Оразақ ауылының ЖОББМ.

ПЕД ИДЕЯ

Тақырыбы: «Сөйлеу кемістігі бар балалармен жұмыс істеудің тиімді тәсілдері »

Дайындаған : педагог-логопед Армина Бахыт Аскаровна

2025-2026 оқу жылы

МАЗМҰНЫ

I. Кіріспе

• Тақырыптың өзектілігі

• Мақсаты мен міндеттері

II. Теориялық бөлім

• Сөйлеу кемістігінің түрлері мен ерекшеліктері

• Сөйлеу бұзылыстары бар балалардың даму ерекшеліктері

III. Тиімді жұмыс тәсілдері

• Логопедиялық ойындар мен жаттығулар

• Артикуляциялық гимнастика және саусақ жаттығулары

• Арттерапия (құм, сурет, ертегі терапиясы)

• Музыка мен ырғақ терапиясы

• Ақпараттық технологияларды пайдалану

• Ата-анамен бірлескен жұмыс

IV. Практикалық бөлім

• Түзету жұмысының үлгі жаттығулары

• Ойын түрлері мен әдістемелік тапсырмалар

V. Нәтижелер мен қорытынды

• Күтілетін нәтиже

• Практикалық маңызы

VI. Пайдаланылған әдебиеттер

I. Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі: Сөйлеу кемістігі бар балалардың саны жылдан-жылға артып келеді. Бұл балалардың оқу-әрекетінде, қарым-қатынасында және әлеуметтік бейімделуінде қиындықтар туындайды. Сондықтан олардың сөйлеуін түзету мен дамытуда тиімді тәсілдерді қолдану – заманауи педагогика мен логопедияның маңызды мәселелерінің бірі.

Мақсаты мен міндеттері:

• Балалардың сөйлеу қабілетін дамытуға арналған тиімді әдіс-тәсілдерді анықтау;

• Логопедиялық ойындар мен жаттығулар арқылы сөйлеуді жетілдіру;

• Артикуляциялық гимнастика, арттерапия, музыка және ақпараттық технологияларды пайдалану жолдарын көрсету;

• Ата-аналарды түзету жұмысына тарту арқылы баланың сөйлеуін дамытуда бірлескен әрекетті қамтамасыз ету.

Жаңалығы:

• Сөйлеу кемістігін түзету жұмысына дәстүрлі логопедиялық әдістермен қатар арттерапия, музыкалық терапия және цифрлық құралдарды біріктіріп қолдану;

• Әр балаға жеке бағытталған түзету бағдарламасын жасауға негізделген тәсілдер ұсынылады;

• Ойын мен шығармашылық элементтерін біріктіре отырып, сөйлеу дағдыларын дамытуға жаңаша көзқарас қалыптастырылады.

Практикалық маңызы:

• Ұсынылған әдістерді мектепке дейінгі ұйымдарда, бастауыш сыныптарда және арнайы түзету сыныптарында қолдануға болады;

• Ата-аналар мен педагогтерге балалардың сөйлеуін дамытуға арналған қолжетімді жаттығулар ұсынылады;

• Бұл жұмыс нәтижесінде сөйлеу кемістігі бар балалардың тілдік дамуы жақсарып, олардың әлеуметтік ортаға бейімделуі жеңілдейді.

II. Теориялық бөлім

Сөйлеу кемістігінің түрлері мен ерекшеліктері: Сөйлеу кемістігі – сөйлеу тілінің қалыптасуы мен дамуының бұзылуы. Ол әртүрлі деңгейде көрініс табады және бірнеше түрге бөлінеді:

1. Дыбыстық сөйлеу бұзылыстары (фонетикалық кемшіліктер):

   • Баланың белгілі бір дыбыстарды бұрмалап айтуы, алмастыруы немесе мүлде қолданбауы.

   • Мысалы: «р» дыбысының орнына «л» дыбысын қолдану.

2. Фонематикалық есту бұзылыстары:

   • Дыбыстарды ажырата алмауы, ұқсас дыбыстарды шатастыруы.

   • Бұл балалардың жазу және оқу дағдыларына да әсер етеді.

