"Өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін оқытудың тиімді әдістері"

ҒЫЛЫМИ ЖОБА

Тақырыбы:

«Өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін оқытудың тиімді әдістері»

МАЗМҰНЫ

1. Кіріспе

2. Қазақ тілін өзге ұлт өкілдеріне оқытудың теориялық негіздері

3. Өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін оқытудағы тиімді әдіс-тәсілдер

4. Қазақ тілін үйретудегі коммуникативтік әдістің маңызы

5. Практикалық бөлім

6. Зерттеу нәтижелері

7. Қорытынды

8. Пайдаланылған әдебиеттер

КІРІСПЕ

Қазіргі таңда Қазақстан – түрлі этнос өкілдері бейбітшілік пен өзара түсіністікте өмір сүріп жатқан көпұлтты мемлекет. Мемлекеттік тіл – қазақ тілі – еліміздегі қоғамдық қатынастардың маңызды құралы ғана емес, халықтарды біріктіретін рухани құндылықтардың бірі.

Қазақ тілін өзге ұлт өкілдеріне үйрету – білім беру саласының маңызды бағыттарының бірі. Тілді меңгеру адамның күнделікті өмірде еркін қарым-қатынас жасауына, қоғамға белсенді араласуына және қазақ халқының мәдениеті мен дәстүрін тереңірек түсінуіне мүмкіндік береді.

Алайда өзге тілде сөйлейтін тыңдаушыларға қазақ тілін үйрету барысында бірқатар қиындықтар кездеседі. Олардың ішінде сөздік қорының аздығы, қазақ тілінің дыбыстық жүйесін дұрыс меңгермеу, грамматикалық құрылымдардың ерекшелігі, сөйлеуге психологиялық тосқауылдың болуы және қазақ тілін күнделікті ортада жеткілікті қолданбау мәселелері бар.

Сондықтан қазақ тілін оқыту барысында дәстүрлі түсіндіру әдістерімен қатар, заманауи әрі тыңдаушыны белсенді сөйлеуге жетелейтін әдіс-тәсілдерді тиімді пайдалану қажет.

Зерттеу жұмысының өзектілігі

Өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін үйретуде басты мақсат – грамматикалық ережелерді жаттатумен шектелмей, тыңдаушының қазақ тілінде еркін сөйлесуіне жағдай жасау. Осыған байланысты сабақта коммуникативтік, ойын, жобалау, ақпараттық-коммуникациялық және жағдаяттық әдістерді қолданудың маңызы артып отыр.

Зерттеу жұмысының мақсаты

Өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін оқытуда тиімді әдіс-тәсілдерді анықтау және оларды оқу үдерісінде қолданудың тиімділігін көрсету.

Зерттеу міндеттері

- өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін оқытудың ерекшеліктерін анықтау;

- қазақ тілін оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдерді саралау;

- коммуникативтік әдістің тиімділігін көрсету;

- тыңдаушылардың сөйлеу дағдысын қалыптастыру жолдарын ұсыну;

- практикалық сабақтарда тиімді әдістерді қолданып, нәтижесін бақылау;

- қазақ тілін үйренуге қызығушылықты арттыратын тапсырмалар жүйесін ұсыну.

Зерттеу нысаны

Өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін оқыту үдерісі.

Зерттеу пәні

Қазақ тілін оқытуда қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдер.

Зерттеу болжамы

Егер өзге ұлт өкілдеріне қазақ тілін оқыту барысында тыңдаушының күнделікті өміріне жақын коммуникативтік тапсырмалар, жағдаяттық жаттығулар, ойын элементтері және заманауи цифрлық ресурстар жүйелі түрде қолданылса, онда олардың қазақ тілінде сөйлеу белсенділігі мен тіл меңгеру деңгейі артады.

Зерттеу әдістері

Зерттеу барысында талдау, салыстыру, бақылау, сауалнама, тәжірибелік жұмыс және қорытындылау әдістері қолданылды.

1. ҚАЗАҚ ТІЛІН ӨЗГЕ ҰЛТ ӨКІЛДЕРІНЕ ОҚЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Тілді екінші тіл ретінде оқыту бірінші тілге қарағанда өзіндік ерекшеліктерге ие. Тыңдаушы жаңа тілдің дыбыстық жүйесін, сөздік қорын, грамматикалық құрылымын және сөйлеу нормаларын қатар меңгереді.

