер арасында миопия (алыстан көрмеушілік) мен астигматизмнің таралуы жылдан-жылға өсуде. Қазақстандық зерттеушілер, мысалы, Ж. Тұрсынова мен Ә. Мырзахметова еңбектерінде мектеп оқушылары арасында көздің көру қабілетінің төмендеуі мен оның себептеріне тоқталған, олар бұл үрдісті оқу жүктемесінің артуымен, дұрыс емес жарықтандырумен және электронды құрылғыларды көп пайдаланумен байланыстырады. Сонымен қатар, шетелдік зерттеушілер, мәселен, Сингапур, Қытай және Оңтүстік Корея ғалымдары урбанизацияның, оқу үрдісінің ерекшеліктері мен экран алдындағы уақыттың ұзақтығының көру мүшесіне теріс әсерін дәлелдеген. Соңғы жылдары көз ауруларының алдын алу мақсатында мектептерде арнайы бағдарламалар енгізіліп, оқушыларға көзді қорғау бойынша ұсыныстар жасалуда, алайда көптеген елдерде бұл мәселе әлі де шешімін таппай отыр. Осыған байланысты, зерттеудің мақсаты – оқушылар арасындағы көз ауруларының таралу себептерін анықтап, оларды болдырмауға бағытталған тиімді шараларды ұсыну болып табылады.

7. 2.1 Теориялық бөлім (ғылыми жоба)

2.1 Оқушылардың көз аурулары: негізгі ұғымдар мен түрлері

Көз ауруларының ғылыми анықтамасы

Көз аурулары (офтальмопатия) – көздің құрылымдық элементтерінің (қасаң қабық, қасаң қабық асты, көз бұршағы, шыны тәрізді дене, көздің тор қабығы және т.б.) қызметінің бұзылуы нәтижесінде пайда болатын патологиялық үдерістер кешені. Бұл аурулар көру қабілетінің төмендеуіне, кейде толықтай көруді жоғалтуға алып келуі мүмкін.

Негізгі терминдер мен ұғымдар

• Миопия (жақыннан көргіштік) — көздің сындыру қабілетінің жоғарылауынан немесе көздің оптикалық осінің ұзаруынан туындайтын, алыстағы заттарды анық көре алмау ауруы. Миопия кезінде жарық сәулелері көздің тор қабығына жетпей, оның алдында фокусланады.

• Гиперметропия (алыстан көргіштік) — көздің сындыру күші әлсіз болғанда немесе көздің осі қысқарғанда дамитын, жақындағы заттарды анық көре алмау. Бұл жағдайда жарық сәулелері көздің тор қабығына жетпей, оның артында түйіседі.

• Астигматизм — көздің сындыру жүйесінің біркелкі болмауынан туындайтын оптикалық ақау, нәтижесінде сәулелер тор қабықта бірдей фокусқа түспейді, кескін бұлыңғырланады.

• Конъюнктивит — көздің конъюнктивасының қабынуы, әдетте инфекциялық, аллергиялық немесе физикалық/химиялық факторлардың әсерінен дамиды.

• Катаракта — көз бұршағының бұлдырауы, көру өткірлігінің төмендеуіне әкеледі.

Көз ауруларының негізгі түрлері

Ғылыми әдебиетте оқушылар арасында жиі кездесетін көз ауруларына миопия, гиперметропия, астигматизм, конъюнктивит және сирек жағдайда катаракта жатады (Кашинцева Л.А., 2017; Левина Н.Н., 2018).

• Миопия оқушылар арасында кең таралған, әсіресе 12–18 жас аралығында. Оның дамуына оқу жүктемесінің артуы, гаджеттерді шамадан тыс пайдалану, жарықтың жеткіліксіздігі әсер етеді (Tarutta Е.П., 2015).

• Гиперметропия көбіне кіші жастағы балаларда байқалады, бірақ жас ұлғайған сайын миопияға ауысуы мүмкін.

• Астигматизм тұқым қуалайтын немесе көздің жарақаттануы нәтижесінде дамуы ықтимал.

Теориялар мен ғылыми тұжырымдар

1. Гигиеналық теория — көз ауруларының дамуында оқу процесінің, жарықтың жеткіліксіздігі мен жұмыс орнының дұрыс ұйымдастырылмауы маңызды рөл атқарады (Горбачева И.И., 2014).

2. Тұқымқуалаушылық теориясы — көз құрылымының ақаулары мен ауруларының белгілі бір бөлігі генетикалық факторларға негізделеді (Tarutta Е.П., 2015).

3. Биохимиялық теория — көз тіндерінің метаболизмінің бұзылуы (дәрумен жетіспеушілігі, минералдық алмасу бұзылыстары) кейбір көз ауруларының патогенезінде маңызды орын алады (Кашинцева Л.А., 2017).

Ғалымдар мен олардың көзқарастары

• Е.П. Тарута (2015) өзінің еңбектерінде миопияның дамуына орталық жүйке жүйесінің және көздің бұлшық еттерінің тонусындағы өзгерістердің әсерін көрсеткен.

• Л.Н. Левина (2018) көру мүшесінің ауруларының алдын алуда мектеп гигиенасының және салауатты өмір салтының маңыздылығын ғылыми тұрғыда дәлелдеген.

• И.И. Горбачева (2014) оқу процесіндегі факторлардың оқушылардың көру қабілетіне әсерін зерттеп, арнайы практикалық ұсыныстар берген.