3. Жалпы сөйлеу тілінің дамымауы (ЖСТД):

   • Баланың сөздік қорының өте шектеулі болуы.

   • Грамматикалық қателермен сөйлеуі, сөйлем құрай алмауы.

4. Тұтықпа (заикание):

   • Сөйлеу кезінде дыбыстарды, буындарды немесе сөздерді қайталау, кідіріс жасау.

   • Ол көбінесе жүйке жүйесінің әлсіздігіне, психологиялық күйзелістерге байланысты.

5. Алалия:

   • Баланың сөйлеу қабілетінің толық немесе жартылай дамымауы.

   • Бұл жағдайда түсінуі мүмкін, бірақ сөйлеу әрекеті қалыптаспаған.

6. Афазия:

   • Бұрын қалыптасқан сөйлеудің әртүрлі себептерге (ми жарақаты, инсульт, неврологиялық аурулар) байланысты жойылуы.

7. Дислалия, дизартрия:

   • Дыбыстарды дұрыс айтпау моторлық аппараттың бұзылуына байланысты болады (тіл, ерін, жақ қимылы).

Сөйлеу бұзылыстары бар балалардың даму ерекшеліктері:

• Танымдық дамуында қиындықтар байқалады: есте сақтау, зейін қою, ойлау әрекеті баяу жүреді.

• Сөздік қоры шектеулі: жаңа сөздерді меңгеруі қиын, сөйлемді қысқа құрайды.

• Қарым-қатынас жасау қабілеті төмен: құрдастарымен ойында, әңгімеде белсенділік танытпайды.

• Эмоциялық-жеке дамуында ерекшеліктер байқалады: өзіне сенімсіздік, ұяңдық, кейде агрессия.

• Оқу әрекетіне әсері: дыбысты шатастыру, жазуда қателер жіберу, мәтінді түсініп оқудың қиындығы.

• Әлеуметтік бейімделуінде қиындықтар кездеседі: топ ішінде өзін еркін сезінбеу, ойды толық жеткізе алмау.

III. Тиімді жұмыс тәсілдері

1. Логопедиялық ойындар мен жаттығулар

• Дыбыстарды дұрыс айтуға арналған ойындар («Қай дыбысты естідің?», «Дыбыс аулаушы»).

• Сөздік қорын байытуға арналған тапсырмалар (сурет бойынша әңгіме құрастыру, затты сипаттау).

• Рөлдік ойындар арқылы сөйлеу қарым-қатынасын дамыту («Дүкен», «Дәрігер мен науқас», «Қонаққа бару»).

2. Артикуляциялық гимнастика және саусақ жаттығулары

• Тілдің, еріннің, жақтың бұлшықеттерін шынықтыратын жаттығулар («Ат шапты», «Сағат», «Дәмді тосап»).

• Саусақ гимнастикасы сөйлеу моторикасын дамытады (қолдың ұсақ моторикасын дамытуға арналған саусақ ойындары мен жаттығулар).

• Бұл жаттығулар сөйлеу мүшелерінің қозғалысын үйлестіріп, дыбыстарды дұрыс айтуға ықпал етеді.

3. Арттерапия (құм, сурет, ертегі терапиясы)

• Құм терапиясы – балалардың ұялшақтығын азайтып, сөз арқылы қарым-қатынасқа ынталандырады.

• Сурет терапиясы – бала өз ойын суретпен жеткізіп, кейін оны сөзбен сипаттайды.

• Ертегі терапиясы – ертегі құрастыру, рөлдік кейіпкерлерді дыбыстау арқылы сөйлеу тілін дамытуға көмектеседі.

4. Музыка мен ырғақ терапиясы

• Ән айту, тақпақ жаттау сөйлеудің ырғақтылығын жақсартады.

• Әуенге сәйкес қимылдар орындау сөйлеудің қарқыны мен тынысын реттейді.

• Музыкалық ойындар (эхо ойыны, әнді жалғастыру) сөйлеуге қызығушылық тудырады.

5. Ақпараттық технологияларды пайдалану

• Сөйлеуді дамытуға арналған мультимедиялық бағдарламалар (логопедиялық қосымшалар, дыбыс қою тренажерлері).