Қазақ тілін орыс тілді немесе басқа тілде сөйлейтін азаматтарға үйрету кезінде қазақ тілінің өзіндік ерекшеліктерін ескеру маңызды.

Мысалы, қазақ тілінде сөздердің сөйлемдегі байланысы, жалғаулардың қолданылуы, сөздердің үндесуі, дыбыстардың айтылуы өзге тілдерден ерекшеленеді.

Сондықтан оқытушы тек ережені түсіндіріп қана қоймай, оны нақты сөйлеу барысында қолдануға мүмкіндік жасауы керек.

Тілді меңгертудің негізгі төрт дағдысы бар:

- тыңдалым – қазақ тіліндегі сөздер мен сөйлемдерді түсіну;

- айтылым – өз ойын ауызша жеткізу;

- оқылым – мәтінді түсініп оқу;

- жазылым – сауатты жазу.

Бұл төрт дағды бір-бірімен тығыз байланысты.

2. ӨЗГЕ ҰЛТ ӨКІЛДЕРІНЕ ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУДАҒЫ ТИІМДІ ӘДІС-ТӘСІЛДЕР

2.1 Коммуникативтік әдіс

Коммуникативтік әдіс – тіл үйретудің ең тиімді бағыттарының бірі. Оның негізгі мақсаты – үйренушінің нақты өмірлік жағдайларда тілдесу қабілетін қалыптастыру.

Мысалы, сабақта:

«Дүкенде»,

«Дәрігер қабылдауында»,

«Жұмыс орнында»,

«Автобуста»,

«Кафеде»,

«Қонақта»,

«Телефон арқылы сөйлесу»

сияқты жағдаяттар ұйымдастыруға болады.

Мұндай тапсырмалар тыңдаушыны дайын мәтінді қайталауға емес, өз ойын қазақ тілінде жеткізуге үйретеді.

2.2 Рөлдік ойын әдісі

Рөлдік ойын кезінде тыңдаушылар белгілі бір әлеуметтік рөлді орындайды.

Мысалы:

Сатушы – сатып алушы

– Сәлеметсіз бе! Сізге қандай тауар керек?

– Маған нан мен сүт керек.

– Тағы не аласыз?

– Маған алма да беріңізші.

Бұл әдіс сөйлеу белсенділігін арттырып, тыңдаушының сөздерді есте сақтауына көмектеседі.

2.3 Жағдаяттық әдіс

Жағдаяттық әдіс арқылы тыңдаушы өмірде кездесетін нақты мәселелерді қазақ тілінде шешуге үйренеді.

Мысалы:

Жағдаят: Сіз жұмысқа кешігіп қалдыңыз. Басшыңызға жағдайды түсіндіріңіз.

Тыңдаушы:

– Сәлеметсіз бе! Кешіріңіз, бүгін жұмысқа кешігіп қалдым. Автобус кешікті.

Осы арқылы тыңдаушы дайын грамматикалық ережені ғана емес, оның сөйлеудегі қолданысын меңгереді.

2.4 Сөздікпен жұмыс әдісі

Жаңа сөздерді жеке-жеке жаттатудың орнына оларды сөйлем ішінде қолдану тиімді.

Мысалы:

Жұмыс – жұмыс істеу – жұмыс орны – жұмыста

Тапсырма:

– Сіз қайда жұмыс істейсіз?

– Мен мектепте жұмыс істеймін.

– Жұмыс орныңыз қай жерде?

Бұл әдіс жаңа сөздердің есте жақсы сақталуына ықпал етеді.

2.5 Ойын технологиясы

Ойын арқылы оқыту тыңдаушының сабаққа қызығушылығын арттырады.

Қолдануға болатын ойындар:

- «Сөзді тап»;

- «Артық сөзді тап»;

- «Сұраққа жауап бер»;

- «Сөзден сөйлем құра»;

- «Кім жылдам?»;

- «Сурет бойынша сөйле»;

- «Сөзді жалғастыр».

Мысалы, оқытушы тақтаға:

Мектеп – мұғалім – оқушы – кітап деген сөздерді жазады. Тыңдаушы осы сөздерді пайдаланып сөйлем құрайды.

