жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз
Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
ОРЫС ТІЛІ ЖӘНЕ ӘДЕБИЕТІ САБАҒЫНДА ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ
ОРЫС ТІЛІ ЖӘНЕ ӘДЕБИЕТІ САБАҒЫНДА ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – білімді, бәсекеге қабілетті, рухани бай және ұлттық болмысын бағалай білетін тұлға қалыптастыру. Жас ұрпаққа сапалы білім берумен қатар, оның бойында адамгершілік қасиеттерді, туған жерге сүйіспеншілікті, ұлттық мәдениетке құрметті және қоғамдық жауапкершілікті тәрбиелеу маңызды.
Ұлттық құндылықтар – халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан рухани мұрасы, салт-дәстүрі, тілі, мәдениеті, дүниетанымы мен өмірлік ұстанымдарының жиынтығы. Бұл құндылықтар ұрпақтар сабақтастығын сақтауға, оқушының ұлттық сана-сезімін дамытуға және оның қоғамдағы орнын түсінуіне ықпал етеді.
Орыс тілі және әдебиеті пәндері осы мақсаттарды жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады. Тіл арқылы оқушы халықтың мәдениетімен танысса, әдеби шығарма арқылы адам мінезін, өмірлік таңдауды, жақсылық пен жамандықты, әділдік пен жауапкершілікті түсінеді.
Сондықтан орыс тілі және әдебиеті сабақтарында ұлттық құндылықтарды қалыптастыру оқу мен тәрбиені өзара байланыстыратын маңызды бағыт болып табылады.
Тақырыптың өзектілігі
Жаһандану жағдайында жас ұрпақ түрлі мәдениеттермен және ақпараттық кеңістікпен тығыз байланыста өмір сүреді. Бұл үдеріс оқушылардың дүниетанымын кеңейткенімен, ұлттық мәдени мұраны танып-білуге, туған халқының тарихы мен дәстүрлерін бағалауға деген қажеттілікті де арттырады.
Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық құндылықтарды мектептегі әрбір пәннің мазмұнымен байланыстыра оқыту өзекті болып отыр. Орыс тілі және әдебиеті сабақтарында оқушыларды өзге мәдениеттермен таныстырумен қатар, өз халқының рухани мұрасын құрметтеуге, мәдениеттер арасындағы ұқсастықтар мен ерекшеліктерді түсінуге баулу қажет.
Ұлттық тәрбие тек теориялық түсіндірумен шектелмеуі тиіс. Ол оқушының күнделікті әрекетінде, қарым-қатынасында, пікір білдіруінде және өзге адамдарға деген көзқарасында көрініс табуы керек.
Мақсаты
Орыс тілі және әдебиеті сабақтарында ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың тиімді әдіс-тәсілдерін анықтау, оқушылардың рухани-адамгершілік қасиеттерін дамыту және ұлттық мәдениетке деген құрметін арттыру жолдарын көрсету.
Негізгі бөлім
1. Ұлттық құндылықтар – тәрбиенің негізгі тірегі
Ұлттық құндылықтарды қалыптастыру – оқушыға белгілі бір ұғымдарды таныстыру ғана емес, сол құндылықтардың мағынасын түсінуге және оларды өмірде қолдануға үйрету.
Мектеп оқушыларының бойында қалыптастырылуы тиіс негізгі құндылықтарға мыналар жатады:
- отансүйгіштік және туған жерге құрмет;
- үлкенді сыйлау, кішіге қамқорлық көрсету;
- отбасын қадірлеу және ата-ананы құрметтеу;
- адалдық, әділдік және жауапкершілік;
- еңбекқорлық пен табандылық;
- достық, ынтымақтастық және өзара көмек;
- ұлттық тілге, тарихқа, мәдениетке және дәстүрге құрмет.
Бұл құндылықтарды сабақта қалыптастыру үшін мұғалім оқу материалын тәрбиелік мақсаттармен байланыстырып, оқушыны ойлануға, пікір айтуға және өмірлік жағдаяттарды бағалауға бағыттауы керек.
2. Орыс тілі сабағында ұлттық құндылықтарды қалыптастыру
Орыс тілі сабағы ұлттық тәрбиеге қатысты тақырыптарды тілдік дағдылармен ұштастыруға мүмкіндік береді. Мысалы, «Моя семья», «Родной край», «Традиции моей семьи», «Моя Родина», «Национальные праздники» тақырыптарын өту кезінде оқушылар өз отбасы, туған жері, ұлттық дәстүрлері туралы орыс тілінде әңгімелей алады.
Мұндай тапсырмалар оқушылардың сөздік қорын байытып қана қоймай, өз мәдениеті туралы білімін жүйелеуге ықпал етеді.
