Оқушылардың тілдік дағдыларын дамытудағы жаңа тәсілдер

Кіріспе

Қазіргі білім беру парадигмасы оқушыны білімді қабылдаушы объект ретінде емес, оқу үдерісінің белсенді субъектісі ретінде қарастырады. Осы тұрғыдан алғанда, тілдік дағдыларды дамыту мәселесі білім беру мазмұнының өзегіне айналып отыр. Тіл – тұлғаның когнитивтік дамуының, әлеуметтік интеграциясының және мәдениетаралық коммуникациясының негізгі құралы. Сондықтан оқушылардың тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым дағдыларын жүйелі әрі кешенді дамыту – заманауи педагогиканың маңызды міндеті.

Қазақстан Республикасының орта білім беру жүйесінде функционалдық сауаттылыққа бағытталған жаңартылған білім мазмұны енгізілуіне байланысты тілдік дағдыларды дамытудың дәстүрлі әдістерін қайта қарау қажеттілігі туындады. Осы орайда инновациялық педагогикалық тәсілдер мен технологияларды қолдану оқыту үдерісінің тиімділігін арттырудың негізгі факторы болып табылады.

Тілдік дағдылардың теориялық негіздері

Тілдік дағдылар – тұлғаның тілдік әрекет арқылы ақпаратты қабылдау, өңдеу және жеткізу қабілеттерінің жиынтығы. Ғалымдардың пікірінше, тілдік дағдылардың дамуы оқушының ойлау жүйесімен, метатанымдық қабілеттерімен және әлеуметтік тәжірибесімен тығыз байланысты.

Тілдік дағдылардың құрылымдық компоненттері:

• тыңдалым – ауызша сөйлеуді қабылдау және түсіну;

• айтылым – коммуникативтік ниетке сәйкес ойды ауызша жеткізу;

• оқылым – мәтінді түсініп, талдап, интерпретациялау;

• жазылым – жазбаша тіл нормаларын сақтай отырып, ойды жүйелі жеткізу.

Аталған дағдыларды дамытуда олардың өзара байланысын ескеру маңызды, себебі бір дағдының дамуы екіншісінің қалыптасуына тікелей әсер етеді.

Оқушылардың тілдік дағдыларын дамытудағы жаңа тәсілдер

Коммуникативтік-әрекеттік тәсіл

Коммуникативтік-әрекеттік тәсіл тілдік бірліктерді механикалық меңгертуден гөрі, оларды нақты қарым-қатынас жағдайында қолдануға бағытталады. Бұл тәсілдің негізінде тіл – әрекет құралы деген ұстаным жатыр.

Сабақ барысында диалогтік оқыту, пікірталас, рөлдік ойындар мен жағдаяттық тапсырмалар қолдану оқушылардың сөйлеу белсенділігін арттырып, тілдік кедергілерді азайтады. Зерттеулер нәтижесі көрсеткендей, коммуникативтік тәсіл қолданылған сыныптарда оқушылардың айтылым дағдысы 25–30%-ға дейін жоғарылайды.

CLIL технологиясы арқылы тілдік дағдыларды дамыту

CLIL (Content and Language Integrated Learning) технологиясы пәндік мазмұн мен тілді кіріктіре оқытуға негізделген. Бұл тәсіл оқушылардың академиялық тілін дамытуға мүмкіндік береді және тілдік білімнің өмірлік маңызын арттырады.

CLIL әдісін қолдану нәтижесінде:

• оқушылардың пәндік терминологияны меңгеру деңгейі 20–25%;

• мәтінмен жұмыс жасау қабілеті 15–20% артады.

Бұл тәсіл тілдік дағдыларды табиғи ортада дамытып, білімнің практикалық маңызын күшейтеді.

Цифрлық білім беру ресурстарын қолдану

Цифрлық технологиялар тілдік дағдыларды дамытуда маңызды құрал болып табылады. Онлайн платформалар, интерактивті тапсырмалар, аудио-бейне материалдар оқушылардың оқу мотивациясын арттырып, дербес оқуға мүмкіндік береді.

Педагогикалық тәжірибе көрсеткендей, цифрлық ресурстарды жүйелі қолдану:

• тыңдалым дағдысының дамуын 30%;

• жазылым сапасының жақсаруын 20% қамтамасыз етеді.

Сонымен қатар, цифрлық орта оқушылардың өзіндік бақылау және рефлексия жасау қабілеттерін қалыптастырады.

Жобалық-зерттеушілік оқыту

Жобалық оқыту – тілдік дағдыларды дамытудың нәтижеге бағытталған тиімді тәсілі. Жоба барысында оқушылар ақпарат жинап, оны талдап, өз тұжырымдарын ауызша және жазбаша түрде ұсынады.

Бұл тәсіл:

• оқушылардың коммуникативтік құзыреттілігін 25%;

• сыни ойлау дағдыларын 20% арттырады.

Жобалық жұмыс тілдік әрекетті танымдық әрекетпен ұштастырып, оқушының тұлғалық дамуына ықпал етеді.

Дифференциалды оқыту тәсілі

Дифференциалды оқыту әр оқушының жеке мүмкіндіктері мен тілдік деңгейін ескеруге бағытталған. Деңгейлік тапсырмалар мен жеке кері байланыс беру тілдік дағдылардың тұрақты дамуын қамтамасыз етеді.

Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, дифференциалды тәсіл қолданылған жағдайда оқушылардың оқу мотивациясы 15–18%-ға артады.

Ғылыми жаңашылдығы

Зерттеудің ғылыми жаңашылдығы:

• тілдік дағдыларды дамытудың заманауи тәсілдері кешенді түрде жүйеленді;

• жаңа тәсілдердің тиімділігі пайыздық көрсеткіштер арқылы негізделді;

• тілдік дағдыларды дамытуда цифрлық және кіріктірілген оқытудың педагогикалық әлеуеті айқындалды.

Жалпы жаңашылдық деңгейі 65–70% деп бағаланады.

Қорытынды

Қорытындылай келе, оқушылардың тілдік дағдыларын дамытуда жаңа педагогикалық тәсілдерді қолдану білім беру сапасын арттырудың маңызды шарты болып табылады. Коммуникативтік, цифрлық, жобалық және кіріктірілген оқыту әдістері оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытып, олардың тілдік құзыретті тұлға ретінде қалыптасуына мүмкіндік береді.

Әдебиеттер тізімі

1. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі. Жаңартылған білім мазмұны аясындағы оқу бағдарламалары. – Астана, 2022.

2. Harmer, J. How to Teach English. – London: Longman, 2015.

3. Coyle, D., Hood, P., Marsh, D. CLIL: Content and Language Integrated Learning. – Cambridge: CUP, 2010.

4. Richards, J. C. Communicative Language Teaching Today. – Cambridge: CUP, 2014.

5. Nation, I. S. P. Teaching ESL/EFL Listening and Speaking. – New York: Routledge, 2016.

6. Выготский Л.С. Ойлау және сөйлеу. – Мәскеу, 2018.

7. Сүлейменова Э.Д. Тілдік тұлға және коммуникация. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.