3. ҚАЗАҚ ТІЛІН ҮЙРЕТУДЕГІ КОММУНИКАТИВТІК ӘДІСТІҢ МАҢЫЗЫ

Қазақ тілін үйренушілердің көпшілігі грамматикалық ережелерді білуі мүмкін, бірақ күнделікті жағдайда сөйлеуге қиналады.

Бұл мәселенің негізгі себептерінің бірі – сабақта тілдік материалдың өмірлік жағдаяттармен жеткілікті байланыстырылмауы.

Мысалы, тыңдаушы:

Менің атым – Иван. Мен Степногорск қаласында тұрамын. Мен жұмыс істеймін.»

деген қарапайым сөйлемдерді қолданудан бастап, біртіндеп:

«Мен бос уақытымда кітап оқығанды және спортпен айналысқанды ұнатамын. Демалыс күндері достарыммен кездесемін.» сияқты күрделі сөйлемдерге көше алады.

Коммуникативтік әдістің басты артықшылығы – тыңдаушыны сөйлеуге мәжбүрлемей, сөйлеуге қажетті орта қалыптастыру.

Сабақта оқытушының өзі көп сөйлемей, тыңдаушының сөйлеуіне көбірек мүмкіндік бергені тиімді.

4. ЦИФРЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ

Қазіргі білім беру үдерісінде цифрлық технологиялардың маңызы зор.

Қазақ тілін үйрету кезінде:

- қысқа бейнероликтер;

- аудиожазбалар;

- презентациялар;

- интерактивті тесттер;

- онлайн сөздіктер;

- QR-код арқылы тапсырмалар;

- онлайн викториналар

сияқты құралдарды пайдалануға болады.

Мысалы, тыңдаушыларға қазақ тіліндегі қысқа бейнеролик көрсетіліп, кейін:

1. Бейнеролик не туралы?

2. Қандай жаңа сөздер кездесті?

3. Кейіпкерлер не туралы сөйлесті?

4. Сіз осы жағдайда не айтар едіңіз?

деген сұрақтар қойылады.

Бұл әдіс тыңдалым мен айтылым дағдыларын қатар дамытуға мүмкіндік береді.

5. ПРАКТИКАЛЫҚ БӨЛІМ

Зерттеу жұмысының практикалық бөлігінде қазақ тілін үйренушілерге бірнеше әдіс негізінде тапсырмалар ұйымдастырылды.

5.1 «Қазақша сөйлесейік» тапсырмасы

Тыңдаушыларға күнделікті өмірде жиі қолданылатын сұрақтар ұсынылады:

- Атыңыз кім?

- Қай қалада тұрасыз?

- Қайда жұмыс істейсіз?

- Бос уақытыңызда немен айналысасыз?

- Қандай тағамды ұнатасыз?

- Демалыс күні не істейсіз?

- Қазақ тілін не үшін үйреніп жүрсіз?

Бұл тапсырма тыңдаушыларды еркін сөйлеуге ынталандырады.

5.2 «Сурет бойынша сөйле» әдісі

Тыңдаушыға белгілі бір сурет көрсетіледі.

Мысалы, саябақтағы адамдардың суреті.

Тыңдаушы сурет бойынша:

«Бұл – саябақ. Саябақта адамдар жүр. Балалар ойнап жүр. Бір адам кітап оқып отыр.»

деген сөйлемдер құрайды.

Тапсырма сөздік қорды кеңейтіп қана қоймай, грамматикалық құрылымдарды практикалық тұрғыдан қолдануға мүмкіндік береді.

5.3 «Сұрақ-жауап» әдісі

Тыңдаушылар жұппен жұмыс істейді.

Бір тыңдаушы сұрақ қояды, екіншісі жауап береді. Кейін рөлдер ауыстырылады.

Мысалы:

– Сіз таңертең нешеде тұрасыз?

– Мен таңертең сағат жетіде тұрамын.

– Таңғы асқа не ішесіз?

– Таңғы асқа шай ішемін.

– Жұмысқа қалай барасыз?

– Жұмысқа автобуспен барамын.

5.4 «Қазақша бір минут» әдісі

Әр тыңдаушыға бір минут ішінде белгілі бір тақырып бойынша қазақша сөйлеу ұсынылады.

Тақырыптар:

- Менің отбасым;

- Менің жұмысым;

- Менің қалам;

- Менің хоббиім;

- Менің сүйікті тағамым;

- Менің демалысым.

