Тақырыбы: Оқыту үрдісінде оқушылардың танымдық қабілетін дамыту

Авторы: Кенжеханова Бақытгүл

Өзектілігі:

Қазіргі заман талабына сай білім беру жүйесі оқушылардың тек білім алуымен шектелмей, олардың жеке тұлғалық, танымдық, шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталуы қажет. Бүгінгі күні оқушыдан тек дайын білімді алу емес, оны терең ұғыну, өз бетімен ойлау, іздену, шешім қабылдау қабілеттері талап етіледі. Сондықтан танымдық қабілетті дамыту – білім берудің негізгі бағыттарының бірі ретінде аса өзекті. Бұл қабілеттер оқушының білім сапасын арттырып қана қоймай, өмірлік тәжірибеге бейімделуіне де ықпал етеді.

Мақсаты:

Оқыту үрдісінде оқушылардың танымдық қабілеттерін дамыту арқылы олардың білімге қызығушылығын арттыру, өз бетімен ойлау мен ізденуге үйрету және шығармашылық әлеуетін қалыптастыру.

Міндеттері:

1. Танымдық қабілет ұғымының мәнін ашу және оның білім беру процесіндегі рөлін анықтау.

2. Оқыту әдістері мен тәсілдері арқылы оқушылардың ойлау, есте сақтау, қиял, зейін сияқты танымдық процестерін дамыту жолдарын қарастыру.

3. Танымдық қабілетті дамытатын тиімді педагогикалық технологияларды қолдану (сыни ойлау, жобалау, зерттеу, ойын әдістері т.б.).

4. Мұғалім мен оқушы арасындағы ынтымақтастық қарым-қатынас арқылы танымдық белсенділікті арттыру жолдарын көрсету.

5. Практикалық тапсырмалар, эксперименттер мен бақылаулар арқылы оқушыларды өз бетімен жұмыс істеуге ынталандыру.

Негізгі бөлім:

Сабақ барысында оқушылардың белсенділігін арттыру үшін топтық және жұптық жұмыстар ұйымдастырамын. Бұл әдіс олардың бір-бірімен қарым-қатынасын дамытып, ойларын еркін жеткізуіне ықпал етеді. “Миға шабуыл”, “Қай сұрақтың жауабы?”, “Кім жылдам?” сияқты ойын элементтері арқылы танымдық қабілеттерін дамытамын. Әрбір оқушының деңгейін ескере отырып, сараланған тапсырмалар беремін. Әлсіз оқушылармен жеке жұмыс жүргізіп, мотивациясын арттыруға тырысамын. Үлгерімі жоғары оқушыларға зерттеуге, талдауға бағытталған күрделі тапсырмалар ұсынамын. Мысалы, логикалық есептер, эссе жазу, жобалық жұмыс – олардың ойлау шеңберін кеңейтеді.

Оқушылардың қиялын дамыту үшін сурет салу, шығармашылық тапсырмалар беремін. Әсіресе бастауыш сынып оқушылары үшін көрнекілік пен ойын – басты құрал. Түрлі түсті карточкалар, пазлдар, ребустар арқылы зейін мен есте сақтау қабілеттері жақсарады. Сабақта АКТ құралдарын жиі пайдаланамын. Интерактивті тақтада бейнематериал көру, тақырып бойынша презентация жасау – оқушылардың ақпаратты қабылдауына көмектеседі. Электронды тапсырмалар платформалары арқылы (LearningApps, Kahoot, Wordwall т.б.) оқушы қызығып жұмыс істейді.

Олар өз нәтижесін бірден көріп, талдауға үйренеді. Әрине, төменде оқыту үдерісінде оқушылардың танымдық қабілетін дамытуға бағытталған іс-тәжірибеңізге негіз бола алатын шамамен 100 сөйлемнен тұратын баяндама үлгісі берілген:

Мен өз тәжірибемде оқушылардың танымдық қабілеттерін дамытуға ерекше мән беремін. Танымдық қабілеттер – оқушының ойлау, есте сақтау, зейін, елестету, қиял секілді ақыл-ой әрекеттерін қамтиды. Оқушылардың білімге деген қызығушылығын ояту – танымдық дамудың алғашқы қадамы. Сабақта әртүрлі интерактивті әдістерді қолданамын. Мысалы, “Ой қозғау”, “Сұрақ-жауап”, “Сыни тұрғыдан ойлау стратегиялары” жиі қолданылады. “Венн диаграммасы”, “Топтастыру”, “Болжау”, “Инсерт” әдістері арқылы оқушының талдау, салыстыру, қорытынды жасау дағдылары дамиды. Әр тақырыпты бастамас бұрын оқушылардың қызығушылығын ояту үшін өмірмен байланыстырамын. Мысалы, математикалық есептерді нақты өмірлік жағдаяттармен байланыстырып ұсыну – оқушыны терең ойлануға жетелейді.

Күнделікті сабақта оқушыларға “неге?”, “қалай?”, “сен қалай ойлайсың?” деген сұрақтар қоя отырып, оларды терең ойлануға итермелеймін. Оқушылардың өз бетімен ізденуін дамыту үшін шағын зерттеу жұмыстарына бағыттаймын. Мысалы, табиғат құбылыстары, тарихи оқиғалар, математикалық заңдылықтар бойынша жобалар дайындаймыз. Бұл – баланың таным көкжиегін кеңейтеді. Пәндер арасындағы байланысты көрсете отырып, кешенді ойлауға дағдыландырамын. Мысалы, қазақ тілі сабағында әдеби кейіпкерлерге сипаттама беру арқылы оқушының елестету, талдау қабілеті артады. Сабақ соңында әрдайым рефлексия ұйымдастырамын. “Маған не ұнады?”, “Қиын болған жері?”, “Мен бүгін не үйрендім?” деген сұрақтар арқылы оқушы өз білімін саралап үйренеді.

Сабақтан тыс уақытта үйірмелер, олимпиадаға дайындық, зияткерлік ойындарға қатыстыру арқылы қосымша дамуға мүмкіндік беремін. Танымдық қабілеттерді дамыту бір күндік іс емес, бұл жүйелі, үздіксіз процесс. Сол себепті әр сабағымды алдын ала жоспарлап, баланың жас ерекшелігі мен қызығушылығына сай бейімдеймін. Әр баланың бойындағы қабілетті көру – мұғалімнің шеберлігіне байланысты. Танымдық қабілетті дамыту арқылы оқушы оқу процесіне белсенді қатысады, өзіне деген сенімі артады, дербес ойлай алады. Бұл – болашақта тұлға болып қалыптасуының негізі.

Осындай бағытта жұмыс жасау оқушылардың білім сапасын арттырып қана қоймай, шығармашыл, ойлы ұрпақ тәрбиелеуге негіз болады.

Қорытынды:

Танымдық қабілетті дамыту – оқыту мен тәрбиелеудің біртұтас жүйесінде маңызды орын алады. Бұл бағыттағы жұмыстар баланың тұлға ретінде қалыптасуына, өмірлік дағдыларды меңгеруіне және заманауи қоғамға бейімделуіне жол ашады. Сондықтан ұстаздар оқушылардың танымдық белсенділігін оятатын әдістер мен тәсілдерді үнемі жетілдіріп отыруы тиіс.