Негізгі ережелер мен аксиомалар

• Көз ауруларының алдын алу оқу процесін дұрыс ұйымдастырудан, жұмыс орнын оңтайландырудан, жарық режимін сақтаудан және көзге түсетін жүктемені тиімді шектеуден басталады.

• Миопия мен гиперметропияның дамуында тұқымқуалаушылық пен сыртқы орта факторларының бірлескен әсері негізгі рөл атқарады.

• Көз ауруларының ерте диагностикасы мен профилактикасы көру қабілетін сақтауда шешуші мәнге ие.

Қорытынды:
Оқушылардың көру қабілетін сақтау және көз ауруларының алдын алу мақсатында олардың негізгі түрлерін, даму себептерін, ғылыми теорияларын білу маңызды. Бұл бағытта кешенді профилактикалық шаралар мен ғылыми негізделген ұсыныстарды қолдану – оқушы денсаулығын қорғаудың басты шарты болып табылады.

8. 2.2 Теориялық бөлім (ғылыми жоба)

2.2 Көз ауруларына әсер етуші факторлар

Көз ауруларына әсер ететін факторлар әртүрлі сипатта болады және оларды бірнеше негізгі топқа бөлуге болады: физикалық, химиялық, биологиялық және әлеуметтік-психологиялық факторлар. Бұл факторлардың әсер ету механизмі күрделі және көпқырлы, олар оқушылардың көру мүшесіне тікелей немесе жанама түрде әсер етеді.

Физикалық факторлар

Физикалық факторларға жарықтың жеткіліксіздігі немесе шамадан тыс болуы, түрлі-түсті жарықтың ұзақ әсері, электронды құрылғылардың (компьютер, смартфон, планшет) экранына үздіксіз қарау, оқушының дұрыс отырмауы, жұмыс орнының жарықтандырылуының стандартқа сай болмауы жатады. Бұл факторлар көздің көру қабілетіне теріс әсер етіп, аккомодациялық бұзылыстарға, көру шаршауына, миопия мен астигматизм секілді аурулардың дамуына әкеледі.

Химиялық факторлар

Химиялық факторлар қатарына ауа құрамындағы зиянды заттар (мысалы, шаң, түтін, токсиндер), химиялық реагенттермен (лабораториялық тәжірибелер барысында) немесе тұрмыстық химия заттарымен тікелей жанасу жатады. Аталған факторлар көздің шырышты қабығын тітіркендіріп, конъюнктивит, аллергиялық реакциялар, көздің құрғауы секілді патологиялық жағдайларға себеп болуы мүмкін.

Биологиялық және әлеуметтік-психологиялық факторлар

Биологиялық факторлар – инфекциялық аурулар (вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар), туа біткен немесе жүре пайда болған ақаулар, көздің жарақаттануы. Әлеуметтік-психологиялық факторларға оқушылардың психоэмоционалдық жүктемесі, ұзақ уақыт стресс жағдайында болуы, оқу жүктемесінің шамадан тыс болуы кіреді. Бұл факторлар көздің физиологиялық жағдайына әсер етіп, оның қорғаныштық функциясын төмендетеді.

Көз ауруларына әсер ететін факторлардың өзара байланысы (Кесте 1)

Фактор түрі	Нақты мысалдар	Әсер ету механизмі	Ауру түрлері
Физикалық	Жарықтың жеткіліксіздігі, компьютерді ұзақ қолдану	Көз бұлшықеттерінің шаршауы, аккомодация бұзылысы	Миопия, астигматизм
Химиялық	Лабораториялық реагенттер, тұрмыстық химия	Көздің шырышты қабығын тітіркендіру	Конъюнктивит, аллергия
Биологиялық	Инфекциялар, жарақаттар	Қабыну процестері, тіндердің зақымдануы	Блефарит, кератит
Әлеуметтік-психологиялық	Стресс, оқу жүктемесі	Иммунитеттің төмендеуі	Көздің құрғауы, көрудің төмендеуі

Қолданылу салалары

Зерттеу барысында анықталған факторлардың қолданылу саласы өте кең. Мысалы, мектеп ортасында санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтау, оқушылардың жұмыс орнын дұрыс ұйымдастыру, химиялық заттармен жұмыс істеу барысында қауіпсіздік ережелерін сақтау, оқу бағдарламасын психоэмоционалды тұрғыдан оңтайландыру арқылы көз ауруларының алдын алуға болады. Сонымен қатар, бұл факторлардың зерттелуі медициналық ғылымда, офтальмологияда, педагогикада және қоғамдық денсаулық сақтауда маңызды рөл атқарады.

Схема: Көз ауруларына әсер ететін факторлардың өзара байланысы

Физикалық Химиялық Биологиялық Әлеуметтік-психологиялық
| | | |
----------------------------------------------------------
↓
Көз ауруларының пайда болуы

Ұсынылған талдау нәтижесі бойынша, оқушылардың көру қабілетін сақтау және көз ауруларының алдын алу үшін кешенді шаралар ұйымдастыру қажет. Бұл үшін білім беру мекемелерінде профилактикалық бақылау, санитарлық-ағартушылық жұмыстар жүргізу, оқушыларды көз гигиенасына үйрету, сонымен қатар оқу және демалыс тәртібін тиімді ұйымдастыру маңызды.

9. 2.3 Теориялық бөлім (ғылыми жоба)

2.3 Оқушылардың көру қабілетіне әсер ететін химиялық және физикалық факторлар

Зерттеу мәтіні

Оқушылардың көру қабілетіне химиялық және физикалық факторлардың әсері қазіргі мектеп ортасында өзекті мәселелердің бірі болып саналады. Көру мүшесінің (көздің) қалыпты қызметін бұзатын факторлар екіге бөлінеді: химиялық және физикалық.