Практикалық тапсырма: «Традиции моей семьи»
Оқушылар өз отбасында сақталған дәстүрлер туралы шағын мәтін жазады. Мәтінде дәстүрдің атауын, оның орындалу ерекшелігін және отбасы үшін маңызын сипаттайды.
Мысалы, оқушылар Наурыз мерекесі, үлкендерге құрмет көрсету, қонақ күту, отбасылық басқосулар және ұлттық тағамдар туралы жаза алады.
Тапсырма барысында оқушылар жаңа сөздерді меңгеріп, сөйлем құрастыру, мәтін жазу және өз ойын жүйелі жеткізу дағдыларын дамытады.
«Пословицы и поговорки» әдісі
Мақал-мәтелдер – халықтың өмірлік тәжірибесін, дүниетанымын және адамгершілік ұстанымдарын танытатын құнды мұра.
Сабақта қазақ және орыс тілдеріндегі мақал-мәтелдерді салыстыруға болады. Мысалы:
- «Отан – отбасынан басталады».
- «Родина начинается с семьи».
- «Еңбек түбі – береке».
- «Без труда не вытащишь и рыбку из пруда».
Оқушылар мақалдардың мағынасын түсіндіріп, қандай құндылықты білдіретінін анықтайды. Сонымен қатар олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын талқылайды.
Бұл жұмыс тілдік білімді мәдени таныммен ұштастырып, оқушылардың халық даналығына деген қызығушылығын арттырады.
3. Әдеби шығарма арқылы адамгершілік құндылықтарды дамыту
Әдебиет – адамның ішкі дүниесін, мінез-құлқын, сезімін және өмірлік ұстанымдарын танытатын маңызды тәрбие құралы. Көркем шығармаларды оқу арқылы оқушылар кейіпкерлердің іс-әрекетін бағалап, адамгершілік мәселелер жөнінде ой түйеді.
Орыс әдебиеті сабақтарында адалдық, достық, мейірімділік, жауапкершілік, отбасылық тәрбие және Отанға деген сүйіспеншілік тақырыптарын қамтитын шығармаларды талдау тиімді.
Мысалы, А. С. Пушкиннің «Капитанская дочка» шығармасын оқыту барысында ар-намыс, адалдық және жауапкершілік мәселелерін талқылауға болады. Л. Н. Толстойдың әңгімелері арқылы мейірімділік, қарапайымдылық және адамгершілік туралы ой қозғауға мүмкіндік бар.
Шығарманы талдау кезінде оқушыларға мынадай сұрақтар ұсынылады:
- Кейіпкердің бойынан қандай адамгершілік қасиеттерді байқадыңыз?
- Оның қабылдаған шешімін дұрыс деп санайсыз ба? Неліктен?
- Шығармада қандай өмірлік құндылықтар көрініс тапқан?
- Кейіпкердің әрекетін қазақ халқының қандай дәстүрлі құндылықтарымен байланыстыруға болады?
- Бұл шығармадан бүгінгі өмірге қандай сабақ алуға болады?
Осындай сұрақтар оқушылардың сыни ойлауын дамытып, әдеби шығарманың тәрбиелік маңызын терең түсінуіне көмектеседі.
4. Қазақ және орыс мәдениетін салыстыра оқыту
Қазақстанның көпмәдениетті білім беру кеңістігінде әртүрлі халықтардың мәдениетін таныту және өзара құрмет қалыптастыру маңызды. Қазақ және орыс мәдениеттеріндегі ортақ адамгершілік құндылықтарды салыстыру оқушылардың мәдениетаралық түсінігін кеңейтеді.
Мысалы, екі халықтың мақал-мәтелдерін, отбасылық дәстүрлерін, қонақжайлық ұғымын, үлкенге құрмет көрсету жолдарын салыстыруға болады.
«Ұқсастық пен айырмашылық» әдісі
Оқушылар екі мәдениетке тән мысалдарды жинақтап, Венн диаграммасы арқылы салыстырады.
Тапсырма барысында олар:
- әр мәдениетке тән ерекшеліктерді анықтайды;
- ортақ адамгершілік құндылықтарды белгілейді;
- мәдени айырмашылықтарға құрметпен қараудың маңызын түсіндіреді;
- өз пікірлерін нақты мысалдармен дәлелдейді.
Бұл әдіс ұлттық ерекшеліктерді бағалай білуге, басқа халықтардың мәдениетін құрметтеуге және мәдениетаралық қарым-қатынас жасауға тәрбиелейді.
5. Ұлттық құндылықтарды қалыптастырудағы шығармашылық жұмыстардың рөлі
Оқушы ұлттық құндылықтарды тек тыңдау немесе оқу арқылы ғана емес, шығармашылық әрекет барысында да терең меңгереді.