Бұл әдіс тыңдаушының өз ойын жүйелі жеткізу қабілетін қалыптастырады.

6. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ

Жүргізілген практикалық жұмыстарды талдау барысында қазақ тілін үйренушілердің сабаққа белсенді қатысуына коммуникативтік тапсырмалардың, рөлдік ойындардың және жағдаяттық жаттығулардың оң ықпал ететіні байқалды.

Дәстүрлі сабақта тыңдаушылар көбіне дайын сөйлемдерді қайталауға бейім болса, коммуникативтік тапсырмалар кезінде өз бетінше сөйлем құрауға ұмтылады.

Зерттеу нәтижесінде тиімді әдістер ретінде:

1. коммуникативтік әдіс;

2. жағдаяттық әдіс;

3. рөлдік ойын;

4. жұптық және топтық жұмыс;

5. суретпен жұмыс;

6. сөздікпен жұмыс;

7. цифрлық технологиялар;

8. қысқа сөйлеу тапсырмалары

ерекше маңызға ие екені анықталды.

Әдістерді жүйелі түрде қолдану тыңдаушының қазақ тілінде сөйлеуге деген сенімін арттырып, сабақтағы белсенділігін күшейтеді.

7. ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУДЫ ЖЕТІЛДІРУ БОЙЫНША ҰСЫНЫСТАР

Зерттеу нәтижесіне сүйене отырып, төмендегідей ұсыныстар жасауға болады:

Біріншіден, әр сабақта тыңдаушының ауызша сөйлеуіне уақыт бөлу қажет.

Екіншіден, грамматикалық ережені өмірлік жағдаятпен байланыстырып түсіндіру тиімді.

Үшіншіден, жаңа сөздерді жеке жаттатпай, сөйлем ішінде қолдану керек.

Төртіншіден, сабақта жұптық және топтық жұмыстарды жиі ұйымдастырған жөн.

Бесіншіден, тыңдаушылардың қызығушылығына сәйкес тақырыптарды таңдау қажет.

Алтыншыдан, қазақ тіліндегі заманауи контентті, бейнероликтерді және интерактивті тапсырмаларды пайдалану керек.

Жетіншіден, тыңдаушының қателесуінен қорықпай сөйлеуіне қолайлы психологиялық орта қалыптастыру қажет.

ҚОРЫТЫНДЫ

Қазақ тілін өзге ұлт өкілдеріне оқыту – тек тілдік білім берумен шектелмейтін маңызды педагогикалық үдеріс. Тілді меңгеру арқылы адам қазақ халқының мәдениетімен, тарихымен және салт-дәстүрімен жақынырақ танысады.

Зерттеу барысында қазақ тілін үйретуде тек грамматикалық ережелерді меңгертудің жеткіліксіз екені анықталды. Тыңдаушы алған білімін күнделікті өмірде қолдана алуы керек.

Осы тұрғыдан алғанда, коммуникативтік, жағдаяттық, ойын, рөлдік және жобалық әдістерді қолдану тиімді нәтиже береді.

Әсіресе «тыңда – түсін – сөйле – қолдан» қағидасына негізделген сабақтар тыңдаушының тілдік белсенділігін арттырады.

Қазақ тілін үйретудің басты нәтижесі – тыңдаушының ережені білуі ғана емес, қазақ тілінде еркін қарым-қатынас жасай алуы.

Сондықтан оқытушының міндеті – қазақ тілін үйренушіге дайын білім берумен қатар, сол білімді өмірде қолдануға мүмкіндік беретін тілдік орта қалыптастыру.

Қазақ тілін өзге ұлт өкілдеріне сапалы әрі тиімді оқыту – мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейтуге, қоғамдағы тілдік орта қалыптастыруға және ел бірлігін нығайтуға ықпал ететін маңызды бағыт.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңы.

2. Қазақстан Республикасының білім беру саласына қатысты нормативтік-құқықтық құжаттары.

3. Қазақ тілін оқыту әдістемесіне арналған оқу құралдары.

4. Жанпейісова М.М. Модульдік оқыту технологиясы.

5. Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас: теориясы және әдістемесі.

6. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы.

7. Қадашева Қ. Қазақ тілін оқыту әдістемесі.

8. Қазақ тілін оқытуға арналған оқу-әдістемелік құралдар мен оқу бағдарламалары.