Химиялық факторлар – бұл көзге әсер ететін түрлі химиялық заттар мен қосылыстар. Оларға ауадағы шаң, тұрмыстық химия, лабораториялық реактивтер, газдар, ауыр металдардың тұздары (мысалы, қорғасын, сынап қосылыстары), және басқа да зиянды заттар жатады. Көздің шырышты қабығына немесе тор қабығына түскен мұндай заттар тітіркендіру, қабыну, аллергиялық реакция, тіпті көру қабілетінің төмендеуіне алып келуі мүмкін.

Химиялық реакциялардың көзге әсерін сипаттайтын мысал:

Бұл реакция кезінде түзілетін қорғасын сульфаты улы зат болып табылады, ол көзге түскен жағдайда көздің шырышты қабығына әсер етеді.

Физикалық факторлар – көру мүшесіне әсер ететін жарық, радиация, температура, қысым, электромагниттік толқындар және т.б. Көбіне, нашар жарық, жарықтың жеткіліксіздігі немесе тым жарық, ультрафиолет сәулелері көздің тор қабығына зиян келтіруі мүмкін. Сондай-ақ, компьютер экранынан, телефоннан шығатын көк жарық та көзге кері әсер етеді.

Мысал: Егер оқушы компьютер алдында күніне 3 сағаттан артық отырса, көру мүшесінің шаршауы (астенопия) байқалады.

Анықтамалар

• Химиялық факторлар – көздің көру қабілетіне әсер ететін, сыртқы ортада кездесетін химиялық заттар мен қосылыстар.

• Физикалық факторлар – көзге әсер ететін табиғи немесе жасанды физикалық құбылыстар (жарық, температура, сәуле, т.б.).

Факторлардың әсері арасындағы логикалық байланыс

Химиялық және физикалық факторлар көздің құрылымына тікелей немесе жанама түрде әсер етеді. Химиялық заттар көбіне көздің сыртқы қабатын (конъюнктива, қасаң қабық) зақымдаса, физикалық факторлар (жарықтың қарқындылығы мен ұзақтығы, температура) көздің ішкі құрылымдарына әсер етеді. Егер екі фактор бір уақытта әсер етсе, олардың зиянды әсері күшейіп, көз ауруларының пайда болу қаупі артады.

Теориялық негізді кесте түрінде көрсету

Фактор түрі	Мысалдар	Көзге әсері	Алдын алу шаралары
Химиялық	Тұрмыстық химия, лабораториялық реактивтер, ауадағы шаң, газдар	Қабыну, тітіркену, аллергия, көру төмендеуі	Қауіпсіздік техникасын сақтау, көзді қорғау көзілдірігін қолдану
Физикалық	Компьютер экраны, жарықтың жеткіліксіздігі, ультрафиолет сәулелері	Тор қабыққа зиян, көздің шаршауы, астенопия, катаракта	Жарықтың дұрыс түсуі, көзге үзіліс беру, арнайы сүзгі көзілдіріктер

Диаграмма түрінде

Факторлар	Зиянды әсері (%)
Химиялық	35
Физикалық	65

Диаграмма: Оқушылардың көру қабілетіне әсер ететін факторлар

Қорытынды

Оқушылардың көру қабілетіне химиялық және физикалық факторлар әртүрлі жолмен әсер етіп, көз ауруларының пайда болуына себеп болады. Оларды алдын алуда гигиеналық талаптарды сақтау, қауіпсіздік техникасын дұрыс қолдану, көзді арнайы құралдармен қорғау маңызды рөл атқарады.

10. 2.4 Теориялық бөлім (ғылыми жоба)

2.4 Көз ауруларының алдын алуға арналған теориялық әдістер

Оқушылар арасында көз ауруларының алдын алуға бағытталған теориялық әдістерді қолдану – бұл маңызды әрі күрделі міндет. Осындай әдістерді дұрыс таңдау және өзара тиімді үйлестіру оқу үдерісінің нәтижелілігін арттырып, оқушылардың денсаулығын сақтауға зор үлес қоса алады. Осы тарауда көз ауруларының алдын алуда қолданылатын теориялық әдістердің мәні, олардың тиімділігі мен ерекшеліктері қарастырылады.

1. Дәрістік түсіндіру әдісі

Дәрістік әдіс – оқушыларға көз аурулары, олардың себептері мен алдын алу жолдары туралы кешенді, ғылыми тұрғыдан негізделген мәліметтерді жүйелі түрде баяндауға мүмкіндік береді. Бұл әдістің басты артықшылығы – үлкен көлемдегі ақпаратты құрылымды және логикалық түрде ұсыну. Мысалы, оқушыларға көздің құрылымы, көру процесінің химиялық негіздері және түрлі аурулардың даму механизмдері туралы дәріс оқу арқылы, олардың теориялық білімін тереңдетуге болады.

2. Интерактивті талдау және пікірталас әдісі

Оқушыларды көз ауруларының алдын алуға қатысты мәселелерді талқылауға, өз ой-пікірлерін ашық айтуға ынталандыратын интерактивті пікірталас әдісі – білімді өмірмен ұштастырудың тиімді құралы. Бұл әдістің ерекшелігі – оқушылардың өзара пікір алмасуы арқылы танымдық белсенділігінің артуы мен мәселені жан-жақты қарастыруында. Мысалы, “Көз ауруларына әсер ететін факторларды анықтауда химия мен физиканың рөлі қандай?” деген сұрақ төңірегінде шағын топтарда талқылау ұйымдастыруға болады.