Сабақта төмендегідей тапсырмаларды ұйымдастыруға болады:
«Менің туған өлкем» жобасы. Оқушылар туған жерінің тарихы, табиғаты, мәдени орындары немесе белгілі тұлғалары туралы орыс тілінде шағын таныстырылым дайындайды.
«Отбасылық құндылықтар» эссесі. Оқушылар отбасы мүшелеріне құрмет, өзара көмек, жауапкершілік және бірлік туралы өз пікірлерін жазады.
«Ұлттық мерекелер» жобасы. Оқушылар Наурыз мерекесі сияқты ұлттық мейрамдардың мағынасын, дәстүрлерін және тәрбиелік мәнін сипаттайды.
«Жақсылық жасау – адамдық парыз» пікірталасы. Оқушылар күнделікті өмірдегі мейірімділік, қамқорлық және жауапкершілік туралы ой бөліседі.
Мұндай жұмыстар оқушылардың тілдік қабілеттерін дамытып қана қоймай, ұлттық мәдениетке деген қызығушылығын арттырады және жеке көзқарасын қалыптастыруға көмектеседі.
6. Мұғалімнің рөлі және тәрбиелік ортаны қалыптастыру
Ұлттық құндылықтарды қалыптастыруда мұғалімнің тұлғалық үлгісі мен сабақтағы қарым-қатынас мәдениеті ерекше орын алады. Оқушы мұғалімнің әділдігін, жауапкершілігін, өзгенің пікіріне құрметпен қарауын және мәдениетті сөйлеуін күнделікті бақылау арқылы көптеген қасиеттерді меңгереді.
Сондықтан мұғалім сабақта оқушылардың пікірін тыңдауға, өзара сыйластықты сақтауға, әртүрлі көзқарастарды талқылауға және топтық жұмыста ынтымақтастық орнатуға жағдай жасауы керек.
Ұлттық тәрбие оқушыға дайын тұжырымдарды міндеттеу арқылы емес, оның өзіндік ойлануына, салыстыруына және саналы таңдау жасауына мүмкіндік беру арқылы нәтижелі қалыптасады.
Күтілетін нәтижелер
Орыс тілі және әдебиеті сабақтарында ұлттық құндылықтарға бағытталған жұмыстарды жүйелі ұйымдастыру нәтижесінде оқушылар:
- ұлттық мәдениет пен дәстүрлердің маңызын түсінеді;
- туған жеріне және еліне деген құрметін білдіреді;
- отбасы мен қоғам алдындағы жауапкершілігін түсінеді;
- әдеби шығармалардағы адамгершілік мәселелерді талдайды;
- өз ойын орыс тілінде жүйелі жеткізу дағдыларын дамытады;
- қазақ және орыс мәдениеттеріндегі ортақ құндылықтарды анықтайды;
- басқа халықтардың мәдени ерекшеліктеріне құрметпен қарайды;
- шығармашылық және зерттеушілік қабілеттерін жетілдіреді.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, орыс тілі және әдебиеті сабақтарында ұлттық құндылықтарды қалыптастыру – білім мен тәрбиені өзара сабақтастыратын маңызды педагогикалық міндет. Тілдік материалды ұлттық мәдениетпен байланыстыру, көркем шығармаларды тәрбиелік тұрғыдан талдау, мақал-мәтелдермен жұмыс жүргізу және шығармашылық жобаларды ұйымдастыру оқушылардың рухани дамуына ықпал етеді.
Ұлттық құндылықтарды оқыту барысында оқушының өз халқының мәдениетін танып-білуімен қатар, өзге халықтардың дәстүрлеріне құрметпен қарауына да назар аудару қажет. Мұндай ұстаным оқушылардың мәдениетаралық түсінігін кеңейтіп, адамгершілік қасиеттерін дамытуға көмектеседі.
Мұғалімнің міндеті – ұлттық құндылықтарды сабақ мазмұнына табиғи түрде енгізіп, олардың өмірдегі маңызын оқушыға түсіндіру. Сонда ғана білім алушы ұлттық мұраны құрметтейтін, өзге мәдениеттерді бағалайтын, жауапкершілігі жоғары және рухани бай тұлға болып қалыптасады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қазақстан Республикасының жалпы орта білім беру жүйесіне арналған орыс тілі және әдебиеті пәндерінің қолданыстағы оқу бағдарламалары.
2. Выготский Л. С. *Мышление и речь*. – Москва: Лабиринт.
3. Леонтьев А. А. *Язык, речь, речевая деятельность*. – Москва: Просвещение.
4. Полат Е. С. *Новые педагогические и информационные технологии в системе образования*. – Москва: Академия.

Бұл курс Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен келісілген