Пайдалы қазбалардың түрлері

Қ.Қалыбеков атындағы орта мектеп

Ашық сабақ

Пайдалы қазбалардың түрлері

Сыныбы: 3 қазақ

Пәні: Дүниетану

Мұғалімі: Наурызова Ағила Төреғалиқызы

2015-2016 оқу жылы

Қысқа мерзімді жоспар

Пәні : дүниетану сыныбы: 3 қазақ

Мұғалімі: Наурызова Ағила Төреғалиқызы

Мұнай мен газдың мол қоры Атырау, Маңғыстау, Қызылорда, Ақтөбе және Батыс Қазақстан аймақтарында шоғырланған. Мұнай елімізде бірінші рет 1899 жылы Қарашүңгілдегі Ембі кен орнындағы мұнай ұңғысынан (скважина) атқылады. Ал 1911 ж. Доссор, 1915 ж. Мақат кен орны пайдалануға берілді. Бұл кен орындарына алпысыншы жылдары Маңқыстау түбегіндегі Өзен мен Жетібай қосылды. Қазір Қазақстанда мұнай мен газ шоғырланған 14 алап және 207 кен орны бар. Геологиялық қоры 4,8 млрд тоннаға бағаланды. Жалпы Қазақстандағы мұнай қорының болжамы 20-25 млрд тонна. Қазақстандағы жалпы газ коры 6 трлн м3. Дүние жүзінде он екінші орын алады.

Жанғыш пайдалы қазбаларға тас көмір, мұнай және газ жатады.Тас көмір-ең көп өндірілетін қазба.Сен тас көмірді тек отын ретінде ғана пайдаланылмай,одан басқа да көптеген заттаралынатынын білесің.Оны өңдеу арқылы дәрі-дәрмек,мата бояйтын бояу,әтір,қопарғыш зат,тыңайтқыш, нафталин,пластмасса және басқа көптеген заттар алынады.

Біздің елімізде тас көмірдің қоры өте мол.Тас көмірдің аса ірі кен орны-Қарағанды.Екібастұзда ашық әдіспен арзан көмір өндіріледі.

Мұнай-өте қызулы отын.Ол күл қалдырмай түгел жанып кетеді.Мұнайды айыру арқылы бензин,керосин,машина майы және басқа көптеген бағалы заттар бөліп алынады.

Каспий маңы ойпаты мен Маңғыстау түбегінде мұнай мен газдың аса бай кен орындары бар.

Қаныш Имантайұлы Сәтбаев қазіргі Павлодар облысының, Баянауыл ауданының ҚИ.Сәтбаев атындағы совхозында 1899 жылдың 30 наурызында (12 сәуір) Сәтбаевтардың үлгілі - өнегелі ауылында дүниеге келді.
-Отанымызға, елімізге, халқымызға, табиғи байлықтарымызға тіреу де, сүйеу де, қорған да бола білген академик, ғалым, қоғам қайраткері, пайдалы қазбаларды ашуға көп еңбек сіңірген осы Қаныш Имантайұлы Сәтбаев болатын.

Қазақстанда көмір қоры мол. Мұнда тас көмір мен қоңыр көмірдің 10 алабы, 300 кен орны бар. Қазақстанның жалпы көмір қоры 164 млрд тоннаға жетті. Көмір кен орындарының басым бөлігі Қарағанды, Павлодар және Қостанай облыстарында орналасқан.

Мұнайға серік газдар пайда болуы жөнінен табиғи газдарға жатады. Олардың бұлай ерекше аталуы мұнай кенімен бірге кездесуіне байланысты – олар мұнайда еріген
күйде болады немесе мұнай кенінің үстін "бүркеп" жатады. Мұнай жоғары көтерілгенде, қысым кенет төмендейді, газдар сұйық мұнайдан бөлініп шығады. Ертерек кезде
мұнайға серік газдар пайдаланылмайтын, мұнай өндіретін
жерде оны жағып жіберетін. Қазір ондай газдарды жинап
алады, өйткені олар, табиғи газ сияқты жақсы отын және
бағалы химиялық шикізат болып табылады. Құрамында
метанмен бірге басқа да көмірсутектер: этан, пропан, бутан,
пентанның едәуір мөлшері болғандықтан, серік газды
пайдалану мүмкіндігі табиғи газға қарағанда тіпті едәуір
кең. Сондықтан табиғи газға қарағанда химиялық өңдеу
жолымен серік газдан заттарды көп мөлшерде алуға болады.