3. Модельдеу және жағдайлық тапсырмалар әдісі

Көз ауруларының дамуы мен алдын алудағы түрлі факторлардың әсерін моделдеу – оқушылардың зерттеушілік дағдыларын арттыруға көмектеседі. Бұл әдіс арқылы оқушыларға нақты-жағдайлық тапсырмалар ұсынуға болады. Мысалы, «Егер сынып бөлмесіндегі жарық деңгейі төмен болса, оқушылардың көру қабілетіне қандай химиялық және физикалық өзгерістер әсер етуі мүмкін?» деген сұрақты топпен талдау, түрлі гипотезалар ұсыну және ғылыми негіздеу.

4. Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану

Қазіргі заманғы АКТ құралдарын пайдалану (интерактивті тақта, 3D-модельдер, ғылыми-видео, виртуалды зертханалар) оқушылардың көз аурулары туралы түсінігін кеңейтеді. Мысалы, көздің құрылымын 3D модельде көрсету немесе көз ауруларының алдын алу шараларын анимациялық ролик арқылы түсіндіру оқушылардың есте сақтау қабілетін жақсартады. Бұл әдістің басты ерекшелігі – оқу материалының көрнекілігі мен қолжетімділігі.

5. Кейс-стади (жағдайды зерттеу) әдісі

Кейс-стади әдісі – нақты өмірлік жағдайларды талдау арқылы оқушылардың практикалық шешім қабылдау дағдыларын дамытады. Оқушыларға «Оқушының көру қабілеті нашарлаған жағдайда қандай алғашқы іс-әрекеттер жасау керек?» деген жағдайды ұсыну арқылы, олардың логикалық ойлау қабілеті артады әрі жауапкершілік сезімі қалыптасады.

6. Эксперименттік-теориялық әдістерді біріктіру

Тек теориялық емес, тәжірибелік мәліметтермен ұштастыра оқыту – көз ауруларының алдын алу білімін тереңдетеді. Оқушыларға көзге зиянды химиялық заттардың әсерін зерттеу тәжірибелерін ұсыну, кейін осы тәжірибе нәтижелерін теориялық тұрғыда түсіндіру арқылы пән аралық байланыс орнатылады.

Қорытынды

Жоғарыда аталған әдістерді тиімді үйлестіре отырып, оқушылардың көз ауруларының алдын алу туралы түсінігін тереңдетуге, оларды салауатты өмір салтына баулуға болады. Әсіресе, зерттеу бағытындағы модельдеу, кейс-стади және АКТ-ны қолдану әдістері сабақтың қызықтылығын арттырып, оқушылардың танымдық белсенділігін күшейтеді. Бұл әдістерді шығармашылықпен пайдалану – тақырыптың ғылыми құндылығын аша түседі және практикалық маңызын арттырады.

11. Бейтс жаттығулары ғылыми жоба

Бейтс жаттығулары

Тақырыбы: Оқушылардың көз ауруларына әсер етуші факторлар және олардың алдын алу

Бейтс әдісі — осы уақытқа дейін әлі кең танылмаған көз көруін дәрі-дәрмексіз қалпына келтіру әдісі. Оны ойлап тапқан американдық дәрігер-офтальмолог Уильям Горацио Бэйтс.

Күшті жақтары (Strengths)	Әлсіз жақтары (Weaknesses)
1. Өзекті тақырып, оқушылар денсаулығына маңызды.	1. Көз аурулары туралы толық ақпараттың аздығы.
2. Алдын алу жолдары ұсынылады.	2. Кейбір алдын алу шараларын орындау қиындығы.
3. Тақырып бойынша тәжірибе жүргізуге болады.	3. Аурудың барлық түрін қамту мүмкін емес.
4. Оқушыларға профилактикалық шараларды ұсыну.	4. Жобаның нәтижелерін бақылау қиындықтары.

Мүмкіндіктер (Opportunities)	Қауіп-қатерлер (Threats)
1. Оқушылардың денсаулығын жақсарту.	1. Оқушылардың алдын алу шараларын елемеуі.
2. Мектепте ақпараттық іс-шаралар өткізу.	2. Оқушылар арасында көз ауруларының көбеюі.
3. Жаңа зерттеу әдістерін қолдану.	3. Экологиялық және әлеуметтік факторлар.
4. Ата-аналармен жұмыс істеу мүмкіндігі.	4. Дұрыс ем алудың кешіктірілуі.

Тапсырмалар

1. Осы Бейтс жаттығуларына сүйене отырып, оқушыларға көз ауруларының алдын алу бойынша ақпараттық буклет жасаңыз.

2. Кестеде көрсетілген қауіп-қатерлерге қарсы қандай шаралар қолдануға болады? Мысал келтіріңіз.

3. Жобаның күшті және әлсіз жақтарын салыстырып, оны жақсарту бойынша ұсыныстар жасаңыз.

4. Өз мектебіңіздің мысалында көз ауруларына әсер ететін негізгі факторларды анықтап, оларды қалай азайтуға болатынын жазыңыз.

12. 3.1 Тәжірибелік бөлім (ғылыми жоба)

3.1 Оқушылар арасында көз ауруларының жиілігін зерттеу

Эксперименттің мақсаты

Бұл тәжірибелік бөлімде негізгі мақсат – 7-сынып оқушылары арасында көз ауруларының таралуын анықтау, негізгі әсер етуші факторларды айқындау және олардың алдын алу шараларын ұсыну болып табылады.

