Шаланова Мадина Козыбаевна

“№34 жалпы білім беретін мектеп” КММ мектеп директорының бейіндік жұмыс жөніндегі орынбасары, ағылшын тілі пәні мұғалімі, Маңғыстау облысы, Ақтау қаласы, Қазақстан Республикасы

ӨЗГЕРІСТЕРДІ БАСҚАРУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ КӨШБАСШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ЭМОЦИОНАЛДЫҚ ИНТЕЛЛЕКТ: БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМЫ ТӘЖІРИБЕСІ

Аннотация. Мақалада білім беру ұйымдарындағы өзгерістерді басқару жағдайындағы көшбасшылық пен эмоционалдық интеллекттің рөлі қарастырылады. Заманауи білім беру жүйесіндегі трансформациялық өзгерістер ұйым басшыларынан жаңа басқарушылық құзыреттерді талап етеді. Зерттеу барысында көшбасшылық тиімділігі мен эмоционалдық интеллект арасындағы өзара байланыс талданып, білім беру ұйымындағы тәжірибелік зерттеу нәтижелері ұсынылды. Нәтижелер эмоционалдық интеллект деңгейі жоғары басшылардың өзгерістерді басқаруда тиімді әрекет ететінін, қызметкерлердің өзгерістерге қарсылығын төмендететінін және ұйымдық климаттың жақсаруына ықпал ететінін көрсетті.

Түйінді сөздер: көшбасшылық, эмоционалдық интеллект, өзгерістерді басқару, білім беру ұйымы, ұйымдық климат, басқару тиімділігі.

Кіріспе

XXI ғасырдағы білім беру жүйесі жаһандану, цифрландыру және инновациялық технологиялардың қарқынды дамуы жағдайында қызмет етуде. Бұл үрдістер білім беру ұйымдарының басқару жүйесіне жаңа талаптар қойып отыр. Білім беру ұйымдары тек сапалы білім берумен ғана шектелмей, өзгерістерге жылдам бейімделетін, тұрақты дамуға бағытталған ұйымдарға айналуы тиіс.

Өзгерістерді басқару процесінің табысты болуы көбіне ұйым басшысының көшбасшылық қабілеттеріне байланысты. Соңғы жылдары басқару ғылымында эмоционалдық интеллект ұғымына ерекше назар аударылуда. Себебі ұйымдағы кез келген өзгеріс қызметкерлердің эмоционалдық реакцияларымен қатар жүреді. Сондықтан көшбасшының адамдардың көңіл-күйін түсінуі, тиімді коммуникация орнатуы және ұжымдық сенімді қалыптастыруы маңызды факторлардың бірі болып саналады.

Теориялық негіздер

Көшбасшылық теорияларының эволюциясы тұлғалық қасиеттер теориясынан трансформациялық көшбасшылыққа дейінгі кезеңдерді қамтиды. Қазіргі зерттеулерде көшбасшылық тиімділігінің маңызды көрсеткіші ретінде эмоционалдық интеллект қарастырылады.

Д. Гоулман эмоционалдық интеллектті адамның өз эмоцияларын және басқалардың эмоцияларын тану, түсіну және басқару қабілеті ретінде сипаттайды. Оның моделі бес негізгі компоненттен тұрады:

- өзін-өзі тану;

- өзін-өзі басқару;

- мотивация;

- эмпатия;

- әлеуметтік дағдылар.

Өзгерістерді басқару жағдайында бұл компоненттер көшбасшыға қызметкерлердің алаңдаушылығын төмендетуге, сенімді қарым-қатынас орнатуға және өзгерістерді тиімді жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Зерттеу әдістемесі

Зерттеу Қазақстан Республикасының «Келешек мектептері» жобасы аясындағы Ақтау қаласындағы №34 жалпы білім беретін мектеп базасында жүргізілді.

Зерттеу барысында келесі әдістер қолданылды:

• ғылыми әдебиеттерді талдау;

• SWOT-талдау;

• сауалнама жүргізу;

• CHL тесті;

• статистикалық талдау.

Зерттеудің негізгі мақсаты – өзгерістерді басқару жағдайында эмоционалдық интеллекттің көшбасшылық тиімділігіне әсерін анықтау.

Зерттеу нәтижелері эмоционалдық интеллект көрсеткіштері жоғары басшылардың басқару тиімділігі де жоғары екенін көрсетті. Атап айтқанда:

• қызметкерлердің өзгерістерге қарсылық деңгейі төмендеді;

• ұйым ішіндегі коммуникация сапасы жақсарды;

• педагогтердің өзгерістерге бейімделу деңгейі артты;

• ұйымдық климат көрсеткіштері оң динамика көрсетті.

SWOT-талдау нәтижелері ұйымның күшті жақтары ретінде басшылықтың жаңашылдыққа ашықтығын және педагогтердің кәсіби әлеуетін анықтады. Әлсіз жақтары қатарында эмоционалдық қолдау жүйесінің жеткіліксіздігі байқалды.

Алынған нәтижелер халықаралық зерттеулердің қорытындыларымен сәйкес келеді. Эмоционалдық интеллект ұйымдағы сенім деңгейін арттырып, қызметкерлердің өзгерістерге оң көзқарасын қалыптастыруға ықпал етеді.

Білім беру ұйымдары үшін бұл әсіресе маңызды, себебі педагогикалық ұжымның психологиялық ахуалы білім сапасына тікелей әсер етеді. Сондықтан қазіргі мектеп басшысы әкімшілік басқарушы ғана емес, эмоционалдық көшбасшы болуы қажет.

Зерттеу негізінде басшылардың эмоционалдық интеллектін дамытуға бағытталған модель ұсынылды. Модель келесі кезеңдерді қамтиды:

1. Диагностика.

2. Өзін-өзі тану және рефлексия.

3. Эмоцияларды басқару дағдыларын қалыптастыру.

4. Эмпатия мен коммуникацияны дамыту.

5. Нәтижелерді бағалау және мониторинг.

Қорытынды

Зерттеу нәтижелері өзгерістерді басқару жағдайындағы көшбасшылық тиімділігінің эмоционалдық интеллект деңгейімен тікелей байланысты екенін көрсетті. Эмоционалдық интеллект қызметкерлердің өзгерістерге қарсылығын төмендетуге, ұйымдық климатты жақсартуға және басқару тиімділігін арттыруға ықпал етеді.

Білім беру ұйымдарында эмоционалдық интеллектке негізделген көшбасшылық тәсілдерін дамыту қазіргі өзгермелі орта жағдайында ұйымның тұрақты дамуының маңызды шарты болып табылады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Goleman D. Emotional Intelligence. – New York: Bantam Books, 1995.

2. Kotter J.P. Leading Change. – Boston: Harvard Business School Press, 2012.

3. Kouzes J.M., Posner B.Z. The Leadership Challenge. – San Francisco: Jossey-Bass, 2017.

4. Fullan M. Leading in a Culture of Change. – San Francisco: Jossey-Bass, 2020.

5. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.

6. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы.