«Орыс тілінде оқытатын бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқытудың ерекшеліктері» тақырыбындағы баяндама

(Абралиева Жанар, қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, «М.Горький атындағы ЖББМ» КММ, Шардара қаласы, Түркістан облысы)

Қазақстандағы заманауи білім беру жүйесі еліміздің мәдени және тілдік алуан түрлілігін еркін бағдарлай алатын көптілді тұлғаны қалыптастыруға бағдарланған. Бұл жағдайда қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде оқыту ерекше рөл атқарады - әсіресе орыс тілінде оқытатын бастауыш сыныптарда, онда өмір бойы тілді қабылдау мен оған деген көзқарастың негізі қаланады.

Тақырыптың өзектілігі

Бастауыш мектеп-екінші тілді меңгеру үшін ең қолайлы кезең. Бастауыш мектеп жасында қабылдау, есте сақтау және сөйлеу дағдылары белсенді қалыптасады. Алайда орыс тілді сыныптарда қазақ тілін оқыту бірқатар қиындықтарға тап болады:

• тілдік ортаның болмауы;

• балалар мен ата-аналардың мотивациясы әлсіз;

• педагогтердің тілдік даярлығының жеткіліксіз деңгейі;

• оқушылардың жасына және деңгейіне бейімделген әдістемелік ресурстардың шектеулілігі.

Сондықтан балаларды қазақ тілін үйренуге үйретіп қана қоймай, қызықтыратын, тартатын, шабыттандыратын тәсілдер мен әдістерді әзірлеу өте маңызды.

Бастауыш мектепте қазақ тілін оқытудың мақсаты - бастауыш сынып оқушыларында қарапайым тілдік және сөйлеу дағдыларын қалыптастыру, мемлекеттік тілді үйренуге оң уәждемені дамыту.

Негізгі міндеттер:

• есту қабілеті мен сөйлеу зейінін дамыту;

• оқушылардың сөздік қорын толықтыру;

• қарапайым сөйлеуді түсіну және сұрақтарға жауап беру дағдыларын қалыптастыру;

• қазақ халқының мәдениеті мен дәстүрлеріне құрмет көрсету.

Бастауыш сынып оқушыларына қазақ тілін оқыту балалардың жасына, психологиялық және педагогикалық ерекшеліктеріне негізделген бірқатар нақты әдістемелік тәсілдерді ескеруді талап етеді. Төменде осы кезеңде тиімді оқытудың негізін құрайтын негізгі бағыттар берілген.

1. Жасқа байланысты психологиялық-педагогикалық ерекшеліктерді есепке алу. Бастауыш сынып оқушылары материалды көрнекі, эмоционалды боялған және ойын түрінде ұсынса, оны тиімді игереді. Бұл жаста еріксіз назар басым болады, сондықтан балалардың қызығушылығы мен белсенділігін сақтау үшін үнемі кезектесіп отыру қажет. Баланың сөздерді естіп, қайталап қана қоймай, тілді «өмір сүруі» маңызды: қимылдарды, мимиканы, қимылдарды белсенді қолданды, заттармен және суреттермен жұмыс істеді. Бұл тәсіл дерексіз сөздерді нақты, түсінікті және есте қаларлық бейнелерге айналдыруға көмектеседі.

2. Ойын технологиясын қолдану. Ойын әрекеті - бастапқы кезеңдегі оқу жұмысының негізгі түрі. Ол тілдік кедергіні жоюға ықпал етеді, қазақ тілін үйренуге оң көзқарасты қалыптастырады және сөйлеу белсенділігін ынталандырады. Іс жүзінде кеңінен қолданылады:

• рөлдік ойындар (мысалы, «В магазине» - «Дүкенде», «На уроке» - «Сабақта», «На празднике» - «Тойда»);

• анаграммалар, жұмбақтар, лото, кроссвордтар сияқты тілдік ойындар;

• қазақ тіліндегі командалармен және қарапайым сөйлеу тапсырмаларымен ашық ойындар;

• балалар әндері мен өлеңдері, қозғалыстармен және сахналық элементтермен сүйемелденеді.

3. Көрнекі және аудио материалдармен жұмыс. Бастауыш сынып оқушылары үшін визуалды қабылдау өте маңызды. Жарқын иллюстрацияларды, карталарды, бейнелерді, мультфильмдерді және презентацияларды пайдалану сабақтарды қызықты әрі түсінікті етеді. Мәселен, мысалы, «Фрукты» («Жемістер») тақырыбындағы лексиканы үйрену кезінде сіз нақты жеміс себетін көрсете аласыз, қысқа бейнені көре аласыз немесе жаңа лексиканы жақсы игеруге ықпал ететін әнді біле аласыз.

4. Тілдік дағдыларды кезең-кезеңімен дамыту. Оқытудың бірінші кезеңінде тыңдау мен сөйлеуге баса назар аударылады - балалар қарапайым сөйлеуді түсінуді және қысқа сөз тіркестеріне жауап беруді үйренеді. Оқу және жазу дағдылары біртіндеп енгізіледі, өйткені сөздік қоры жинақталып, тілді қолдануға деген сенімділік артады.