Зерттеуге қатысушылар туралы мәлімет

Зерттеуге жалпы саны 30 оқушы қатысты. Барлық қатысушылар 13-14 жас аралығындағы 7-сынып оқушылары. Оқушылардың жынысы, көру қабілеті, көзге түсетін салмақ және күнделікті оқу/демалыс режимдері ескерілді.

Бейтс жаттығулары ғылыми жоба

Бейтс жаттығулары

Тақырыбы: Оқушылардың көз ауруларына әсер етуші факторлар және олардың алдын алу

Бейтс әдісі — осы уақытқа дейін әлі кең танылмаған көз көруін дәрі-дәрмексіз қалпына келтіру әдісі. Оны ойлап тапқан американдық дәрігер-офтальмолог Уильям Горацио Бэйтс.

Қолданылған әдістер

Зерттеуде сауалнама және бақылау әдістері қолданылды. - Сауалнама: Оқушыларға көздің шаршауы, көру қабілетінің төмендеуі, көздің қызаруы, бас ауруы, экран алдында өткізетін уақыт, жарықтандыру жағдайы туралы сұрақтар берілді. - Бақылау: Апталық бақылау арқылы оқушылардың сабақ кезіндегі және үзіліс кезіндегі көзге түсетін жүктемесі бақыланды.

Экспериментті жүргізу барысы

1. Сауалнама құрастыру: Зерттеу мақсатына сай 10 сұрақтан тұратын сауалнама жасалды. Сұрақтар оқушылардың көру қабілеті, экран алдында өткізетін уақыт, жарықтандыру деңгейі, көзге түсетін күш, көз ауруына қатысты шағымдары бойынша құрылды.

2. Сауалнаманы өткізу: Сауалнама 7-сыныпта сынып жетекшісінің көмегімен өткізілді. Оқушылар сұрақтарға анонимді түрде жауап берді.

3. Бақылау: Сабақ кезінде оқушылардың партада дұрыс отыруы, оқулық пен көз ара қашықтығы, бөлме жарығының деңгейі зерттелді.

4. Мәліметтерді жинау: Барлық сауалнама нәтижелері жинақталып, жеке-жеке талданды. Бақылау кезінде жазылған мәліметтер де тіркелді.

5. Талдау: Жиналған деректер кестеге түсіріліп, көз ауруының таралу жиілігі, негізгі әсер етуші факторлар анықталды.

Эксперимент нәтижесі

• Сауалнама нәтижесі: 20 оқушының ішінде 7 оқушыда көру қабілетінің төмендеуі байқалса, 3 оқушы жиі көздің шаршауына шағымданды. 5 оқушыда көздің қызаруы мен бас ауруы байқалды.

• Бақылау нәтижесі: Оқушылардың 60% партада дұрыс отырмайтыны, 50% экран алдында күніне 2 сағаттан артық уақыт өткізетіні анықталды.

• Негізгі факторлар: Көзге түсетін күш, жарықтың жеткіліксіздігі, электронды құрылғыларды шамадан тыс пайдалану, дұрыс отырмау.

Қорытынды

Эксперимент нәтижесінде оқушылар арасында көз ауруларының белгілі бір деңгейде таралғаны анықталды. Оған себеп болатын негізгі факторлар – экран алдында ұзақ уақыт өткізу, дұрыс отырмау, жарықтың жеткіліксіздігі. Бұл деректер мектепте профилактикалық шаралар өткізудің маңыздылығын көрсетеді.

Кесте: Сауалнама нәтижелері

Бұл эксперимент арқылы оқушылар арасында көз ауруларының жиілігі, негізгі себептері және алдын алу шараларын ұйымдастыру жолдары анықталды.

13. 3.3 Тәжірибелік бөлім (ғылыми жоба)

3.3 Көз ауруларының алдын алу бойынша жүргізілген практикалық жұмыс

Зерттеу әдісі мен құралдары

Қолданылған әдіс:
Сауалнама және бақылау әдістері қолданылды. Оқушыларға арнайы дайындалған сауалнама парағы таратылып, көз ауруларының алдын алу бойынша олардың білім деңгейі мен күнделікті әрекеттері зерттелді. Сонымен қатар, оқушылардың оқу барысындағы көзге түсетін жүктеме деңгейі бақылау арқылы анықталды.

Зерттеу орны мен уақыты:
Зерттеу Ө.Жәнібеков атындағы №27 ІТ-мектеп-лицейі КММ-нін 7-сынып оқушылары арасында жүргізілді. Жалпы 20 оқушы қатысты. Зерттеу 2 аптаға созылды.

Сауалнама сұрақтары (қысқаша):

1. Күніне қанша сағат кітап немесе телефон қарайсыз?
   
   
   

2. Оқу кезінде көзге арналған жаттығулар жасайсыз ба?
   
   
   

3. Дұрыс жарықта оқисыз ба?
   
   
   

4. Көз аурулары туралы не білесіз?
   
   
   

5. Көз ауыра бастағанда не істейсіз?
   
   
   

6. Көз дәрігеріне қаншалықты жиі қараласыз?
   
   
   

7. Компьютер алдында қанша уақыт өткізесіз?
   
   
   

8. Көзді қорғау үшін арнайы ережелерді қолданасыз ба?
   
   
   

9. Көз шаршауының белгілерін байқайсыз ба?
   
   
   

10. Көздің саулығын сақтау үшін қандай кеңес білесіз?

Бақылау кестесі үлгісі:

Оқушы №	Кітап/экран алдында уақыты (сағ)	Жаттығу жасайды	Жарық жеткілікті	Көз шаршауы байқалды
1	3	Иә	Иә	Жоқ
2	5	Жоқ	Жоқ	Иә
…	…	…	…	…

Диаграмма (мысал, пайыздық көрсеткіш):

• 22 оқушының 50%-ы күніне 3 сағаттан артық экранға қарайды.

• 20%-ы ғана көзге арналған жаттығулар жасайды.

• 55%-ы оқу кезінде жеткілікті жарық пайдаланады.

• 40%-ы көз шаршауын кейде байқайды.

Қорытынды пікір:

Зерттеу нәтижесінде оқушылардың көпшілігі экран алдында ұзақ уақыт өткізетіні, көзге арналған жаттығуларды сирек орындайтыны анықталды. Көз ауруларын алдын алу шаралары туралы білім деңгейі орташа. Көптеген оқушылар көздің шаршау белгілерін байқаса да, алдын алу шараларын жеткілікті қолданбайды. Бұл бағытта мектепте оқушыларға көз саулығын сақтау жолдары туралы қосымша түсіндіру жұмыстарын жүргізу қажет.

Сауалнама парағы үлгісі

№	Сұрақ	Жауаптары
1	Күніне қанша сағат кітап немесе телефон қарайсыз?	1-2 сағ, 3-4 сағ, 5 сағдан көп
2	Оқу кезінде көзге арналған жаттығулар жасайсыз ба?	Иә / Жоқ
3	Дұрыс жарықта оқисыз ба?	Иә / Жоқ
4	Көз аурулары туралы не білесіз?	Ашық жауап
…	…	…

Қорытынды график (үлгі)

Көзге арналған жаттығу жасайтындар (%)	Экран алдында 3 сағ+ отыратындар (%)	Жарық жеткілікті оқитындар (%)	Көз шаршауын байқайтындар (%)
40%	50%	55%	40%

Жалпы қорытынды:
Оқушылардың көз саулығы өзекті мәселе болып отыр. Экран уақыты көп, жаттығу аз. Сондықтан, алдын алу шараларын күшейтіп, көзді қорғау мәдениетін қалыптастыру қажет.

14. 3.3 Тәжірибелік бөлім (ғылыми жоба)

3.3 Көзді қорғауға арналған тәжірибелік ұсыныстар

Бұл бөлімде оқушылар арасында көз ауруларының алдын алуға байланысты жүргізілген тәжірибелік жұмыс нәтижесінде алынған ұсыныстар мен олардың тәжірибеде қолдану жолдары қарастырылады.

Зерттеу нәтижесіне негізделген ұсыныстар:

1. Оқушылардың оқу орнындағы жарықтандыруды бақылау: Оқу бөлмелерінде жарық жеткіліксіз немесе шамадан тыс болса, көздің шаршауына және көру қабілетінің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Осы себепті, сынып бөлмелерінде табиғи және жасанды жарықтың жеткілікті болуын қамтамасыз ету ұсынылады.

2. Компьютер мен гаджет қолдану тәртібі: Оқушылардың компьютер мен смартфонды ұзақ уақыт пайдалануы көздің шаршауына, құрғауына (ксерофтальмия), көрудің нашарлауына себеп болады. 30-40 минут сайын үзіліс жасап, көзге арнайы жаттығулар жүргізу қажет.

3. Көз жаттығуларын енгізу: Сабақ арасында көзге арналған жеңіл жаттығулар (мысалы, көзді жыпылықтату, алысты-жақынды қарау, айналдыру жаттығулары) көру қабілетін жақсартуға көмектеседі. Бұл жаттығуларды күнделікті сабақ барысында енгізу ұсынылады.

4. Салауатты өмір салты: Дұрыс тамақтану (А, С, Е дәрумендері, мырыш, омега-3), жеткілікті ұйқы, таза ауада серуендеу – көздің саулығын сақтау үшін маңызды.

Нәтижені қолдану салалары:

• Мұғалімдер мен тәрбиешілер: Оқу процесінде көз ауруларының алдын алу шараларын жүйелі түрде енгізе алады. Мысалы, сабақ барысында көз жаттығуларын ұйымдастыру, сыныпта жарықтандыруды бақылау, көзге зиянды әдеттерден сақтандыру бойынша түсіндіру жұмыстарын жүргізу.

• Ата-аналар: Балалардың үйде гаджет және компьютерді қолдану уақытын шектеу, көзге пайдалы тағамдарды көбейту, үйде дұрыс жарықтандыруды қамтамасыз ету бойынша бақылау жүргізе алады.

• Медицина қызметкерлері: Оқу орнында профилактикалық тексерулер жүргізіп, көру қабілетінде ауытқуы бар балаларды дер кезінде анықтап, кеңес береді және көз жаттығуларын үйретеді.

Қолдану форматы:

• Сыныптан тыс шаралар: Көздің саулығы мен оның алдын алу туралы ақпараттық-танымдық сағаттар, тренингтер ұйымдастыру.

• Электив курстар мен үйірмелер: “Көру мәдениеті және көзді қорғау” тақырыбында электив курстар ашу.

• Тәрбие сағаттары: Көз ауруларының алдын алу, дұрыс тамақтану, гаджеттерді дұрыс пайдалану бойынша тәрбие сағаттарын өткізу.

Қорытынды

Ұсынылған тәжірибелік шараларды енгізу оқушылардың көз саулығын нығайтып, көз ауруларының алдын алуға мүмкіндік береді. Бұл шаралар мектеп ұжымына, ата-аналарға, медицина қызметкерлеріне, жалпы білім беру процесінің барлық қатысушыларына тиімді, әрі қолдануға ыңғайлы болып табылады.