• Интерактивті тақтада сөздік қорын кеңейту ойындары.

• Мобильді қосымшалар мен мультфильмдерді сөйлеуді түзету құралы ретінде қолдану.

6. Ата-анамен бірлескен жұмыс

• Үйде сөйлеу дағдыларын дамытуға бағытталған жаттығуларды ата-анамен бірге орындау.

• Ата-аналарды арнайы семинар, тренингтерге қатыстыру.

• «Баламен әңгімелесу дәстүрін» қалыптастыру – күнделікті оқиғаларды бірге талқылау, бірге кітап оқу, жаңа сөздерді түсіндіру.

IV. Практикалық бөлім

1. Түзету жұмысының үлгі жаттығулары

• Артикуляциялық жаттығулар:

  • «Ат шапты» – тілін таңдайға соғу.

  • «Сағат» – тілді оңға-солға қозғау.

  • «Дәмді тосап» – тілді ерінге тигізу.

• Саусақ жаттығулары:

  • «Қоян» – саусақтарды құлақ сияқты қимылдату.

  • «Көбелек» – алақандарды айқастырып, қанат қаққандай қимыл жасау.

• Дыбыстық жаттығулар:

  • Белгілі бір дыбысты қайталау арқылы сөйлем құрастыру («р» дыбысымен сөздер ойлау: раушан, радио, рас).

2. Ойын түрлері мен әдістемелік тапсырмалар

• «Дыбыс аулаушы» – педагог бір дыбысты айтады, бала сол дыбыстан басталатын сөзді табады.

• «Сиқырлы қапшық» – қапшықтағы затты сипап тауып, атауын дұрыс айту.

• «Ертегіні жалғастыр» – бастапқы сөйлемді педагог айтады, балалар жалғастырады.

• «Қайда жасырынды?» – сурет бойынша затты тауып, сипаттап айту.

• Әдістемелік тапсырмалар: сурет бойынша әңгіме құрастыру, сөзді буынға бөлу, сөзден сөйлем құрау.

Қорытынды

Сөйлеу кемістігі бар балалармен жұмыс жүргізу – күрделі де жауапты үдеріс. Жүргізілген зерттеу барысында сөйлеу бұзылыстарының түрлері мен олардың бала дамуына әсері қарастырылды. Балалардың сөйлеу дағдыларын жетілдіруде логопедиялық ойындар, артикуляциялық гимнастика, арттерапия, музыка мен ырғақ терапиясы, ақпараттық технологияларды қолдану және ата-анамен бірлескен жұмыстың тиімді екендігі анықталды.

Ұсынылған әдістерді жүйелі пайдалану арқылы:

• балалардың дыбыстарды дұрыс айтуы қалыптасады;

• сөздік қоры мен тілдік байланысы кеңейеді;

• сөйлеуге деген қызығушылығы артады;

• әлеуметтік ортаға бейімделуі жеңілдейді.

Сонымен, сөйлеу кемістігі бар балалармен жүргізілетін түзету жұмысы – тек логопедтің ғана емес, педагог пен ата-ананың бірлескен еңбегін қажет ететін маңызды процесс. Тиімді тәсілдер баланың толыққанды тұлға болып қалыптасуына және білім алуда табысқа жетуіне мүмкіндік береді.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. Әубәкірова Қ. Логопедия негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2018.

2. Махмутова С. Сөйлеу тіліндегі кемшіліктерді түзету әдістемесі. – Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2020.

3. Жұбанова Г. Балалардың сөйлеуін дамытуға арналған ойындар. – Алматы: Мектеп, 2019.

4. Мұқанова А. Логопедиялық ойындар жүйесі. – Шымкент, 2021.

5. Филичева Т.Б., Чиркина Г.В. Основы логопедии. – Москва: Просвещение, 2017.

6. Выготский Л.С. Мышление и речь. – Москва: Педагогика, 2016.

7. Жарықбаев Қ. Жалпы психология. – Алматы: Білім, 2019.

8. Шереметьева Л.И. Коррекционная педагогика и логопедия. – Санкт-Петербург: Речь, 2018.