Жаңа сөздер мен өрнектердің оқшауланбай, контексте берілуі өте маңызды. Мысалы, «ана – мама», «әке папа» сөздерін жаттап алудың орнына, «Анаңның аты кімің?» ( Как зовут твою маму?), «Менің анамның ата-гүлі» (Мою маму зовут Гульнар).

5. Мәдениет пен дәстүрмен байланыс. Оқытудың бастапқы деңгейінде де қазақ мәдениетінің элементтерін енгізу қажет. Бұл мемлекеттік тілге құрметпен қарауды қалыптастыруға көмектеседі, эмоционалды реакцияны оятады және мәдениетаралық құзыреттіліктің дамуына ықпал етеді. Мәдени компонент мыналарды қамтуы мүмкін:

• қазақ мерекелерімен танысу, мысалы, Наурыз;

• қазақ ертегілерін, мақал - мәтелдер мен әндерді оқу және талқылау;

• ұлттық киімге, ас үйге, ойындарға және дәстүрлі қолөнерге арналған әңгімелер мен тапсырмалар.

Бұл тәсіл тілді бала үшін жанды, қызықты және мағыналы етеді, ал оқу процесінің өзі мағыналы және қызықты болады.

Бастауыш сынып оқушылары үшін тіл - бұл ең алдымен эмоциялар мен қызығушылық. Егер бала қазақ тіліндегі қарым-қатынастың қуанышын, рахатын және жетістігін сезінсе, оны одан әрі қызығушылықпен зерттейтін болады.

Жапсырмаларды, жетондарды, жетістік сөздіктерін, көтермелеулерді пайдалану оң мотивация мен сенімділікті қалыптастыруға көмектеседі.

Бұл процесте мұғалімнің рөлі де орасан зор. Орыс тілді сыныптағы қазақ тілі мұғалімі-бұл жай ғана оқытушы емес, тіл және мәдениет әлеміне жолсерік. Оның міндеті-мейірімді, қауіпсіз және қызықты атмосфераны құру, онда бала қателесуден қорықпайды, бірақ тырысып, сөйлегісі келеді. Сондай-ақ оқушылардың ана тіліне сүйене отырып, материалды қолжетімді түсіндіре білу және қазақ тіліне деген құрметін сақтау үшін екі тілді жақсы деңгейде меңгеру маңызды.

Қорытындылар

1. Бастауыш орыс тілді сыныптарда қазақ тілін оқыту ерекше тәсілді, шыдамдылықты, шығармашылық тәсілді және балалармен эмоционалды байланысты талап етеді.

2. Ең жақсы нәтижелерге ойын, көрнекі, коммуникативті әдістерді қолдану, сондай-ақ мәдениет элементтерін қосу арқылы қол жеткізіледі.

3. Бастауыш мектепте қаланған негіздер-бұл қазақ тілін одан әрі меңгерудің негізі, ол уәждеме мен алғашқы әсерге тікелей байланысты.

Қорытындылай келе, мынаны атап өткім келеді: бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту - бұл үлкен жауапкершілік және сонымен бірге өз өмірінде мемлекеттік тілді біліп қана қоймай, сүйетін, құрметтейтін, қолданатын ұрпақты тәрбиелеудің бірегей мүмкіндігі. Қайырымды, шығармашылық және мәдени байытылған оқыту арқылы біз бастауыш сынып оқушыларының бойында тек дағдыларды ғана емес, сонымен қатар тілге деген көзқарасты олардың жеке басы мен болашағының бір бөлігі ретінде қалыптастыра аламыз.

Интернет көздерінің тізімі

https://mtdi.kz/main/oku_adisteme/q/2/id/430 Орыс мектептеріндегі қазақ тілі сабағында оқушылардың жазылым әрекетін дамытуда модульдік оқыту технологиясын қолданудың ерекшеліктері

https://rcdo.kz/publ/6311-orys-mektebnde-aza-tl-men-debietn-oytudy-timd-zholdary.html Орыс мектебінде қазақ тілі мен әдебиетін оқытудың тиімді жолдары

https://infolesson.kz/material.html?mid=74457 Орыс және аралас тілді мектептерде қазақ тілін меңгерту бағытында атқарылып жатқан жұмыстар туралы

https://translated.turbopages.org/proxy_u/ru-kk.ru.576ba2ff-684d7be7-b2edced0-74722d776562/https/infourok.ru/patrioticheskoe-vospitanie-na-urokah-russkogo-yazika-i-literaturi-v-shkole-s-kazahskim-yazikom-obucheniya-347623.html Қазақ тілінде оқытатын мектептегі орыс тілі мен әдебиеті сабақтарында патриоттық тәрбие беру

https://www.azbyka.kz/kazak-tilin-orys-tilinde-okytatyn-mektepterde-okytudyn-maksat-mindetterine-zhetu-zholdary Қазақ тілін орыс тілінде оқытатын мектептерде оқытудың мақсат-міндеттеріне жету жолдары