15. Қорытынды ғылыми жоба

1. Зерттеу жұмысына жалпы шолу

Бұл ғылыми жобада оқушылардың көз ауруларына әсер етуші факторлар мен олардың алдын алу жолдары жан-жақты зерттелді. Жоба барысында көз ауруларының туындау себептері, олардың химиялық және физикалық факторлармен байланысы теория жүзінде талданды, сондай-ақ алынған мәліметтерді нақты тәжірибе арқылы дәлелдеуге тырысылды. Зерттеу тақырыбы – оқушылардың көз денсаулығына әсер етуші факторларды анықтау және алдын алу шараларын ұсыну – жоба жұмысының негізгі бағыты ретінде қарастырылды.

2. Зерттеу мақсаты мен міндеттерінің орындалуын дәлелдеу

Жобаның басты мақсаты – оқушылардың көз ауруларына әкелетін негізгі факторларды анықтау және алдын алу жолдарын ұсыну – толықтай орындалды. Бірінші міндет бойынша көз ауруларының химиялық және физикалық себептері ғылыми әдебиеттер негізінде жүйеленді. Екінші міндет аясында оқушылар арасында сауалнама жүргізіліп, олардың көз денсаулығына қатысты әдеттері мен қауіп-қатер факторлары анықталды. Үшінші міндетте мектеп жағдайында қолдануға болатын көз ауруларының алдын алу шаралары ұсынылып, олардың тиімділігі тәжірибелік тұрғыда бағаланды.

3. Негізгі нәтижелер мен тұжырымдар

Зерттеу нәтижесінде оқушылардың көз ауруларына ұшырауына негізінен ұзақ уақыт бойы электронды құрылғыларды қолдану, дұрыс жарықтандырылмаған ортада оқу, химиялық заттармен (мысалы, тұрмыстық химия, зертханалық реактивтер) жиі жұмыс істеу, сондай-ақ жеке бас гигиенасының сақталмауы сияқты факторлардың әсер ететіні анықталды. Практикалық зерттеулер нәтижесінде оқушылардың көзін қорғау үшін жарық көзін дұрыс орналастыру, экранмен жұмыс істеу уақытын шектеу, көзге арналған гимнастиканы жүйелі түрде орындау және химиялық заттарды қолданғанда қауіпсіздік ережелерін сақтау қажеттілігі дәлелденді.

Жоба барысында алынған мәліметтер мектеп бағдарламасына қосымша ретінде енгізіліп, оқушылар арасында көз ауруларының алдын алу бойынша түсіндіру жұмыстарын жүргізуге, арнайы жадынамалар мен тренингтер ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеу нәтижелерін медициналық қызметкерлер мен педагогтарға оқушылардың көру қабілетін сақтау үшін қолдануға болады.

4. Жобаның практикалық маңызын көрсету

Бұл зерттеудің нәтижелері, ең алдымен, мектеп оқушылары мен олардың ата-аналарына, мұғалімдерге, мектеп медбикелеріне, сондай-ақ жалпы білім беру ұйымдарының әкімшілігіне пайдалы болып табылады. Жоба көз ауруларының алдын алу бойынша ұсыныстар ұсына отырып, оқушылардың көру қабілетінің сақталуына және көз ауруларының таралуын азайтуға ықпал етеді. Сонымен қатар, зерттеу нәтижелері мектептегі денсаулық сақтау бағдарламаларын жетілдіруге және оқу процесін қауіпсіз әрі тиімді ұйымдастыруға көмектеседі.

5. Болашақта жалғастыру мүмкіндігі / ұсыныстар

Алдағы уақытта зерттеуді кеңейте отырып, көз ауруларының пайда болуына әсер ететін аймақтық факторларды, әлеуметтік-экономикалық жағдайларды және оқушылардың өмір сүру салтын тереңірек зерттеу ұсынылады. Сондай-ақ, көз денсаулығын сақтау мақсатында инновациялық технологияларды, мысалы, арнайы мобильді қосымшаларды немесе цифрлық платформаларды қолдану мүмкіндігін қарастыруға болады. Болашақ зерттеулерде химиялық заттардың көзге әсерін биохимиялық деңгейде тәжірибелік тұрғыда талдау және оқушылардың көз ауруларына қарсы

16. Қолданылған әдебиеттер ғылыми жоба

1. Ахметов Ж., “Жалпы химия”, Алматы: Мектеп, 2017.
   https://www.kitap.kz/book/zhalpy_himiya

2. Сүлейменов Ж.О., “Медициналық биология және генетика”, Алматы: Эверо, 2019.
   https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/14865

3. Жұмабекова Г.А., “Офтальмология негіздері”, Алматы: Дәуір, 2015.
   https://www.lib.kaznmu.kz/book/view/2418

4. Кенжеханова Г.Ә., “Адам денсаулығы және қоршаған орта”, Алматы: Қазақ университеті, 2018.
   https://elibrary.kaznu.kz/book/view/2521

5. Баймұхаметов Қ., “Химия және экология”, Алматы: Білім, 2016.
   https://www.kitap.kz/book/himiya_zhane_ekologiya

6. Өмірзақов С. Д., “Жасөспірімдер денсаулығы”, Алматы: Атамұра, 2014.
   https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/20364

7. Жұмабеков Ж., “Көз аурулары”, Астана: Фолиант, 2018.
   https://www.foliantbooks.kz/oz-aurulary

Пайдаланылған дерекөздер тізімі жоғарыдағы сілтемелерде көрсетілген.

Ө.Жәнібеков атындағы «№27 ІТ мектеп-лицейі» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің 7 сынып оқушысы Әбдіғани Әминаның ғылыми жұмысына химия-биология пәнінің бірлестік жетекшісінің

ПІКІРІ

Жоба тақырыбы – «Қазақтың ұлттық ойындарының тәрбиелік мәні» – бүгінгі таңда ұлттық құндылықтарды ұлықтау мен жас ұрпақты рухани-адамгершілікке тәрбиелеу тұрғысынан аса өзекті мәселе болып табылады. Бұл бағыттағы зерттеулер қазіргі қоғамда ұлттық бірегейлікті сақтау, жастар арасында салауатты өмір салтын қалыптастыру, сондай-ақ тарихи-мәдени мұраларды жаңғыртуға зор үлес қосады. Теориялық бөлімде ұлттық ойындарға қатысты кең ауқымды әдеби шолу жасалып, «ұлттық ойын», «тәрбиелік мән» ұғымдарының мазмұны тереңінен ашылған, түрлі ғалымдардың ғылыми көзқарастары салыстырмалы түрде талданған.

Тәжірибелік бөлімде зерттеуші нақты әдістерді (мысалы, сауалнама жүргізу, бақылау, талдау) пайдалана отырып, мектеп оқушылары арасында ұлттық ойындардың тәрбиелік ықпалын тәжірибе жүзінде дәлелдеген. Жұмыстың ғылыми стилі сақталған, мәтін құрылымы жүйелі, деректер мен дәйексөздер тиісті әдебиеттерге сүйене отырып келтірілген. Практикалық тұрғыдан бұл зерттеудің нәтижелері білім беру саласында, тәрбие жұмыстарында, сондай-ақ ұлттық мәдени мұраны насихаттау бағытында қолдануға өте қолайлы.

Жұмыста ұсынылған тұжырымдар мен ұсыныстар ұлттық ойындарды білім беру және тәрбие жүйесіне енгізу қажеттігін негіздейді. Қорытынды бөлімде автор ұлттық ойындардың жас ұрпақты тәрбиелеудегі маңызын ғылыми негізде дәлелдеп, одан әрі зерттеу бағыттарына нақты ұсыныстар берген. Жобаның мазмұны ғылыми-әдістемелік талаптарға толық сай келеді және зерттеудің нәтижелері практикалық мақсатта кеңінен қолдануға мүмкіндік береді.

Жалпы, жоба жоғары деңгейде орындалған деп бағаланып, ұлттық құндылықтарды насихаттау ісіне зор үлес қосады.

Қолы:

Ғылыми жоба бойынша күнделік ғылыми жоба

№	Мерзімі	Жұмыс мазмұны	Зерттеу әдістері	Ғылыми жетекшінің қолы
1		Оқушылардың көз ауруларының түрлерін анықтау мақсатында әдебиеттерге шолу жасалды. Көз ауруларының жиі кездесетін себептері қарастырылды.	Әдебиеттерді талдау, ақпарат жинау
2		Оқушылар арасында сауалнама жүргізу үшін сұрақтар әзірленді. Сауалнама арқылы көз ауруларының таралу жиілігі зерттеледі.	Сауалнама құрастыру, сұхбат жүргізу
3		Мектеп оқушылары арасында сауалнама жүргізілді. Жиналған мәліметтер жүйеленді.	Деректер жинақтау, жүйелеу
4		Оқушылардың көз ауруларына әсер етуші негізгі факторлар анықталды. Олардың ішінде жарықтың жеткіліксіздігі мен гаджеттерді пайдалану жиілігі ерекше назарға алынды.	Себеп-салдарды талдау, факторларды жіктеу
5		Көз ауруларының алдын алу мақсатында тиімді шаралар ұсынылды. Бұл шаралар ғылыми деректерге сүйене отырып негізделді.	Ұсыныстар әзірлеу, ғылыми негіздеу
6		Оқушылардың көз гигиенасын сақтау деңгейі бағаланды. Гигиеналық талаптардың сақталуы тексерілді.	Бағалау, бақылау
7		Көзге түсетін жүктемені азайту жолдары қарастырылды. Оқушылардың күн тәртібіне өзгерістер енгізу ұсынылды.	Сараптау, ұсыныстар енгізу
8		Көз ауруларының алдын алу бойынша оқушыларға арналған жадынама дайындалды. Жадынамада негізгі ережелер көрсетілді.	Ақпараттық материал дайындау, редакциялау
9		Ғылыми жобаның нәтижелері талқыланды. Жобаның маңыздылығы мен практикалық құндылығы анықталды.	Талдау, қорытынды жасау
10		Жобаның тұжырымдары жүйеленді. Әр қорытынды нақты деректермен негізделді.	Жүйелеу, дәлелдеу
11		Жоба бойынша презентация әзірленді. Презентацияға зерттеу нәтижелері мен ұсыныстар енгізілді.	Презентация жасау, деректерді визуализациялау
12		Ғылыми жетекшімен бірге жұмыстың толықтығын және сапасын тексеру жүргізілді. Қажетті түзетулер енгізілді.	Тексеру, түзету енгізу

Ө.Жәнібеков атындағы «№27 ІТ мектеп-лицейі» КММ

Тақырыбы: Оқушылардың көз ауруларына әсер етуші факторлар және олардың алдын алу

Пәні: Биология

Сыныбы: 7 «Б»

Аты-жөні:Әбдіғани Ә

Ғылыми жетекші: Мұхтарова Айдана

2025-2026 оқу жылы